شخصیت امیرالمؤمنین از لحظۀ ولادت تا هنگام شهادت، در همۀ این ادوار، یک شخصیت استثنایی است. ولادت او در جوف[1] کعبه است ـ که نه قبل از آن حضرت و نه بعد از آن حضرت تا امروز چنین چیزی اتفاق نیفتاده است ـ شهادت آن بزرگوار هم در مسجد و محراب عبادت است. بین این دو نقطه هم، همۀ زندگی امیرالمؤمنین جهاد است و صبر لِله است و معرفت است و بصیرت است و حرکت در راه رضای الهی است. (89/4/5)
امیرالمؤمنین یک انسانی است که در طول عمر شصتوسهسالۀ خود که پنجاهوسه سالش در حوزۀ اسلام سپری شده بود، یک لحظه، یک لحظۀ کوتاه حتی، جز در راه تحکیم اسلام قدمی برنداشت. (53/7/15)
در آغاز کودکی، دست تدبیر الهی، علیبنابیطالب را به آغوش پیغمبر میسپارد. امیرالمؤمنین علیهالصلاةوالسلام ششساله بود که پیغمبر او را از خانۀ جناب ابیطالب به خانۀ خود آورد. امیرالمؤمنین در آغوش پیغمبر و در زیر سایۀ تربیت آن حضرت تربیت شد. در هنگام نزول وحی بر پیغمبر، تنها کسی بود که در حِراء، در آن لحظات حساس، در کنار پیغمبر حضور پیدا میکرد...دنبال پیغمبر، بدون جداشدن از پیغمبر، امیرالمؤمنین دائماً میآموخت.
خود حضرت در نهجالبلاغه در خطبۀ قاصعه[2] میفرماید: (89/4/5) «وَ لَقَد کُنتُ اَتَّبِعُهُ اتِّباعَ الفَصیلِ اَثَرَ اُمِّهِ» مثل شتربچهای که دنبال مادرش حرکت میکند، دائم متصل به رسول خدا بودم. «یَرفَعُ لی فی کُلِّ یَومٍ مِن اَخلاقِهِ عَلَماً وَ یَأمُرُنی بِالاِقتِداءِ بِهِ» هر روز، یک درسی، دانش جدیدی با عمل خود، از اخلاق خود به من میآموخت، و از من میخواست که به آن عمل کنم. تربیت میکرد، میساخت این شخصیت والا و ملکوتی را. «وَ لَقَدْ کانَ یُجاوِرُ فی کُلِّ سَنَةٍ بِحِراءَ» هر سال، مدتی را در غار حرا میگذرانید. «فَاَراهُ وَ لایَراهُ غَیری» من میرفتم او را میدیدم؛ هیچکس غیر از من به سراغ او نمیرفت و او را نمیدید. «وَ لَمْ یَجْمَعْ بَیتٌ واحِدٌ یَومَئِذٍ فِی الاِسلامِ غَیرَ رَسولِاللهِ وَ خَدیجَةَ وَ اَنَا ثالِثُهُما» تنها خانهای که اهل آن خانه، مسلمان بودند، خانۀ ما بود؛ پیغمبر بود، خدیجه بود، و من. «اَرَی نورَ الوَحیِ وَ الرِّسالَةِ وَ اَشُمُّ ریحَ النُّبُوَّةِ» نور پیغمبری را میدیدم؛ عطر دلپذیر نبوت را استشمام میکردم. (85/7/21) «وَ لَقَدْ سَمِعتُ رَنَّةَ الشَّیطانِ حینَ نَزَلَ الوَحیُ عَلَیهِ». من صدای نالۀ شیطان را وقتیکه بر پیغمبر وحی نازل شد، شنیدم. «فَقُلتُ یا رَسولَاللهِ ما هذِهِ الرَّنَّةُ» از پیغمبر پرسیدم: این چه صدایی بود که من شنیدم؟ فرمود: «هَذَا الشَّیطانُ قَد اَیِسَ مِن عِبادَتِهِ» این نالۀ یأس شیطان بود، از اینکه بتواند مردم را گمراه کند. چراغ هدایت آمد. بعد فرمود: «اِنَّکَ تَسمَعُ ما اَسمَعُ وَ تَرَی ما اَرَی»[3]. این، نزدیکی و قرب امیرالمؤمنین به پیغمبر از دوران کودکی است. (89/4/5)
یک فکر نو، یک حادثۀ نو، یک انقلاب عظیم که سرآغاز تحول عمیق جهانی است، در نقطهای دوردست و در جامعهای کوچک و لمیزرع مثل مکۀ جاهلی بهوجود میآید. کیست که عمق این سخن و این نهضت را درک کند؟ عدهای ایمان میآورند؛ چون سخن این رسالت، سخن دل آنهاست. بردگان و مظلومان که میبینند این نهضت نجاتبخش، سخن دل و غم فروخورده و فروخفتۀ آنها و بغضهای درگلوماندۀ آنها را ترجمه میکند، ایمان میآورند و خدای متعال هم آنها را دستگیری میکند و نور معنویت را به دل آنها میتاباند. غالب کسانی که در دورۀ اولِ دعوت پیغمبر ایمان آوردند، ازاینقبیل بودند، لکن عدۀ معدودی هم هستند که رشحات معنوی و نورانیت و استحکام منطق نبوت، آنها را به خودش جذب میکند، که در رأس آنها امیرالمؤمنین است. این نوجوان، حقانیت سخن را درک میکند و به پیغمبر میگرود؛ قبل از آنکه هیچکس یا هیچ مردی این سخن را شنیده و شناخته باشد، و به پیغمبر گرویده باشد.
این پیشتازی در شناخت حقیقت، اولین جلوۀ این وجود مقدس است در باب ایمان به خدا و ایمان به اسلام. (83/6/9) ایمان به پیغمبر در آنوقتیکه در زیر آسمان غیر از او و خدیجۀ کبری هیچکس به این دعوت و این مکتب ایمان و عقیده نداشت. ایمان به مکتبی که قبول آن بهمعنای اعلان جنگ با همۀ قدرتهای ظالم در آن روزگار بود، و بهمعنای مبارزه با نظام اجتماعی حاکم بر جامعۀ قبایلی مکه و جزیرةالعرب بود. جرئت زیادی میخواست که انسان بر روی همۀ آرزوها، خواهشها، راحتیها، و رفاههای زندگی خود پا بگذارد، این دعوت را، این راه را، این مبارزه را قبول کند. و امیرالمؤمنین این دعوت را قبول کرد و پای آن ایستاد و همۀ مشکلاتی را که در این راه وجود داشت، به جان خرید. (65/3/9)
داستان ایمانآوردن امیرالمؤمنین صلواتاللهوسلمااهعلیه در سنین نهسالگی، یا یازدهسالگی، یا سیزدهسالگی به پیغمبر اکرم؛ به نظر من، بزرگترین شجاعت امیرالمؤمنین است. مگر کم است این شجاعت؟ شجاعت یعنی این؛ قدرتمندی روح در مقابله و مواجهه با خطرات. اگر میگوییم علی اَشجَع از همه است، یعنی این. یعنی یک روزی یک حرفی را زد که دنیا آن حرف را رد میکرد، همۀ عالم با آن حرف به مخاصمه و مقابله برمیخاستند، اما اینها موجب نمیشد که او آن حرف را نزند. (52/11/28)
این جمله را از خود علی علیهالسلام بشنوید: «وَ لَقَد عَلِمَ المُستَحفَظونَ مِن اصحابِ مُحَمَّدٍ اَنّی لَمْ اَرُدَّ عَلَی اللهِ وَ لا عَلَی رَسولِهِ ساعَةً قَطُّ وَ لَقَد واسَیتُهُ بِنَفسی فِی المَواطِنِ الَّتی تَنکُصُ فِیهَا الاَبطالُ وَ تَتَاَخَّرُ فِیهَا الاَقدامُ»[4] یک ساعت از قبول و اجابت و لبیک درمقابل پیغمبر عقب نماندم؛ این را آگاهان و حافظان میراث پیغمبر میتوانند شهادت بدهند. و در این راه به کاری و اقدامی در همۀ عمر دست زدم و در جایگاههایی قرار گرفتم که پهلوانان و قهرمانان و گامهای محکم در آنجاها دچار تردید و تزلزل و عقبنشینی میشدند. این اولین حرکت امیرالمؤمنین در مقابلۀ با خودخواهی و خودی و ترجیح تکلیف و وظیفه بر آسایش شخصی بود. (65/3/9)
در آن دوران که امیرالمؤمنین یک پسربچه بود، یکمُشت آدمهای بیملاحظه و بعضی از آن افراد لاتمنش، گردنکلفت، آدمهای پست، گاهی زنهای داخل خانه، پیغمبر را ـ که پیام رسالت را آغاز کرده بود و ارائه میداد ـ دچار زحمت میکردند. گاهی که نمیتوانند با یک نفر در میدان روبهرو بیایند، موذیگرانه وارد میدانش میشوند. پیغمبر اوایل اینطوری بود. چون شخصیتی بود، چون قبیله داشت، چون عموی محترمی داشت و فامیل بزرگی بودند، جرئت نمیکردند صریحاً با او مقابله کنند، اما فلان پیرزن بدعنق و بداخلاق را، فلان جوان هرزه و بددهان را، فلان آدم بیحیثیّت و بیمحابا را، وادار میکردند که پیغمبر را بهشکل دنائتآمیزی مورد فشار قرار بدهند. بیاثر هم نبود. در اینطور جاها امیرالمؤمنین ـ پسربچۀ شجاع، شاد، قوی، صمیمی، باهوش، و زرنگ ـ بزرگترین نقش را ایفا میکرد. وقتی یک پسربچهای باهوش باشد، فداکار باشد، نجیب باشد، زبل و زرنگ باشد، صمیمانه و عاشقانه به کسی علاقهمند باشد، نقش بزرگی را ایفا میکند، علیبنابیطالب یکچنین نقشی را در بچگیاش ایفا کرده بود. (66/2/28) برای خدا از آسایش محترمانۀ یک آقازادۀ قریشی صرفنظر کرد، و در طول سیزده سال مبارزات پیامبر در کنار آن بزرگوار بود. (70/1/16)
سیزده سالی که پیغمبر در مکۀ معظّمه با انواع ایذاها و موذیگریها و رذالتهای کفار و دشمنان روبهرو بود، امیرالمؤمنین نقش یک سرباز فداکار را در تمام این سیزده سال ایفا کرد. یکلحظه امیرالمؤمنین فراغت نداشت. آنوقتیکه لازم بود نومسلمانها را جذب کنند و برایشان قرآن بخوانند، آنوقتیکه لازم بود دشمنان قلدر و زورگو را بترسانند و درمقابل حرکات آنها با شجاعت و با جلادت[5] عکسالعمل نشان بدهند؛ آنوقتیکه لازم بود مورد مشورت پیغمبر قرار بگیرند و نظر خودشان را به او بگویند؛ آنوقتیکه لازم بود در کنار دست پیغمبر بایستند و به او کمک کنند و او را در میدانها تنها نگذارند؛ آنوقتیکه لازم بود در شعب ابیطالب سه سالِ آزگار، آن جمع مهاجرِ گرسنۀ تهیدست را پذیرایی کنند و به آنها دلگرمی بدهند؛ آنوقتیکه لازم بود زنها و کودکان و سیاهان و عقبافتادههایی را که دعوت اسلام را فهمیده بودند، دلگرم کنند و آنها را در این دایره نگهدارند و دیگران را تشویق کنند؛ و بالاخره آنوقتیکه لازم بود برای نجات جان پیغمبر، در رختخواب پیغمبر بخوابد؛ در تمام این میدانها امیرالمؤمنین پیشقدم بود. پیشقدمی مهم است، خیلیها کار را انجام میدهند، اما بعد از وقت خودش! ارزشی ندارد. خیلیها کار را انجام می دهند، ندا را اجابت میکنند، اما دیر؛ ارزش دارد، اما نه آنچنان ارزشی که انسانها را به شگفتی وادار کند. بعضیها هم همیشه، پیشاپیش صفوف حرکت میکنند، پیشقراولان، پیشتازان، «اَلسّابِقونَ السّابِقونَ» که قرآن از آنها با آن عظمت یاد میکند.[6] امیرالمؤمنین جزو اینهاست؛ جزو پیشقدمهاست؛ جزو اولین کسانی بود که لبیک را میگفت. (63/3/30)
آن روزی که پیغمبر خدا و مسلمانها را بیرون کردند و آنها ناچار مجبور شدند به شعب ابیطالب ـ آن شکاف کوه که متعلق به ابیطالب بود؛ جایی بیآبوعلف ـ پناه بردند، امیرالمؤمنین هفده سالش بود. جوان هفدهساله وارد شعب ابیطالب شد. بیستساله بود که از شعب ابیطالب بیرون آمدند، با آن روش معجزآسا. وقتی پیغمبر به طائف رفتند، برای اینکه شاید بتوانند در آنجا اثری بگذارند ـ که ده روز در طائف پیغمبر اکرم ماند ـ امیرالمؤمنین همراه پیغمبر بود؛ که آنجا اشراف و ثروتمندان طائف تا فهمیدند پیغمبر اکرم آمده است طائف، غلامانشان و نوکرانشان را، مردمان کوچه و بازار را تحریک کردند به پیغمبر سنگ زدند؛ آنجا امیرالمؤمنین ایستاد، از پیغمبر دفاع کرد. آن شبی که بزرگان مدینه آمدند در خانۀ قدیمی عبدالمطلب، کنار پیغمبر نشستند برای بیعت، برای اولین بار؛ چند نفری مخفیانه از مدینه آمدند و کفار قریش اطلاع پیدا کردند، آمدند اطراف آن خانه را گرفتند برای اینکه حمله کنند؛ آنکسیکه آمد دفاع کرد، امیرالمؤمنین بود و جناب حمزه. تمام این دوران سیزدهساله را، این جوان ـ جوان مؤمن، جوان نورانی، جوان متصل به منبع وحی، مؤمن واقعی، پرهیزگار و پاکیزۀ کامل ـ همۀ وجود خودش را وقف کرد در دفاع از رسالت و از پیغمبر. (85/7/21)
کتکخوردن، یا مشکلات را تحملکردن، یا در میدانهای مجاهدت واردشدن، بخشهای مهمتر یک مجاهدت همهجانبه نیست؛ بخشهای مهمتر، محرومیت از محبت است، محرومشدن از تکریم در چشم مردم است، اهانت و تحقیر است. خیلیها حاضرند در میدانهای مجاهدت حاضر شوند، بزنند و بخورند و احیاناً جانشان را هم در این راه بدهند؛ اما طاقت تحقیرشدن را ندارند، طاقت مورد اهانت قرارگرفتن را ندارند، این نقطۀ ضعف آنهاست. خود نبی مکرّم، و نسخۀ دوم، امیرالمؤمنین، آن کسانی بودند که در این میدان هم نهایت سربلندی و درخشندگی را از خودشان نشان دادند. تحقیر شدند؛ اما تحقیرها را به هیچ گرفتند و عقب ننشستند؛ مورد انکار قرار گرفتند، ولی انکارها در ارادۀ راسخ آنها نتوانست هیچگونه خللی بهوجود بیاورد. ایستادگی کردند تا این نهال که نموّ و رشد آن خیلی مشکل بود و تلاش لازم داشت، ریشه دواند و رشد و نموّ کرد. (83/6/9)
سختترین کارها را هم در هنگام هجرت پیغمبر، امیرالمؤمنین به عهده گرفت؛ یعنی منتقلکردن زنان و فَواطِم[7]، و دادن اماناتی که دست پیغمبر بود، و بعد، رساندن خود به قُبا و به مدینه. (85/7/21) آن شبی که پیغمبر بنا بود در خانه با یک نقشۀ بسیار زیرکانهای ترور بشود و نابود بشود، یک مرد شجاع لازم بود که اینجا توطئه را خنثی کند. یعنی بعد از آنکه احساس کردند که پیغمبر را نمیتوانند به هیچ عنوانی از کار باز بدارند، این توطئۀ بسیار هوشمندانه را چیدند که از همۀ قبایل کسانی انتخاب بشوند و بیایند و شب بریزند به خانۀ پیغمبر، او را قطعهقطعه کنند در تاریکی، و متفرق بشوند. بعد بنیهاشم از کدام قبیله خونخواهی خواهد کرد؟ همۀ قبایل در مقابلش قرار میگیرند. این مشکل بزرگی را که هیچ قبیلهای جرئت نمیکرد با بنیهاشم مقابل بشود، حل میکرد.
پیغمبر همان شب عازم هجرت بود، البته مقدمات هجرت از پیش فراهم شده بود. حالا تصادفاً آن شب شد یا اینکه پیغمبر بهخاطر همین جهت آن شب را انتخاب کرد، حالا محل بحث نیست. خب، اگر اینها ـ که جاسوس هم داشتند ـ سرکشی هم میکردند، میدیدند که در خانۀ پیغمبر و در رختخواب پیغمبر کسی نیست و پیغمبر رفته، نقشۀ خودشان را عوض میکردند. بهعلاوه مطّلع میشدند که پیغمبر دارد میرود، میرفتند جلویش را میگرفتند. آنکسیکه باید بهجای پیغمبر در خانۀ پیغمبر باشد و نمایش حضور پیغمبر را ارائه بدهد، دو کار میکرد. یکی اینکه جان پیغمبر را نجات میداد و جان خودش را بهجای جان پیغمبر میگذاشت؛ یکی اینکه از لو رفتن نقشۀ هجرت مانع میشد، [که] این مهمتر بود، و پیغمبر، درحالیکه سر اینها دور این خانه بند هست، میتوانست آسوده، هجرت را عملی کند. و همین کار را هم کرد. پیغمبر مطرح کرد، گفت چه کسی این کار را میکند؟ امیرالمؤمنین گفت من. (66/2/28)
پیغمبر خدا به او گفت اگر میخواهی جان من سالم بماند، باید جانت را به خطر بیندازی. نگفت: «وَ لا تُلقوا بِاَیدیکُم اِلَی التَّهلُکَةِ»[8]، آیۀ قرآن را غلط معنی نکرد. نگفت جان من هم یک جان، مثل جان پیغمبر. نگفت یا رسولالله! امشب اتفاقاً کار دارم، نمیتوانم بیایم در بستر شما بخوابم. نگفت یا رسولالله! من را نگه دارید برای روز مبادا. یا ریا و نفاق بهخرج نداد که بهظاهر بگوید چشم، رفتم بخوابم، بعد برود در خانهاش بخوابد، نه در بستر پیغمبر. راست گفت، صریح گفت: یا رسولالله! من میروم در بستر شما میخوابم، خطر کشتهشدن را که خطری جدی است، قبول میکنم. و رفت و خوابید. (53/7/15)
ممکن است شما بگویید خب، [برای] یک جوانِ شمشیرزن و قهرمان کار مشکلی نبود. اما باید موقعیت را توجه کنید؛ یک خانۀ تنگ و کوچک و تاریک. چراغِ برق نبود که تا اینها آمدند، فوراً کلید را بزند، بفهمند اشتباه کردند. نه! در رختخواب پیغمبر دراز کشیده، ولو خوابش هم نبرده باشد. اینها هم که معیّن نکردند کِی قرار است بیایند، ناگهان میریزند توی این خانه، تا میآمد به خودش بجنبد، تا میآمد معرفی کند خودش را، کار تمام شده بود. یعنی واقعاً یک فداکاری بهمعنای حقیقی کلمه بود. و علیبنابیطالب این فداکاری را کرد، رفت آنجا و ماند. که این آیه هم طبق آن روایاتی که شأن نزولش را امیرالمؤمنین میداند، به مناسبت همین قضیه وارد شد. (66/2/28) آیۀ «وَ مِنَ النّاسِ مَن یَشری نَفسَهُ ابتِغآءَ مَرضاتِ اللهِ»[9] نازل شده است در مورد مجاهدت امیرالمؤمنین و ایثار امیرالمؤمنین. (88/9/15)
این یک بُعد از این عمل بزرگ و فراموشنشدنی است؛ اما بُعد دیگری که در این کار وجود دارد و میتواند خیلی برای ما معنادار باشد این است که امیرالمؤمنین این کار را درست در همان لحظهای انجام داد که قرار بود افتخارات مبارزۀ سیزدهساله به مرحلۀ بروز برسد. پیغمبر از میان کفار مهاجم، به یک شهر دیگری، به میان دوستانی که با او بیعت کرده بودند، حرکت میکرد. همه دوست دارند در یکچنین موقعیت حساسی در کنار رهبرشان باشند. همه دوست دارند اولین کسانی باشند که با جامعۀ جدید و محیط جدید آشنا میشوند. مردم او را بشناسند و چشم مردم از وجود او پر شود. درست در همین لحظه بود که امیرالمؤمنین این مسئولیت بزرگ را قبول کرد و پا روی خواستۀ خود گذاشت. (65/3/9) این را اگر بخواهید در یک جمله خلاصه بکنید، عبارت است از اطاعت و تسلیم محض تشکیلاتی، درمقابل فرمان رهبرش؛ تسلیم محض. «یا اَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا ادخُلُوا فِی السِّلمِ کآفَّةً»[10] همگی در تسلیم مطلق داخل بشوید و از درِ تسلیم بیایید. اینهم یک چشمۀ دیگر از کارهای امیرالمؤمنین. (53/7/15)
بعد در مدینه، سردار طراز اول، مؤمن طراز اول، شاگرد طراز اول پیغمبر، عبادتکنندۀ طراز اول در میان همۀ مسلمانان، امیرالمؤمنین است. در جنگ، همۀ چشمها به اوست؛ در مسجد و هنگام عبادت هم، همۀ دلها تحتالشعاعِ دل نورانی اوست. پای منبر پیغمبر هم، از همۀ شاگردان پذیرندهتر، دانندهتر، پرسندهتر. در یک روایت است که به حضرت عرض کردند: شما چقدر زیاد نقل میکنید از پیغمبر؟ فرمود: «من از پیغمبر سؤال میکردم، جواب میداد؛ وقتی سؤال نمیکردم، خودِ او ابتدا میکرد به گفتن به من»[11]. شاگرد درجهیک [پیغمبر بود]. (85/7/21)
در دوران ده سالی که پیغمبر در مدینه بودند، یعنی دوران حکومت و حاکمیت اسلام، مشکلترین نقشها به عهدۀ امیرالمؤمنین بود. آنجایی که یک شجاعت فوقالعاده لازم بود، یا یک ایمان مستحکم لازم بود، امیرالمؤمنین داوطلب بود. (66/2/28) در تمام جنگهایی که نام و نشانی در تاریخ ما دارند، امیرالمؤمنین شرکت کرده. (63/3/30) یعنی در حدود سی معرکۀ جنگ، امیرالمؤمنین حاضر بوده. تقسیم کنید به ده سال، هر سالی سه بار، سربازی که هر سالی اقلاً سه مرتبه در عملیات شرکت میکند و مجروح میشود و تا دَم مرگ میرود. در همۀ اینها ـ مگر تعداد معدودی ـ امیرالمؤمنین شرکت داشته. (64/12/10) جز آن جنگی که پیغمبر اکرم خودش به امیرالمؤمنین فرمود که باید در مدینه بمانی.[12] تازه امیرالمؤمنین علیهالصلاةوالسلام ناراحت شد، آن بزرگواری که هرگز درمقابل فرمایش پیغمبر و دستور پیغمبر، کمترین تأملی از خودش نشان نمیداد، اینجا که پای جنگ در میان است، پای رفتن به پیکار با دشمنان در میان است، از پیغمبر اکرم سؤال کرد ـ شاید گلهمندانه ـ «یا رسولالله من بمانم در مدینه؟» پیغمبر فرمود: «اَما تَرضَی اَن تَکونَ مِنّی بِمَنزِلَةِ هارونَ مِن موسَی»[13] دوست نداری که وضعت با من، وضع هارون با موسی باشد که وقتی موسی به لقای خدا میرفت، هارون را بهجای خود در میان مردم میگذاشت؟ به این بیان، پیغمبر اکرم به امیرالمؤمنین دلداری داد که این نبُردن تو به جنگ بهمعنای این نیست که ما تو را کم فرض کردیم و کوچک دانستیم، نه؛ تو همان عزیزی هستی که نظیر و بدیلی ندارد؛ تو هارونِ موسی هستی.
در همهجا امیرالمؤمنین پیشقدم بود؛ هر آنجایی که لازم است شمشیر به دست بگیرد و باید کار با سرعت، با شتاب، با آمادگی، و با قاطعیت، انجام بگیرد. (63/3/30) فرماندۀ کل قوا هم بوده. البته این را خود من سِیر نکردهام، اما بعضی از محققان ادعا کردهاند که در تمام جنگهای پیغمبر، فرماندهی کل متعلق به امیرالمؤمنین بود؛[14] البته دیگران فرماندهیهایی بر بخشهایی داشتند، اما معیار و ملاک و علامت فرماندهی، پرچمها بود؛ «پیغمبر اکرم فلان پرچم را به دست چه کسی داد»، «آن پرچم اصلی را به دست امیرالمؤمنین داد». ببینید در جنگ بنیقریظه، در جنگ خیبر، در جنگ بدر، در جنگ حنین، در جنگ اُحد، در جنگ احزاب، این مرد کجای کار بوده و چه کار میکرده. این یک فصل است.
یک فصل [هم]، فصل بازگشت از میدان جنگ است؛ یعنی حامل افتخارات. ما حالا جایی شمشیری میزنیم، خیلی هم موفق و خوب؛ بعد بهطرف خانه برمیگردیم؛ شمشیرزده، قهرمانیکرده، سرشار از افتخارات؛ خود این، یکی از میدانهای امتحان است...حالا این آدمی که بسیار خوب شمشیر زده، میخواهد برگردد؛ اینجا الگویش کیست؟ اینجا دو گونه الگو میشود نشان داد: یکی مثل آنهایی که میآمدند پُرگویی میکردند؛ «وَ یُحِبّونَ اَن یُحمَدوا بِما لَم یَفعَلوا» دوست دارند آنها را ستایش کنند به کارهایی که از آنها سر نزده و به هنرهایی که ندارند.[15] «فَلا تَحسَبَنَّهُم بِمَفازَةٍ مِنَ العَذابِ» گمان نکن که این آدم از لبۀ پرتگاه عذاب دور است.
یکجور هم امیرالمؤمنین است؛ متواضع، سربهپایین، بیادعا، بیتوقع. شمشیر زده، ولی هیچ توقعی ندارد. من در زندگی امیرالمؤمنین، تا آنجایی که دیدهام، فقط یک جا دیدهام که خودنمایی جوانی او تجلی میکند، که در تاریخ منعکس شده است. دربارۀ بعضی افراد، جاهای متعددی هست، ولی من در مورد امیرالمؤمنین فقط یک جا دیدهام که این بزرگوار مثل یک آدم قهرمان، خودنمایی و جلوهفروشی شجاعانه کرده. و آن وقتی است که به جنگ عمروبنعبدود میرود. سرش را بالا گرفته بود، شمشیرش را به دست گرفته بود، و میرفت. پیغمبر نگاه کرد و گفت: «هَذِهِ مِشیَةٌ»[16] این راه رفتنی است، که خدا در غیر چنین موردی که او راه میرود، در همهجا آن را مبغوض میدارد. ببینید، یک جا خودنمایی هست، آنهم درست. بهقولِمعروف به خال میزند. در همان نقطهای که باید، خودنمایی کرد. اینها کوچک است؟ اینها کم است؟ اینها الگوست؛ یعنی خودنماییکردن درمقابل دشمن؛ جلوهفروشی درمقابل دشمنی که اساس شخصیت و هویت او اصلاً تکبر و غرور است. عمروبنعبدود اینگونه بوده؛ پیرمردی بوده که در همۀ عمرش هرچه شمشیر زده، طرف مقابل را به خاک انداخته؛ اینطور مغرور بوده است. در جنگ احزابی که یک ماه هم تقریباً طول کشیده و هیچکس نتوانسته به این خندق نفوذ کند، پیغمبر مرتب نگهبانها را در سرتاسر این خندق طولانیِ چند کیلومتری راه برده که کسی نتواند از آن عبور کند؛ واِلّ یک خندق است و بالاخره از آن بالا میآیند؛ اینکه چندان محال نیست، اما چطور شد که نتوانستند بیایند؟ تیراندازهای پیغمبر در آن شبهای تاریک و ظلمانی و در آن هوای سرد ـ آن سال اتفاقاً هوای مدینه بسیار سرد بوده؛ شبها از سرما خوابشان نمیبرد، قحطی و گرسنگی و این چیزها هم که بود ـ مرتب تیراندازی میکردند؛ لذا اینها نتوانستند در تمام این یک ماه بیایند. یک مورد فقط توانستند و آنهم این بود: این آقا با دو سه نفر همراهش، بلند شدند آمدند و خودشان را به اینطرف رساندند. غرور و تکبر و آن حالت تفاخری که او داشت، مهمترین نقطۀ این شخصیت بود. آنطرفیها هم گفتند که دیگر قضیۀ مدینه حل شده! جنگ احزاب، جنگ مهمی است. به نظر من مهمترین جنگ پیغمبر، از اول تا آخر، جنگ احزاب است؛ بسیار جنگ عجیبی است؛ هیچوقت اینقدر جمعیت درمقابل پیغمبر نیاورده بودند، آمدند که دیگر قضیه را تمام کنند و برگردند؛ همۀ نیرویشان را هم جمع آوردند.
در چنین جنگی با چنین خصوصیاتی که همۀ قریش و همۀ غَطفان[17] و قبایل گوناگون با همۀ ساز و برگ آمدهاند و مثل گرگ درنده منتظرند؛ همه هم متکبر و مغرور؛ هیچکدام هم نتوانستهاند و آنجا کاملاً سرافکنده شدهاند و عصبانی هستند و زنجیر میجَوند[18]؛ این آقا توانست و آمد. حالا درمقابل این شخص باید یک حرکت خدایی انجام گیرد. غرور، درمقابلِ این است، که آن غرور، غرور پوچ هم نبود. حضرت نشان داد که غرور پوچ هم نبود؛ او را به زمین انداخت، روی سینهاش نشست، سرش را برید و قضیه را تمام کرد؛ آنها هم «فَاَرسَلنا عَلَیهِم ریحاً وَ جُنوداً لَم تَرَوها»[19]؛ فرار کردند و رفتند. (79/8/18)
داستانش در فتح خیبر، داستانش در احد، داستانش در جنگ بدر، داستانش در جنگ حُنین؛ هر یک از اینها را که شما نگاه کنید، امیرالمؤمنین را میبینید. در بعضی از اینجاها بیستوچهار سالش بوده است، در بعضی جاها بیستوپنج سالش بوده است، در بعضی جاها سی سالش بوده است. یک جوان بیستوهفت بیستوهشتساله، با شجاعت خود در میدان جنگ، اسلام را پیروز کرد و آن عظمتها را آفرید. این برای میدان جنگ...در تمام مراحل زندگی امیرالمؤمنین، این شجاعت نشان داده شد؛ در مکه آن شجاعت بود. در مدینه این شجاعت بود. در بیعت با پیغمبر هم این شجاعت بود.
نبی اکرم صلیاللهعلیهوآلهوسلم چندین بار به مناسبتهایی بیعت گرفت. یکی از این بیعتها که شاید از همه هم سختتر بود، بیعتالشّجرة است، بیعت الرّضوان است، در ماجرای حدیبیه[20]. وقتی کار سخت شد، پیغمبر اکرم آن هزاروچندصد نفری را که دوروبَرش بودند، جمع کرد؛ بنابرآنچه که در تاریخ هست، همه نقل کردند، فرمود بیعت میگیرم از شما بر مرگ. نباید فرار کنید. اینقدر بجنگید، یا پیروز بشوید یا کشته بشوید! گمان میکنم در هیچجای دیگر هم پیغمبر چنین بیعتی نگرفته است از مسلمانها، جز همین یکبار. خب، در میان آن جمعیت همهجور آدم بود. آدمهای سستایمان، بلکه حتی اسم میآورند آدمهای منافق، در همین بیعت بودند. اولکسی که بلند شد و رفت و گفت: «یا رسولالله! بیعت میکنم»، همین جوان نورَس بود. یک جوان بیستوچندساله دستش را دراز کرد، گفت: «بیعت میکنم با تو بر مرگ». بعد، دیگر مسلمانها [هم] تشجیع شدند، آمدند یکی پس از دیگری بیعت کردند. آنهایی هم که دلشان نمیخواست، مجبور شدند بیعت کردند. «لَقَد رَضِیَ اللهُ عَنِ المُؤمِنینَ اِذ یُبایِعونَکَ تَحتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ ما فی قُلوبِهِم»[21]. (74/11/20)
یک مرد جوان، که در خانه همسری و فرزندان محبوبی دارد، تمام زندگیاش در جبهه میگذرد و همۀ کارش در رابطه با تحکیم موقعیت اسلام و نظام است. این ده سال، تمام اینطوری گذشت. هر جا پای فداکاری در میان بود، آنجا بود. آنجایی که پیامی باید رسانده بشود و ابلاغش دشوار است، امیرالمؤمنین داوطلب بود. (66/2/28) هر جایی که جای اظهار وجودِ جوهرِ انسانی بود، این بزرگوار میآمد جلو. سبقت! سبقت! در همۀ کارهای دشوار سبقت میگرفت. یک مردی آمد پیش عبداللهبنعمر، گفت: «من علی را دشمن میدارم». خیال میکرد حالا که اینها خانوادگی خیلی با علی میانهای ندارند، شاید خواست خودشیرینی کند. عبداللهبنعمر گفت: «اَبغَضَکَ اللُ»هه[22] خدا تو را دشمن بدارد! «اَ تُبغِضُ رَجُلاً سابِقَةٌ مِن سَوابِقِهِ خَیرٌ مِنَ الدُّنیا وَ ما فیها؟» با مردی دشمنی میکنی که یکی از جاهایی که قدم جلو گذاشته است و پیشقدم بر دیگران شده است، بهتر از همۀ دنیا و مافیهاست. با این آدم دشمنی میکنی؟ (74/11/20) این جمعبندیشدۀ زندگی امیرالمؤمنین [در زمان پیغمبر] است. (66/2/28)
همین مرد را در دورانی در نظر بگیرید که به سن کمال و پختگی رسیده است، یکی از شخصیتهای جامعۀ خود بهحساب میآید، همه به او احترام میگذارند و شاید هزاران نفر تعریف و تمجید و ستایش او را از زبان پیغمبر شنیدهاند. این تعریف و تمجیدهایی که از زبان پیغمبر برای امیرالمؤمنین نقل شده است، گمان میکنم هیچ محدث مسلمانی، برای هیچکس به این اندازه و با این کیفیت نقل نکرده است. البته فضایل دیگری هم برای دیگر صحابه نقل شده است، اما گمان نمیکنم با این کمیّت، با این کیفیت و محتوا، هیچیک از محدثین مسلمان ـ اعم از فرق مختلف اسلامی ـ دربارۀ کس دیگری غیر از امیرالمؤمنین نقل کرده باشند. بدیهی است؛ یکی از این تعریفها کافی است که یک انسان را مغرور، مُعجب به نفس[23]، ازخودبیخود و در انتخاب وظیفه دچار اشتباه کند.
بعد نوبت امتحان پیش آمد و مسئلۀ خلافت مطرح شد. به مسئلۀ حق و باطل و وصیت و اینها کاری نداریم، آنچه مسلّم است اینکه امیرالمؤمنین مدعی خلافت بود. (75/9/5) اگر امیرالمؤمنین علیهالسلام در سقیفۀ بنیساعده شرکت میکرد، شاید سرنوشت دنیای اسلام و سرنوشت خلافت طور دیگری میشد. آنجایی که همه در فکر اینند که حکومت دست چه کسی خواهد افتاد، علی خود را از میانه کنار میکشد، آنجا که همه حاضرند تا ببینند چه میتوانند بکنند و چه تأثیری میتوانند در تعیین حکومت آینده بگذارند، علی غایب است، علی مشغول یک وظیفۀ عزیزتر و شریفتری است[24] و آن تجهیز پیغمبر، تغسیل پیغمبر، تدفین پیغمبر و بالاخره عمل به وصیت پیغمبر است؛ یعنی جمعکردن قرآن. (65/3/9)
از قول امیرالمؤمنین علیهالصلاةوالسلام نقل شده، حضرت در نامهای به دوستان خودشان میفرمایند که «عَهِدَ اِلَیَّ عَهداً»[25] پیغمبر به من یک دستوری داد، یک پیمانی از من گرفت، که در آن دستور اینطور آمده؛ ازجمله: «فَاِن وَلَّوکَ فی عافِیَةٍ وَ رَجَعوا عَلَیکَ بِالرِّضا فَقُم بِاَمرِهِم» یعنی در آنجا پیغمبر گفته: علی جان، اگر امّت بر تو اتفاقِ نظر پیدا کردند و دور تو را گرفتند و از تو خواستند و مشکلی بهوجود نیامد ـ توجه کنید به اینکه چطور مصالح مهمی وجود دارد، که حتی این مسئله را تحتالشعاع قرار میدهد؛ مثل وحدت عالم اسلام و وحدت امّت اسلامی درآنجاییکه نبودن وحدت، کیان اسلام را تهدید میکند، که در زمان امیرالمؤمنین اینطور بود ـ «فَاِن وَلَّوکَ فی عافِیَةٍ» اگر با حرز[26] عافیت، بدون اینکه مشکلی باشد، تشنّجی باشد، اختلاف کلمهای بهوجود بیاید، جنگ داخلیای درست بشود، مردم دور تو را گرفتند و از تو خواستند، آنوقت: «فَقُم بِاَمرِهِم» آنجا قیام به کار مردم بکن و زمام امور آنها را در دست بگیر. (66/4/12)
[حضرت] وقتی مشاهده کرد صلاح عالم اسلام این است که او از صحنه خارج شود، خارج شد. یعنی امیرالمؤمنین همۀ آن تعریفها، تمجیدها، استحقاقها، و همۀ آنچه را که برای خود قائل بود و هزارها نفر شنیده بودند و میدانستند، لای محفظهای از فراموشی موقت پیچید و کنار گذاشت. البته اینها که فراموش نمیشد و فراموش که نمیشود، تا ابدالدّهر هم باقی است؛ لیکن مطرح نکرد. یعنی همۀ آن چیزی را که در امر خلافت و ریاست دنیای اسلام و مسئولیتی بزرگ، برای او مطرح بود، چون احساس خطر کرد، کنار گذاشت. فرمود: «وقتی دیدم اوضاع خطرناک است و ممکن است دین پیغمبر به خطر بیفتد، دست بستم و کنار نشستم».
برای یک انسان سیاسی مخلص، یک انسان بزرگوار، کسی که میخواهد هوای نفس خود را بهکار نبندد، تسلط بر نفس از این بالاتر، بهتر، گویاتر، و شگفتآورتر نمیشود! (75/9/5) این مسئله در نهایتِ اهمیت است که کسی که خودش را صاحب حق میداند و معتقد است که با قدرتگرفتن او و مسئولیتداشتن او، جامعۀ اسلامی به سعادت و به راه خودش خواهد رسید، کسی که دیگران را صالح و اهل این کار نمیداند، آنجایی که پای مصالح در میان است، راحت از همهچیز صرفنظر کند؛ امیرالمؤمنین این کار را کرد. البته اینطور هم نبود که از اول هیچگونه دفاعی از حق خودش نکند، اینهم مسلمانی نیست. (66/2/28)
ما معتقدیم آنکسیکه ازطرف پیغمبر صلیاللهعلیهوآله به حکومت برگزیده و منصوب شد، و جهاتی را که برای حکومت لازم است، پیغمبر در او دید، و او را به این منصب گماشت و زمام جامعۀ اسلامی را در مُشت او قرار داد و به مردم هم او را معرفی کرد و توصیۀ او را هم کرد و گفت باید از او اطاعت کنید، او اگر یکوقتی از حق خودش دور افتاد، ناچار باید تلاش کند که به حق خودش برسد؛ برای خاطر اینکه این حق، یک حقی نبوده که بخواهند تعارفی به او بدهند. یکوقت هست که یک گلابی را بنده خدمت شما تقدیم میکنم، و میگویم آقا خواهش میکنم این را میل کنید؛ شما هم تعارف میکنید که نهخیر، میل ندارم. یکوقت هم هست که خدای نکرده مریضید و به شما میگویند دارو میل کنید. در اینجا معنی ندارد که شما بگویید نهخیر، میل ندارم دارو بخورم. در پاسخ شما میگویند بیخود میل ندارید. اول با زبان خوش؛ بعد شما را میخوابانند و با زور دارو را در حلقتان میریزند!
حکومت سالم، برای دورانی که نزدیک به آغاز انقلاب اسلامی است، یک داروی ضروری است، یک داروی لازم است. جامعۀ اسلامی حق ندارد بگوید من این دارو را نمیخواهم. آن کسی هم که خازن[27]این داروست و دارو در آستین اوست، حق ندارد بگوید خب، حالا که دارو نمیخواهی، بنده هم قهر میکنم؛ نه، این نیست. مگر مسئلۀ شخصی است؟ سعی میکند خودش را به آن حق برساند، سعی میکند دارو را به مریض بخوراند. مگر اینکه ببیند اگر چنانچه به این مریض خیلی فشار بیاورد، مریض اصلاً خواهد مُرد. بله، در اینجا موقتاً دست نگه میدارد تا این مریض از آن حال بیجانی، از آن حال قریبالموتی، از آن حال احتضار بیرون بیاید. وقتیکه مریض از آن حال بیرون آمد و آماده شد که روی او فعالیتی انجام بگیرد و این دارو به او خورانده شود، در ابتدا دارو را رندانه و زیرکانه به او میخورانند و اگر نشد، بهزور در حلقش میریزند، امامت اینطوری است. (51/11/20)
[حضرت] فعالیت کرد، تلاش کرد، واقعیت و حقیقت را اظهار کرد، هم خودش، هم همسر پاک و پاکیزه و مطهرش. (52/7/24) همۀ شماها شنیدهاید و در کتابها نقل کردهاند و باید درست هم باشد که امیرالمؤمنین علیهالسلام چهل شب بر درِ خانۀ عدهای از یاران قرآن و پیغمبر صلیاللهعلیهوآله و از علاقهمندان به اسلام میرفت. و حتی دختر پیغمبر صلیاللهعلیهوآله را هم با خود میبُرد؛ یعنی از جنبههای عاطفی و فکری، از هر دو استفاده میکرد تا شاید از این راه، بتواند یک اقلیت پولادین نیرومند را در اطراف خود جمع کند. و مطمئن باشد که اگر با اینها حرکت کرد، اسلام نونهال و اسلام جدیدالولاده از بین نخواهد رفت.[28] امیرالمؤمنین علیهالسلام میرفت درِ خانهها و مردم را دعوت میکرد که با او بیعت کنند. و درِ خانۀ او بیایند تا او بتواند برود از یک اقلیت رقیب دیگر ـ چون اصحاب سقیفه اقلیت بودند ـ از یک اقلیت مستأثر[29] دیگر، که نظر اکثریت تودۀ مردم را جلب کرده، حق خود را بگیرد. در رأس جامعۀ اسلامی قرار بگیرد و آن شغلی را که پیغمبر صلیاللهعلیهوآله و خدا و قرآن برایش معیّن کرده است، ادامه دهد و جامعۀ اسلامی را بهسوی رشد، بهسوی کمال، بهسوی همان راهی که پیغمبر سوق میداد، بِکِشد. (51/11/21)
اما آنوقتیکه دید دیگر دفاع فایدهای ندارد و ادامۀ این جنجال و بگومگو ممکن است که به ضرر دنیای اسلام تمام بشود، با اینها بیعت کرد و در تمام مدت بیستوپنج سال در کنار خلفای سهگانه ماند. (66/2/28)
پاورقیها
۱.(جوف) درون چیزی
۲.نهجالبلاغه/ خطبۀ 192 / معروف به قاصعه (تحقیرکنندۀ متکبران)
۳.ترجمه و ادامۀ خطبه این است: تو میشنوی آنچه را من میشنوم و میبینی آنچه را من میبینم، «اِلّا اَنَّکَ لَستَ بِنَبِیٍّ وَ لَکِنَّکَ لَوَزیرُوَ اِنَّکَ لَعَلی خیرٍ» جز آنکه پیامبر نیستی، ولی وزیر و یاور من هستی و بر راه خیر میروی.
۴.نهجالبلاغه/ خطبۀ 197 / کلام حضرت در بیان برخی از فضایل خود
۷.فَواطِم جمع فاطمه است. در کتب تاریخی آمده است که امیرالمؤمنین ازطرف پیامبر مأمور بودند تا حضرت فاطمه سلاماللهعلیها دختر پیامبر، مادر گرامیشان فاطمۀ بنت اسد، و دخترعموی پیامبر فاطمه بنت زبیربنعبدالمطلب را همراه خود از مکه به مدینه بیاورند.
۸.سوره مبارکه بقره/ آیه 195، «خود را با دست خود به هلاکت نیفکنید.»
۹.سوره مبارکه بقره/ آیه 207، «و از میان مردم کسی است که جان خود را برای طلب خشنودی خدا میفروشد.»
۱۰.سوره مبارکه بقره/ آیه 208
۱۱.مناقب آل ابیطالب/ باب درجات امیرالمؤمنین/ فصل فی المسابقة بالعلم
۱۲.امیرالمؤمنین به دستور پیامبر در غزوۀ تبوک حاضر نشد و جانشین پیامبر در مدینه بود.
۱۳.بحارالانوار/ کتاب تاریخ نبیّنا/ ابواب احواله من البعثة الی نزول المدینة/ باب29 غزوة تبوک و قصة العقبة
۱۴.شیخ مفید در کتاب «الاِرشاد»، امینالاسلام طبرسی در کتاب «اعلامالوری» و ابنحجر عَسقَلانی در کتاب «الاِصابة» به این موضوع اشاره کردهاند. شیخ مفید دراینباره مینویسد: «وَ هُوَ صاحِبُ لِوائِهِ فی کُلِّ زَحفٍ» او پرچمدار پیامبر در تمام جنگهایش بود.
۱۵.حجتالاسلام قرائتی در کتاب تفسیر نور، ذیل این آیه، برطبق آیات قرآن، به این دستهبندی سهگانه اشاره دارند: یک. گروهی که کار میکنند و انتظار پاداش یا تشکر از مردم ندارند. «لا نُریدُ مِنکُم جَزآءً وَ لا شُکوراً» (سوره مبارکه انسان/ آیه 9) دو. گروهی که کار میکنند تا مردم بدانند و ستایش کنند. «رِئآءَ النّاسِ» (سوره مبارکه نساء/ آیه 38) سه. گروهی که کار نکرده، انتظار ستایش از مردم دارند. «یُحمَدوا بِما لَم یَفعَلوا» (سوره مبارکه آلعمران/ آیه 188)
۱۶.شواهدالتنزیل لقواعد التفضیل (حاکم حَسَکانی، متوفی 490 ق)/ ذکر ما نزل فیهم من القرآن علی التفصیل/ و من سورة الاحزاب/ آیه 25
۱۷.ازجمله قبایلِ بیاباننشینِ ساکن در سرزمین نجد ـ صد کیلومتری شرق مدینه ـ بودند. حضورِ تیرههایی از غطفانیان در وادیالقری، منطقهای یهودینشین، و نزدیکی آن به خیبر موجب همپیمانی تیرههایی از این قبیله با یهودِ خیبر، بنیقریظه و بنینضیر در یثرب شده بود. از مشارکت آنها با قریش در نبردهای گوناگون بر ضد مسلمانان، ازجمله جنگ احزاب یاد شده است.
۱۸.کنایه از کارِ بیهودهکردن
۱۹.سوره مبارکه احزاب/ آیه 9، «پس بر سر آنان تندبادی و لشکرهایی که آنها را نمیدیدید، فرستادیم.»
۲۰.برای اطلاع بیشتر میتوانید پینوشت شمارۀ 2، «صلح حدیبیه» را مطالعه کنید.
۲۱.سوره مبارکه فتح/ آیه 18، «به راستى خدا هنگامى كه مؤمنان، زير آن درخت با تو بيعت مىكردند از آنان خشنود شد، و آنچه در دلهايشان بود بازشناخت.»
۲۲.مناقب آل ابیطالب/ باب فی درجات امیرالمؤمنین/ فصل فی مقدماتها
۲۳.خودبزرگبین، مستکبر.
۲۴.«... وَ لَقَد قُبِضَ رَسولُاللهِ وَ اِنَّ رَأسَهُ لَعَلیٰ صَدری وَ لَقَد سالَت نَفسُهُ فی کَفّی فَاَمرَرتُها عَلیٰ وَجهی وَ لَقَد وُلِّیتُ غُسلَهُ وَ الملائِکةُ اَعوانی ضَجَّتِ الدّارُ وَ الاَفنِیَةُ مَلَأٌ یَهبِطُ وَ مَلَأٌ یَعرُجُ وَ ما فارَقَت سَمعی هَینَمَةٌ مِنهُم یُصَلّونَ عَلَیهِ حَتَّی وارَیناهُ فی ضَریحِهِ فَمَن ذا اَحَقُّ بِهِ مِنّی حَیّاً وَ مَیِّتاً». رسول خدا صلواتاللهعلیه به رحمت خدا رفت، درحالیکه سرش بر سینۀ من بود. نَفْس او بر کف دست من جاری شد و آن را بر چهرۀ خود کشیدم. غسلدادنش را بر عهده گرفتم و فرشتگان یاریام میدادند. در و دیوار خانه فریاد میکشیدند، جمعی از فرشتگان فرود میآمدند و جمعی دیگر به آسمان میرفتند. لحظهای بانگ و فریادشان از گوشم جدا نمیشد، بر او درود میفرستادند تا او را در مدفنش به خاک سپردیم. آری، در زندگی و مرگ، چه کسی سزاوارتر از من به اوست؟ (نهجالبلاغه/ خطبۀ 197)
۲۵.بحارالانوار/ کتاب الفتن و المحن/ باب16/ حدیث1، حضرت این نامه ر ا پس از بازگشت از جنگ نهروان، و در زمانی که سپاه معاویه به مصر حمله کرده، و محمدبنابیبکر را به شهادت رسانده بود، نوشتهاند.
۲۶.(حرز) صحت و سلامتی
۲۷.(خزن) نگهدارنده
۲۸.الاحتجاج/ ذکر طرف مما جری بعد وفاة رسول الله/ حدیث4
۲۹.(أثر) ویژهخوار، کسی که چیزهای نیکو را برای خود و نه برای یارانش برگزیند.