نتیجهای که تا اینجا میتوانیم بگیریم، این است که امام دو شغل دارد: یکی مربوط به مکتب، یکی مربوط به جامعه. امام دو بال دارد که با این دو بال در آفاق محیط امامت پرواز میکند؛ یکی مربوط به فکر، یکی مربوط به عمل؛ یکی مربوط به ذهن، یکی مربوط به واقعیت؛ یکی این است که قرآن را در دست بگیرد، دیگر این است که زمام جامعۀ اسلامی را قبضه کند. این دو کار به عهدۀ امام است. اگر یکوقتی دشمنهای دین، دشمنهای انسانیت، قدرتهای ظالم، و آنکسانیکه میخواهند همهچیز را از دست اهلش بگیرند و به خود اختصاص دهند، معارضه کردند، مخالفت کردند، و نگذاشتند که امام این دو وظیفۀ خود را انجام دهد، امام باید بیامان تلاش کند، مبارزه کند، کوشش کند تا بلکه بتواند این دو منصب الهی را باز قبضه کند و راهی را که خدای متعال برای او معیّن کرده است، ادامه دهد. خلاصۀ حرف ما این بود.
در اینجا میرسیم به نکتۀ اساسی مطلب بحثمان. همانطوریکه عرض کردم، بحث ما در این است که زندگی ائمۀ دوازدهگانۀ ما علیهمالسلام ـ که اینها را به نام و نشان میشناسیم ـ چگونه گذشته است؟ وضع زندگی اینها در اجتماع زمان خود چگونه بوده؟
..بنده در اینجا یک ادعایی دارم. من خودم به این نکته رسیدهام و سعی میکنم که انشاءالله این مطلب برای شما هم از صورت ادعا خارج شود و بهصورت اعتقاد دربیاید. بهحسب مطالعهای که ما در زمینۀ زندگی این بزرگواران کردهایم، ادعای ما این است که ائمۀ ما از آغاز تاریخ امامت ـ جز یک استثنای کوچکی، که بعد، این استثنا را هم عرض میکنم ـ تا روزگار شهادت امام عسکری صلواتاللهعلیه در این مدت تقریباً دویستوپنجاه سال، زندگیشان زندگی مبارزه و جهاد است. اینها یک عده مردم مجاهد بودند. این ادعای ماست. البته اگر اینطوری هم که مردم ما را عادت دادهاند که حرف را بیدلیل و تعبداً قبول کنند و خودشان اندیشه و تفکر نکنند، بخواهیم مشی کنیم، خب همه باید قبول کنیم. چرا؟ برای خاطر اینکه خود شما در زیارت امینالله که از معتبرترین زیارات است، وقتیکه خطاب به هر یک از ائمۀ معصومین علیهمالسلام صحبت میکنید و عرض ارادت میکنید، ازجمله این را میگویید: «اَشهَدُ اَنَّکَ جاهَدتَ فِی اللهِ حَقَّ جِهادِهِ» شهادت میدهم که بهتحقیق و بیشک تو در راه خدا آنچنانکه شایسته است، جهاد و مبارزه کردی[1]. پس اگر ما بخواهیم مطلب را تعبداً هم قبول کنیم، این جهادی که در این زیارت هست، باید مورد پذیرش باشد. و ائمۀ ما باید چهرههای مجاهد و فداکار و پرتلاش و پیکارجو و ستیزهگر در نظر ما معرفی شوند؛ یعنی عکس آنچه ما تا الان در ذهن داریم. و اگر بخواهیم به منابع و مدارک تاریخی اشارۀ تفصیلی نکنیم و بهطور اجمال رد شویم، باز همینطور باید این مطلب را فوراً قبول کنیم.
ما وقتیکه نگاه میکنیم به دوازده امام، جز امام دوازدهم که در قید حیات هستند ـ و خدا انشاءالله وجود مقدس امام ما را از بلیات محفوظ بدارد و ما را جزو احبّای آن بزرگوار و دوستانش و یارانش قرار دهد ـ بقیۀ ائمۀ ما علیهمالسلام همهشان یا در زندان به شهادت رسیدند، یا در میدان جنگ شهید شدند، یا بهوسیلۀ دشمن غدار و حیلهگر بهصورت مرموزی کشته شدند؛ همهشان. شما خودتان مگر از قول امام علیهالسلام نمیگویید، مگر نمیشنوید که «ما مِنّا اِلّا مَقتولٌ اَو مَسمومٌ»[2] در میان ما ائمه علیهمالسلام کسی نیست مگر اینکه یا کشته شد به شمشیر، یا اینکه او را در زندان و در تبعیدگاه شهید و مسموم کردند؟ خب من سؤال میکنم، یک قدرت قاهر زمان، چه کسی را در میدان جنگ یا در زندان یا در تبعیدگاه میکُشد و شهید میکند؟ جز یک آدم پیکارجو را؟ جز یک آدم مزاحم را؟ جز ـ به تعبیر منصور عباسی ـ استخوانخردهای را که در گلوی حکومت غدار زمان گیر کرده باشد و راه نفس را بر او گرفته باشد؟ «هَذَا الشَّجَا المُعتَرِضُ فِی الحَلقِ».[3] در چند روایت از قول منصور عباسی هست که از دور اشاره میکند به امام صادق علیهالسلام و میگوید او استخوانریزهای است که در گلوی من جا گرفته. جز این است؟ خب، امام صادق علیهالسلام را باید شهید کنند، باید مسموم کنند؛ چون مبارز است.
اگر ما بخواهیم خصوصیات زندگی اینها را هم ندیده بگیریم ـ با آن تفصیلاتی که مورد نظر من است و انشاءالله عرض خواهم کرد ـ همین اجمال کافی است که ما معتقد شویم که ائمۀ یازدهگانۀ ما علیهمالسلام، همه در حال پیکار و در حال مبارزه و در حال جهاد از دنیا رفتند؛ به دلیل اینکه اینها را کشتند، به دلیل اینکه موسیبنجعفر علیهالسلام را زندان ابد کردند. اگر موسیبنجعفر علیهالسلام در زندان شهید نمیشد یا از دنیا نمیرفت و بیست سال دیگر هم زنده میماند، آن بزرگوار را که از زندان بیرون نمیآوردند؛ اگر میخواستند بیرون بیاورند، زندان نمیبردند!
به دلیل اینکه امام باقر دو بار، امام صادق دو بار، و امام سجاد علیهمالسلام دو بار تبعید شدند؛ علیبنموسی الرضا علیهالسلام تبعید شد؛ امام جواد و امام هادی و امام عسکری علیهمالسلام هرکدام چند بار زندان و تبعید رفتند؛ به دلیل اینکه سه امام آخر ما، یعنی امام جواد، امام هادی و امام عسکری علیهمالسلام در بحبوحۀ جوانی کشته شدند. امام جواد علیهالسلام را بیستوپنجساله کشتند، امام هادی علیهالسلام را چهلودوساله کشتند، امام عسکری علیهالسلام را بیستوهشتساله کشتند. یک جوان بیستوپنجساله را که اینقدر علاقهمند دارد، چرا میکُشند؟ یک جوان چهلودوسالهای که اینهمه در آفاق عالم اسلامی علاقهمند دارد، وابستۀ به دودمان پیغمبر صلیاللهعلیهوآله است، مردم او را سرچشمۀ الهام و وحی خود میدانند، کشتن او برای چیست آخر؟ چرا او را میکُشند؟ آیا جز این است که در کشتن او، برای قدرتهای زمان مصلحتی وجود داشته است که از مصلحت زندهماندن او و راضی نگهداشتن مردم بهمراتب بزرگتر بود؟ مگر در زندهماندن او خطری برای قدرتهای زمان وجود داشته است که بهمراتب از خطر نارضایی مردم، در صورت کشتهشدن او، بزرگتر و بیشتر و مهمتر بود؟
اینها مسائل اجمالی است که اگر شما فقط همین مسائل را در نظر بگیرید، و آنچه را که انشاءالله عرض خواهیم کرد به تفصیل، دربارۀ زندگی ائمه علیهمالسلام و مناسبات اینها با خلفا و مناسبات اینها با علمای زمان و مناسبات اینها با شیعه و با دوستان و با مخلصینِ خودشان هم ندیده بگیریم ـ که هر یک آیتی است بر ادعای ما و شاهد صدقی است ـ همین مقداری که بنده گفتم، کافی است که یک انسان منصف را معتقد کند که امام صادق علیهالسلام مشغول مبارزه و جهاد بود، موسیبنجعفر علیهالسلام مشغول مبارزه و جهاد بود.
بنده یکوقتی در جایی یک سخنرانی در این زمینه کردم؛ عنوان سخنرانی، «همرزمان حسین» بود. یعنی امام صادق علیهالسلام همرزم حسین علیهالسلام است، در میدان حسین است؛ موسیبنجعفر، امام جواد، امام هشتم علیهمالسلام همرزم حسینند، در میدان حسین و دوشادوش حسین. چطور شد که وقتی صحبت امام حسین علیهالسلام میآید، تو فوراً به امام صادق علیهالسلام استشهاد میکنی؟ شما یک مطلبی را بیان میکنید، میگویید که آقا! امام حسین چنین؛ او میگوید اگر راست میگویی، پس چرا امام صادق چنان؟ عجب! امام صادق ضد امام حسین بود؟ رفتار امام صادق متناقض با امام حسین بود، یا تو نفهمیدی و ندیدی؟ یا آن غرضورز نخواست بگذارد که تو بفهمی و ببینی؟ امام صادق دوشادوش حسین است، همرزم حسین است، در کنار حسین است و با همان دشمن میجنگد و مبارزه میکند؛ با همان دستی که حسین علیهالسلام را شهید کردند، او را هم شهید کردند؛ منتها در دو میدان؛ و مهم این است. اگر بنده همین اندازه هم بحث میکردم، باید مستمعِ منصف و کسی که این مطلب حتی برایش اولبار مطرح میشود، معترف شود. درعینحال ما البته به تفصیل صحبت میکنیم.
مقدمتاً باید این را بدانیم، اینکه میگوییم ائمۀ اهلبیت علیهمالسلام مجاهد بودند و جهاد میکردند، یعنی چه؟ لازم است بنده این را درست تبیین کنم. وقتیکه ما میگوییم امام صادق علیهالسلام جهاد میکرد، میبینید که مستمع فوراً سؤال میکند کجا امام صادق علیهالسلام جهاد میکرد آقا؟ ما که شمشیری دست امام صادق ندیدیم. ما که از امام صادق علیهالسلام میدان جنگی نشنیدیم. بنده از این سؤالات گوناگونی که در این زمینه مطرح میشود، احساس میکنم که اصطلاح جهاد، این واژۀ مخصوص در فرهنگ اسلام، یک اصطلاح ناشناخته است.
جهاد یعنی چه؟ دربارۀ جهاد دو تفسیر غلط وجود دارد و یک تفسیر درست. آن دو تفسیر غلط، دو نقطۀ مقابلِ هم است؛ یکی از یکجهت، انحرافی است؛ یکی از جهت مقابل آن، انحرافی است. میدانید که واژۀ «جهاد» در قرآن در موارد زیادی استعمال شده و در روایات چندین برابر قرآن استعمال شده، و یکی از واجبات دین اسلام جهاد است. واژۀ جهاد در قرآن، غیر از اصطلاحی است که در فقه شیعه هست. در فقه شیعه، بهحسب متداول و معروف میان فقها، بهخصوص در قرنهای بعد از آغاز غیبت ـ یعنی از قرن پنجم به اینطرف ـ واژۀ جهاد فقط به یک معنای محدودی اطلاق میشود؛ اما در قرآن اینطور نیست. در قرآن معنای جهاد با معنای جهاد در فقه اسلامی و در کتب فقهیّه و در حقوق اسلامی قیاس نمیشود.
آن دو معنای انحرافی که عرض کردم، یکیاش این است: میگویند جهاد برطبقِ لغت، یعنی کوشش؛ و جهاد در راه خدا، یعنی مطلقِ کوشش در راه خدا. برای اینکه این معنا را درست در خارج پیاده کنند، میگویند هر کاری که شما برای خدا میکنید، یک کوششی است و یک جهاد است. مثلاً فرض بفرمایید که شما اول صبح، ساعت هشت از منزل، از زیر کُرسی، از کنار بخاری گرم، از توی اتاق راحت، زحمت میکشید، به خودتان رنج میدهید، بیرون میآیید؛ سوار ماشین میشوید، گاز میدهید، دنده عوض میکنید، بالاخره ماشین را راه میاندازید و در خیابانهای شلوغ تهران ـ با این ناراحتیها! ـ حرکت میکنید و میآیید تا بازار، اینها همهاش زحمت است؛ خدا اجرتان بدهد! بعد تشریف میآورید درِ حجره یا توی اداره یا فلان گوشۀ دیگر مینشینید، این شاگرد میآید، آن منشی میآید، با این یک کلمه حرف میزنید، با آن یک کلمه حرف میزنید؛ آفتاب تا آفتاب، از طلوع تا غروب، زحمت زیادی میکشید تا هزار تومان گیرتان بیاید. خب، زحمت میکشید؛ منتها چون این زحمت برای این است که رزق حلالی را تحصیل کرده باشید و پرتقال و موز و چلوکباب و بوقلمون و دیگر چیزها را برای آقازادهها بخرید و به آنها بدهید بخورند، این کار شما جهادی است در راه خدا؛ کوشش است دیگر. کوشش نیست؟ زحمت نیست؟ تلاش نیست؟ خب، تلاش است دیگر؛ تلاشِ معاش. لذاست که میگویند تحصیلکردنِ رزق حلال، یک نوع جهاد است.[4] اسم این را میگذارند جهاد. از اینجا شما شروع کنید، تا بزرگترین کارها و کوچکترین کارها که اینها همهاش یک تلاشی است؛ اگر برای خدا بود، جهاد است.
میگویند: آقا! جهادی که در اسلام هست: «وَ جاهِدوا فِی اللهِ حَقَّ جِهادِهِ»[5] ـ یعنی اینکه تلاش کنید در راه خدا، آنطوریکه لازم است تلاش کرد ـ این است؛ تلاش کنید برای کسب، تلاش کنید برای علم، تلاش کنید برای زندگی، تلاش کنید برای دیدار دوستان. هر زحمتی که بکشید، جهاد فیسبیلالله است. محصلی که درس میخواند و زحمت میکشد و آن فرمولهای مشکل را حل میکند، یا آن مسئلۀ فقهی یا نحوی یا اصولی مشکل را حل میکند، اگر این کار او برای خداست، یعنی برای خیر مسلمانهاست و با توجه به خداست، این یک جهاد است؛ و ازاینقبیل، و ازاینقبیل، و ازاینقبیل! این یک تفسیر از جهاد است در نظر یک عده. لذاست که میبینید خودشان را از مجاهدین میدانند دیگر! میگویند: آقا! ما هم جهاد میکنیم. وقتیکه با او حرف بزنی، برای اینکه تعجب نکنی از او که جهاد میکند، به خودت هم تمسک میکند که آقا! شما هم جهاد میکنی. همینکه درِ دکان آمدی و در را باز کردی و نشستی، جهاد است. این تفسیر، تفسیر غلطی است. و خیلی هم غلط است!
ما منکر نیستیم که لغت جهاد بهمعنای مطلق کوشش است و از مادۀ «جُهد» یا «جَهد» است، این مسلّم؛ اما اگر چنانچه جهاد در قاموس اسلامی و در فرهنگ اسلامی به این گَلوگُشادی بود، لزومی نداشت که اسم خاصی روی این بگذارند درمقابل سایر اسمهایی که در اسلام هست. خب، نماز هم یک جهادی است بنابراین؛ روزهگرفتن هم یک جهادی است بنابراین؛ به حجرفتن و زکاتدادن و همۀ اعمال اسلامی یک جهادی است بنابراین؛ چرا یک اسم خاصی رویش بگذارند؟ چرا بیخودی بیایند یک واژۀ دیگری درست کنند؟ پس جهاد، مطلقِ کوشش نیست. جهاد یک چیزی است درمقابل نماز، درمقابل امربهمعروف، درمقابل زکات، درمقابل حج، درمقابل صلۀ رحم، درمقابل بِرّ به والدین، درمقابل راستگفتن، درمقابل کمنفروختن، درمقابل همۀ واجبات دیگر. جهاد یک واجبی است، یک فریضهای است، یک واژهای است درمقابل واژههای دیگر؛ این مسلّم است. پس در فرهنگ اسلامی ـ یعنی قرآن و روایات ـ دایرۀ جهاد را به این وسعت گرفتن، خطای بزرگی است. خیلی بزرگ است این خطا. پس این یک تفسیر، که تفسیر غلطی است.
تفسیر غلط دیگر، نقطۀ مقابل این است. میگویند جهاد در اصطلاح قرآن و حدیث یعنی جنگ با شمشیر در یک میدانی که دشمن آنطرف ایستاده باشد. تو اینطرف ایستاده باشی، شمشیر را از غلاف بیرون بکشی و بزنی به دشمن، یا تیر و نیزه را او به تو بزند و تو به او بزنی؛ این میشود جهاد. این تعبیر هم درست نیست. درست است که جهاد در فقه اسلامی بهاینمعنا استعمال شده ـ که همان را هم ما ایراد داریم که چرا باید فقط بهاینمعنا استعمال شود ـ اما در قرآن، جهاد بهاینمعنا نیست. بنده شواهد و قراین نسبتاً زیادی دارم بر اینکه جهاد در قرآن فقط بهمعنای جنگ مسلحانۀ درمقابل دشمنِ مشخص نیست. نهاینکه جهاد شامل این نمیشود؛ چرا، این، اعلیمرتبۀ جهاد است، نقطۀ عالی و اوج واژۀ جهاد است، اما نهاینکه همۀ جهاد باشد. نه! جهاد ممکن است شقوق و اَشکال دیگری هم داشته باشد و دارد. بنابراین تفسیر دوم هم غلط است.
در اینجا یکی از شواهد را عرض میکنم برای کسانی که اهل تحقیقند و دلشان میخواهد با استدلال به آیات قرآن مطالب را قبول کنند. در سورۀ برائت، آیۀ شریفه میفرماید: «یا اَیُّهَا النَّبِیُّ جاهِدِ الکُفّارَ وَ المُنافِقینَ وَ اغلُظ عَلَیهِم»[6] ای پیغمبر! با کفار و با منافقان جهاد کن. در فقه شیعه و بهطور کلی در فقه اسلام مسلّم است که پیغمبر صلیاللهعلیهوآله با منافقان جنگ مسلحانۀ رویاروی نکرده و با آنها در یک میدان قرار نگرفته و جهاد پیغمبر با آنها بهشکل دیگری انجام گرفته؛ درعینحال در این آیه، از مبارزۀ پیغمبر صلیاللهعلیهوآله با اینها تعبیر به جهاد شده. بنابراین جهاد، با این دو تعبیر، غلط است.
آنچه به نظر ما تفسیر واقعی کلمۀ جهاد است، این است: جهاد عبارت است از درگیری با یک دشمن ـ این دشمن، هرکه میخواهد باشد ـ به یکی از اَشکال و شقوق ممکن. بهعبارتدیگر برای اینکه این تعریف، با معنای لُغوی جهاد هم تناسبی داشته باشد، جهاد تلاش و کوشش در راه پیشبرد هدف است؛ منتها آن تلاش و کوششی که با درگیری با دشمن همراه است. آن تلاشی که با درگیری با دشمن همراه نیست، اسمش جهاد نیست. یعنی اگر ما بخواهیم یک واژۀ کوچکی را، یک لغت بسیطی را در فارسی انتخاب کنیم که جهاد قرآن و جهاد روایت را با آن بخواهیم تطبیق کنیم و این واجب را بفهمیم، باید کلمۀ «مبارزه» را بگوییم؛ مبارزه بهاینمعنا. (51/11/21) یعنی تلاشِ پُرنیرو درمقابل یک مانع یا یک دشمن. اگر هیچ مانعی درمقابل انسان نباشد، مبارزه وجود ندارد. در جادۀ آسفالته، انسان پایش را روی گاز بگذارد و با باک پُر از بنزین سفر کند؛ این را مبارزه نمیگویند. مبارزه آنجایی است که انسان با مانعی برخورد کند، درگیر شود و سعی کند آنها را از میان بردارد؛ که این مانع در جبهههای انسانی، میشود دشمن؛ و در جبهههای طبیعی، میشود موانع طبیعی. (83/8/20) البته مبارزه در معنای اصلی لغویاش به این معناست که در میدان جنگهای رویاروی، یک نفر بیاید با یک نفر دیگر تنبهتن بجنگد؛ این را میگفتند مبارزه. (51/11/21)
آنچه که امروز در قاموس فرهنگ انقلابی جدید، اسمش مبارزه است، جهاد، درست بهجای همین کلمه است. نباید آیات و روایات جهاد را تطبیق کرد و تفسیر کرد به کوشیدن، تا کوشش یک انسان در مطالعهای برای پیداکردن یک فرعِ مثلاً نادری هم جهاد شمرده بشود. (51/1/25)
یک نفر میرود توی رختخواب گرمش، کنار بخاری میلَمَد، از روی فراغت فکر میکند که من دربارۀ چه مسئلهای تحقیق کنم؛ ناگهان به یادش میآید که این مسئله هنوز حل نشده است که آیا هفت آسمان از جنس طلاست، یا از جنس نقره است، یا از جنسی دیگر است؛ بعد بنا میکند کتابها را گشتن، مطالعهکردن، چهکردن، تا این مسئله را تحقیق میکند و حل میکند. به این کار، جهاد نمیگویند؛ این اسمش مبارزه نیست. یا فرض بفرمایید یک نفر دانشمند محققی برود بنشیند دربارۀ یک مسئلۀ حقوقیِ خشکِ غیر لازم، یا حتی لازم ـ مثل یک مسئلهای که در شیمی است، یک مسئلهای که در فیزیک است، یک مسئلهای که در ریاضی است، یک مسئلهای که مورد استفاده و انتفاع مردم است ـ زحمت بکشد و تحقیق کند، به کار او جهاد نمیگویند؛ کمااینکه در فارسی هم به آن، مبارزه نمیگویند. به انیشتین یک مبارز نمیگویند. به آنکسیکه عالیترین تحقیقات علمی را هم بکند، یک مبارز نمیگویند. چرا؟ برای خاطر اینکه این عمل، این تحقیق، این کشف، این کاری که بهوسیلۀ فکر یا بهوسیلۀ پول یا بهوسیلۀ دست انجام گرفته، در راه پیشبرد یک هدف فکری ایدئولوژیکی و در راه مقابلۀ با دشمنِ این فکر بهکار نرفته. لذا به این کار، جهاد نمیگویند؛ کمااینکه در فارسی هم به آن مبارزه نمیگویند. آنکسیکه پول میدهد و مثلاً فرض بفرمایید یک بنیان رفیع میسازد، یک خانهای میسازد، یک بیمارستانی میسازد، حتی یک مدرسهای میسازد، به این کار، مبارزه نمیگویند. به آن جهاد نمیگویند. انفاق است، اما این انفاق، جهاد نیست. چرا؟ چون در آن، درگیری نیست؛ چون در آن، مقابلۀ با یک قدرت مضری نیست؛ چون در این عمل، یک نوع ستیزهگری با مخالف، با آنکسیکه سد راه است، مندرج نیست؛ لذا به آن نمیگویند جهاد. البته کار خوبی است، اما جهاد نیست. خیلی کارها خوب است، اما جهاد نیست. نماز هم خوب است، اما جهاد نیست. توجه کردید؟ میخواهیم معنای جهاد روشن شود؛ که وقتی میگوییم ائمه علیهمالسلام جهاد میکردند، بدانید یعنی چه.
اما همین آدم کتابنویس میرود دربارۀ یک مسئلهای که در آن، درگیری با دشمن هست، تحقیق میکند، فرض بفرمایید که یک دشمنی در راه پیشبرد اهداف خصمانۀ خود، یک طرز فکری را برای مردم ایجاد میکند. ..جهاد فکری در اینجا این است که یک دانشمند، یک محقق، قلم در دست بگیرد و ثابت کند که این طرز فکر، یک طرز فکر غلط است. اینهم کتابنویسی است، آن صورت قبلی هم کتابنویسی بود؛ اما آن جهاد نبود، این جهاد است. چرا؟ برای خاطر اینکه در آن، درگیری نبود؛ در این، درگیری هست.
مثال دیگر خرجکردن است. خیلیها خرج میکنند، خیلیها قنات جاری میکردند، خیلیها چاه میکندند، خیلیها مسجد و مدرسه و بیمارستان و غیرذلک میساختند؛ اما گفتیم تا یک صورت درگیری در اینها نباشد، جهاد نیست. بعضیها هم هستند که خرج میکنند، که این جهاد است. در جاهایی، امام صادق علیهالسلام احتیاج به پول دارد. زیدبنعلی بن الحسین میخواهد برود به کوفه خروج کند، احتیاج به پول دارد. یک نفر زن، دستش را میکُند در این چارقدی که به سرش بسته، گره باز میکند، یک دینار طلا درمیآورد، میدهد به زیدبنعلی و میگوید: «آقا! این برای شما. بروید خرج کنید»؛ این جهاد است. آن صدهاهزار دیناری که داده شده بود برای اینکه فقرای شام ـ پایتخت عبدالملک ـ اطعام شوند، فقرای مدینه اطعام شوند، آن البته انفاق بود ـ نمیگویم هیچ چیزی نبود ـ اما جهاد نبود. اما این یک درهم یا یک دینار، جهاد است؛ اینها باهم قاطی نشود.
کُمیت میآید درمقابل امام صادق علیهالسلام یک قصیدهای میخواند. شعر کمیت جهاد است، شعر دِعبل جهاد است؛ اما شعر بسیاری از شعرایی که در مدح رسولالله صلیاللهعلیهوآله شعر میگفتند، در توحید خدا شعر میگفتند ـ به شعرهایی که در مدح عبدالملک میگفتند، کاری نداریم ـ جهاد نیست. چرا؟ چون برای عبدالملک اشکالی ندارد که در مدح رسولالله صلیاللهعلیهوآله شعر بگویند. کاری نداریم که اگر عبدالملک در زمان رسولالله صلیاللهعلیهوآله بود، بهجای جدش یا سَلَفش ابوسفیان، او هم با رسولالله صلیاللهعلیهوآله میجنگید؛ اما حالا که رسولالله صلیاللهعلیهوآله نیست، هرچه میخواهند برای رسولالله صلیاللهعلیهوآله شعر بگویند؛ برای او اهمیتی ندارد. او میگوید من جانشین رسولاللهام. برای او اهمیت دارد که کسی دربارۀ فرزند رسولالله صلیاللهعلیهوآله یعنی علیبنالحسین السجاد علیهالسلام شعر نگوید. کُمیت که میآید دربارۀ علیبنالحسین علیهالسلام شعر میگوید، شعرش جهاد است؛ چرا؟ چون مضمونش درگیری با هشامبنعبدالملک و با خود عبدالملک ـ خلیفۀ زمان ـ است. همان روز خیلیها بودند که برای رسولالله صلیاللهعلیهوآله شعر میگفتند، در توحید شعر میگفتند، اما هیچگونه مبارزهای محسوب نمیشد، درگیری محسوب نمیشد؛ لذاست که جهاد هم نبود. بنابراین شعرگفتن فرق میکند. دعبل خُزاعی شعرش جهاد است، کمیت شعرش جهاد است. آنوقت امام صادق صلواتاللهعلیه چونکه یک عمل مجاهدتآمیزِ اسلامی انجام گرفته، از این زن بیوه، از آن جوان فقیر، از آن پیر فرتوت، از آحاد بنیهاشم پول میگیرد، چندهزار دینار پول درست میکند، به کمیت میدهد.[7]پس ببینید قضیه فرق میکند. نمازخواندن یکوقت جهاد است، یکوقت جهاد نیست؛ انفاقکردن یکوقت جهاد است، یکوقت جهاد نیست؛ شعرگفتن همینطور، چیزنوشتن همینطور، فکرکردن همینطور؛ راهرفتن گاهی در یک صورتی جهاد است، در یک صورتی جهاد نیست. (51/11/21) و این جهاد به یک صورت آرامی از آغاز امامت معنوی امامان ـ یعنی از روز رحلت پیغمبر تا روزی که امام عسکری صلواتاللهعلیه امام یازدهم به شهادت رسید ـ بدون یک لحظه درنگ ادامه داشته است. (51/1/25)
پاورقیها
۱.در کتاب اقبالالاعمال، جابربنیزید جعفی از امام باقر روایت کرده در سفری که ایشان همراه پدرشان به نجف داشتند، امام سجاد هنگامیکه بر سر مرقد امیرالمؤمنین حاضر شدند، حضرت را با این عبارات زیارت کردند: «اَلسَّلامُ عَلَیکَ یا اَمینَ اللهِ فی اَرضِهِ». در کتاب مفاتیحالجنان قرائت این زیارتنامه در حرم سایر ائمه نیز توصیه شده است. به جز این زیارت، در زیارتنامههای دیگری مانند زیارت ائمه در ایام هفته، زیارت رسولالله از راه دور، زیارتهای مخصوص امیرالمؤمنین در عید غدیر، در روز ولادت پیامبر، در عید مبعث، زیارت امام حسین در روز اربعین و زیارت جامعۀ کبیره هم ائمه با توصیفاتی نظیر «وَ جاهَدتُم فِی اللهِ حَقَّ جِهادِهِ»، «وَ جاهَدتَ فی سَبیلِهِ حَتَّی اَتاکَ الیَقینُ» زیارت شدهاند. همچنین در دعای منقول از امام رضا علیهالسلام برای امام عصر، حضرت را با عنوان «اَلجَحجاحِ المُجاهِدِ»، سرورِ بزرگوارِ مجاهد، خطاب قرار میدهیم.
۲.بحارالانوار/ کتاب الامامة/ ابواب ولایتهم و حبّهم و بغضهم/ باب9/ حدیث 18
۳.بحارالانوار/ کتاب تاریخ علیبنالحسین و محمدبنعلی و جعفربنمحمد و.../ ابواب تاریخ الامام جعفربنمحمد الصادق/ باب6/ حدیث 14
۴.در کتب روایی احادیثی هست در مقام مقایسۀ کسی که برای کسب روزیِ خانوادهاش تلاش میکند با مجاهد در راه خدا. برداشتِ سطحی از این احادیث میگوید: تلاش برای کسب روزی، جهاد در راه خداست. درصورتیکه امام علیهالسلام برای ترغیب مؤمنین به کار و تلاش، این عمل را به جهاد در راه خدا تشبیه کردهاند. به این روایت از امام صادق علیهالسلماا توجه کنید: «الكادُّ عَلى عِيالِهِ كَالمُجاهِدِ فی سَبيلِ اللِ»هه. (الکافی/ کتاب المعیشة/ باب من کدّ علی عیاله)