امامت یک واژۀ عربی است و بهمعنای پیشوایی جمعی از مردم است که در راهی یا در کاری به حرکتی مشغول هستند. یک جمعِ ساکت و بدون تحرک، احتیاجِ به امام و پیشوا ندارد. یک عده خوابیده را، یا بیهوش و تخدیرشده را، نمیشود گفت که امامشان و پیشوایشان کیست. امامت برای عمل، برای تحرک، و برای پویندگی است. پس امام یعنی پیشوا و پیشروِ جمعی که در حال تحرک و پویاییاند.
در قرآن، واژۀ امام برای پیغمبر بهکار رفته؛ یعنی دربارۀ ابراهیم خلیل. قرآن میگوید که خدای متعال به ابراهیم گفت: «اِنّی جاعِلُكَ لِلنّاسِ اِماماً»[1] من تو را امام و پیشوای مردم قرار میدهم. و این واژه، با همین معنا، با معنای پیشوایی، در اسلام و در تاریخ اسلام و تشیّع از آغاز بهکار رفت.
امام از نظر مذهب تشیّع و در فرهنگ تشیّع، ادامهدهندۀ راه پیغمبر است. پیغمبر وقتیکه در جامعهای مبعوث میشود، یک حرکتی، یک انقلابی، یک دگرگونیای در جامعه بهوجود میآورد؛ جامعه را بهشکل تازهای میسازد؛ لکن جامعه باوجود اینکه بهوسیلۀ پیغمبر بهشکل دیگر و نویی طرحریزی شده، چون یک موجود پویاست، یک واحد متحرک است، احتیاج به رهبر دارد و بعد از پیغمبر، این رهبر، امام است. پس امامت در فرهنگ اسلام و در فرهنگ تشیّع، تداوم نبوت است و وقتیکه نبی از میان مردم میرود، چون جامعه بههرحال باید پویندگی خودش را حفظ کند، به آنکسیکه ضامن راهبری و پیشوایی این کاروان است، میگویند: «امام». درمجموع امام سه وظیفه به عهده دارد، یا به تعبیر دیگر بگوییم امامت درحقیقت سه شأن است، سه شغل است، که بر روی هم این سه شأن و سه شغل میتواند نمودار امامت باشد؛ نمایشگر مفهوم امامت باشد. این سه شغل و شأن امامت را، من عرض میکنم به اختصار که در ذهن بماند، البته نمونهها و تمثیلهای تاریخی را فراوان میتوانید در محفوظات ذهنتان پیدا کنید.
یکی این است که امام بایستی نمودار عینی مکتب باشد. یک مکتب برای اینکه خودش را تثبیت بکند، خودش را در باور مردم و در باور تاریخ جا بدهد، کافی نیست که فقط استدلال کند، باید نمونۀ عینی نشان بدهد. این نمونۀ عینی ـ غیر از جامعهای که بر اساس این مکتب ساخته میشود ـ انسانهایی هستند که بر مبنای این مکتب ساخته میشوند؛ و امام برترینِ این انسانهاست. این حدیث را دربارۀ خود پیغمبر، من بگویم که از زبان یکی از زنان پیغمبر نقل شده؛ که از آن همسرِ رسولالله پرسیدند که دربارۀ پیغمبر توصیفی بیان کن، اخلاق پیغمبر را شرح بده. او در جواب گفت: «کانَ خُلُقُهُ القُرآنَ»[2] اخلاق پیغمبر قرآن بود. همۀ آنچه را که در قرآن بهعنوان لازمۀ ایمان، لازمۀ اسلام، لازمۀ عبودیت خدا ذکر شده، انسان در پیغمبر میدید. نمودار عینی مکتب که میگوییم یعنی این.
امام باید با وجود خود، با تلاش خود، با چگونگی زندگی خود، با تمام منشها و شیوههایی که از خود بروز میدهد، نشان بدهد که اسلام چگونه انسانی را میخواهد بسازد. و این درست همان چیزی است که ما در ائمۀ شیعه میبینیم.
همۀ امامان ما ـ هم آن امامانی که در صحنۀ پیکار و جهاد کشته شدند و به خون غلتیدند، و هم امامانی که در صحنههای دیگر و در وضعی دیگر زندگی کردند ـ اگر زندگیشان را با آن نگاهِ تازه، نه با آن دید قدیمی نادرستِ غلط، نگاه کنیم، خواهیم دید که نمودار کامل انسان اسلام بودند. انسان میتواند اسلام را از مشاهده و مطالعۀ زندگی امامان بشناسد.
تمام ابعادی که در شخصیت یک انسان از نظر اسلام دخیل است، در شخصیت اینها بود؛ هم از جنبۀ معنوی، هم از جنبۀ فکری، هم از جنبۀ عملی، هم در میدان تلاش و مجاهده، هم در اخلاق و برخورد با انسانها. و در همۀ ابعادی که برای یک انسان تصور میشود، امامانِ شیعه نمودارهای کاملی بودند. و لذاست که ما در زیارت جامعه [کبیره] ـ که زیارتی است خطاب به همۀ امامان شیعه ـ از جملۀ نامها و تیترهایی که برای امام ذکر میکنیم، «وَ لَهُ المَثَلُ الاَعلَی» نمونۀ بالاتر، نمونۀ برتر، یکی از این عنوانهاست؛ یعنی نمونۀ برترِ مکتب؛ این یک خصوصیت.
خصوصیت دوم برای امام و آن شأن و وظیفهای که برای امام وجود دارد، یا بگوییم آن فلسفهای که برای امامت هست، این است که امام باید ایدئولوژی را، آن ایدئولوژی توحیدی را، تفکر اسلامی را، در تداوم زمان حفظ کند. وقتی پیغمبر آمد، مکتب را آورد، و بعد خود از میان مردم رفت، راه برای تأویل و توجیه و انحراف زیاد است. 1358/1 آن روز هم خطر بسیار زیادی داشته و آن روز از امروز هم حتی مهمتر بوده؛ زیرا:
سرِ چشمه شاید گرفتن به بیل چو پُر شد نشاید گذشتن به پیل[3]
آن روز اگر ائمه محکم نمینشستند و حقایق اسلام را بیان نمیکردند، و دیگران را هم وادار نمیکردند به این کار؛ و علمای اسلام و محدثین و مفسرین و آنکسانیکه وجدان بیداری داشتند [راه نمیافتادند] ـ اگرچه بعضی دنبالهرو ائمه علیهمالسلام نبودند اما با حرکت ائمه و با تحریک ائمه آنها هم به راه افتادند ـ اگر این حرکت نبود، از اسلام هیچ خبری نبود. (67/12/13)
چه کسی میتواند ایدئولوژی اسلام را تبیین کند؟ و با خصوصیات و سؤالهایی که در هر زمانی مطرح میشود، این ایدئولوژی را تطبیق کند؟ در هر زمانی، یک نوع سؤال وجود دارد. در دوران پیغمبر وضع جامعۀ اسلامی، وضع مسائل اجتماعی و مسائل سیاسی و اقتصادی و غیره، با آنچه که مثلاً در دوران منصور عباسی میبینیم ـ که شرق و غرب عالم زیر نفوذ و سیطرۀ اسلام بود ـ تفاوتهای فراوانی دارد.
خب، یک جامعه باید بر اساس اسلام اداره بشود؛ این جامعه یک روز، یک جامعۀ چندهزارنفری یثرب است، و یک روز یک جامعۀ چنددهمیلیونی دوران منصور یا هارون یا معتصم یا متوکل است؛ این باید با اسلام اداره بشود. چه کسی میتواند اسلام را حفظ کند، که از خلوصِ اسلام کاسته نشود و درعینحال بتواند پاسخگوی به تمام آن نیازها باشد؟ در عهدِ تکنولوژیِ پیشرفتۀ جدید که همۀ روابط عالَم تحت تأثیر این تکنولوژی پیشرفته قرار دارد هم، یقیناً مسائلی مطرح است که در دورانهای قبل، این مسائل مطرح نبود. و یک مکتب پایدار و باثبات، باید بتواند به همۀ این مسائل پاسخ بدهد. این امام است. پس امام است که میتواند ایدئولوژی را تبیین کند، تشریح کند، تطبیقِ با مسائل زمان کند، و آن را از انحرافها و کجیها حفظ کند.
شما میدانید اگر خط امامت در تاریخ اسلام نبود ـ یعنی امامت شیعی ـ یقیناً اسلامی که امروز ما داشتیم، اسلامی بود که با اسلام واقعی، فرسنگها فاصله داشت؟ هیچچیز از اسلام نمیماند، آنقدر که دستهای توطئهگر و همۀ آن غرضورزها و جاهلها علیه این اسلامِ واقعی کوشیدند. تمام دستگاههایی که از اسلامِ خالص بهنحوی ضربت میدیدند، علیه اسلام توطئه کردند. هم دستگاههای سیاست، هم دستگاههای روحانیتِ وابستۀ به رژیمهای جبار عباسی و اموی، و هم افراد دُگم و جاهلی که از اسلام جز ظواهری را نمیدیدند؛ حتی این گروه سوم! یعنی اگر چنانچه متوکل عباسی یا مروان اموی یا عبدالملک بهخاطر فلان مصلحتِ سیاسی خود، لازم میدانستند که فلان بخش از اسلام را تحریف بکنند، فلان قاضی هم برای اینکه آقایی و ریاست علمی و دینی و نزدیکیاش به دستگاه خلافت محفوظ بماند، او را در این راه کمک میکرد. این دو جریان بههم میآمیخت و جریان سوم، جریان مردم جاهل، مردم مقدسمآبِ دُگمِ بیخبر، آنها هم به نوبۀ خود اسلام را تضعیف میکردند، منتها نه با نیّت بد، با نیّت خوب!
روایات بسیاری در فضلیت خواندن سورههای قرآن هست. مثلاً فرض کنید اگر کسی فلان سورۀ قرآن را بخواند، ثوابِ صدوبیستوچهارهزار پیغمبر و فلانقدر فرشته و چقدر حج و چقدر روزه را خواهد برد. که در حواشی بعضی از قرآنها هم نوشته [شده بود]؛ همۀ اینها هم از اُبَیِّبنکَعب نقل شده که از بزرگترینِ صحابۀ پیغمبر و از حواریین امیرالمؤمنین بود. راوی این روایتهایی که دربارۀ فضایل قرآن هست، یک مردی است با نام نوحبنابیمریم[4]. یکوقتی به او گفتند این فضایلی که تو نقل میکنی دربارۀ این سُوَر قرآنی، از کجاست؟ از چه طریقی و چه کسی است؟ گفت اینها را من جعل کردم! گفتند چرا جعل کردی؟ گفت چون دیدم که مردم به قرآن بیرغبت شدند؛ برای اینکه به قرآن رغبت بیشتری پیدا کنند، این ثوابها را جعل کردم![5] خب، این طرز فکر یک آدمی است. این مسلّم غرض بدی هم ندارد. غرضش این است که مردم قرآن بخوانند، منتها عقلش به همین اندازه است که برای ترغیب مردم به قرآنخواندن، بهجای اینکه بر فرهنگ اسلام، معرفت اسلامی و معرفت قرآنی و فرهنگ قرآنی، و دهها و صدها نقطۀ درخشندهای که در قرآن میشود پیدا کرد؛ بهجای اینکه بر اینها تکیه کند، بر روی یک چیز موهوم و دروغی و جعلی تکیه میکند. اسلام در طول زمان با اینگونه جریانات مواجه [بوده است].
آنکسیکه میتواند ایدئولوژی را از تحریف، از غلط برداشتشدن، از بد فهمیدهشدن، حفظ بکند، امام است. این مسئولیت به عهدۀ امام است و اوست که میتواند بهعنوان یک رکنی، ملجأ و مَلاذ[6] فکری آن مردمی باشد که مایلند اسلام را با شکل درست و متین و دقیقش بفهمند.
این دو شأن یا دو فلسفه برای امامت؛ و سوم کوشش و تلاش و مجاهدت است برای ایجاد یا ابقای جامعه و نظام اسلامی. میدانیم که دین اساساً برای این نمیآید که فقط ذهن و عقیده و باور کسانی را به خود جلب کند. تفکر دینی فقط برای این نیست که عدهای از مردم به آنچه در دین هست اعتقاد داشته باشند. و برای این نیست که [فقط] در عمل شخصی، مردم از دین تبعیت و پیروی کنند. دین برای این میآید که جامعهای و نظامی را طبق پیشنهاد خود بسازد. دین میآید تا سیستم اجتماعی را عوض کند. دین میآید تا روابط اجتماعی و اقتصادی و سیاسی و غیره را در جامعه عوض کند. دین میآید تا حرکت دستهجمعی انسانها را در جهت درست و سَمت درست بیندازد. یعنی میآید حکومت را بهدست بگیرد، قدرت سیاسی و اجتماعیای را که جهتدهنده و سمتدهندۀ جامعه است، در اختیار بگیرد و انسانها را به سویی که سوی خداست و جهت خداست حرکت بدهد؛ به مصداق «اِنّا لِلّٰهِ وَ اِنّا اِلَیهِ راجِعوَ» و «اَلا اِلَی اللهِ تَصیرُ الاُمورُ»[7].
لذا پیغمبرها که میآمدند، مبارزۀ سیاسی میکردند. تمام انبیا مبارزۀ سیاسی کردند که در قرآن این مبارزات سیاسی منعکس است؛ مبارزۀ موسی با فرعون، مبارزۀ ابراهیم با نمرود. حتی مبارزات نظامی میکردند. در حدیثی هست: «اَوَّلُ مَن قاتَلَ فی سَبیلِاللهِ اِبراهیمُ»[8] اولکسی که جنگ مسلحانه در راه خدا کرد، ابراهیم بود. و در قرآن دربارۀ پیغمبران دیگر هم هست: «وَ کَاَیِّن مِن نَبِیٍّ قاتَلَ مَعَهُ رِبِّیّونَ کَثیرٌ»[9] بسیاری از پیامبران بودند که در راه خدا جنگیدند و با آنان، خداپرستانِ بسیاری جنگیدند. این جنگ مسلحانه، جنگ نظامی و جنگ سیاسی برای چیست؟ جز برای این است که میخواهد نظامی را براندازد، رژیمی را از بین ببرد، و نظام جدید و سیستم جدیدی برای حکومت و برای زندگی اجتماعی مردم بهوجود بیاورد؟ پیغمبرها شأنشان این است. لذا میبینید که پیغمبر اسلام در مکه دعوت میکرد، اما زمینه را برای اینکه در مدینه بتواند حکومتی بهوجود بیاورد، آماده میکرد. نهفقط مدینه، هرجا میشد پیغمبر این نظام سیاسی و نظام حکومتی و اجتماعی را بهوجود میآوردند، ولی خب، بالاخره در مدینه شد.
امام یکی از کارها و مشاغل و شئونش این است که اگر نظام سیاسی و اجتماعی اسلام بر سر کار هست، آن را حفظ کند؛ و اگر نیست، کوشش کند که آن را بهوجود بیاورد. 1358/1
پاورقیها
۱.سوره مبارکه بقره/ آیه 124
۲.تنبیهالخواطر و نزهةالنواظر (وَرّامبنابیفراس، متوفی 605 ق)/ باب العتاب/ ص89
۳.گلستان سعدی/ باب اول در سیرت پادشاهان
۴.نوحبنابیمریم در زمان منصور عباسی عهدهدار منصب قضاوت مروْ بوده است.
۵.البرهان فی علوم القرآن(زرکشی، متوفی 794 ق)/ ج2/ ص60