۵۳. شروع امامت امام سجاد (علیهالسلام) و لزوم اصلاح یک ذهنیت غلط
رهبر شهید انقلاب امام سید علی خامنهای
دوران امامت حضرت علیبنالحسین علیهالصلاةوالسلام که تقریباً سیوپنج سال طول کشید، از اول تا آخر، جهاد و مبارزه بود، و حتی یک روز از این دوران را امام بزرگوار، به سکوت و عدم تحرک و عدم تلاش نگذراند. از آغاز جوانی که آن بزرگوار بار سنگین امامت را در کربلا به دوش گرفت و شروع امامت آن حضرت در عرصۀ خونین کربلای روز عاشورا واقع شد، تا لحظۀ شهادت، در طول این سیوپنج سال، امام سجاد یکی از سختترین و فشردهترین تلاشها را انجام داد. و هدف آن حضرت عبارت بود از احیای تفکر درست اسلامی، بازسازی گروه شیعیان، سازماندهی مسلمانان راستین و تعلیم و تربیت آنها، تلطیف جَو اختناقی که بهوسیلۀ خلفای اموی انجام گرفته بود، و هدفهای والای دیگر. همۀ این هدفها بحمداللهوالمنة انجام شد و امام سجاد سیوپنج سال مبارزۀ موفق داشت. اما این مبارزه، یک مبارزۀ بسیار دشوار و توأم با غربت و مظلومیت بود. (67/6/4)
سن این بزرگوار در واقعۀ عاشورا، حدود بیستودو سال بوده ـ از این کمتر و از این بیشتر هم گفتهاند ـ وقتیکه ایشان شهید شدند، یعنی مسموم شدند، سن مبارکشان حدود پنجاهوشش تا پنجاهوهشت سال گفته شده، که وقتی بیستودو را از پنجاهوهفت کم کنید، حدود سیوپنج سال ایشان امامت کردند. از این سیوپنج سال، یک مقدارش تاریخچۀ روشنی دارد؛ اگرچه که این تاریخچۀ روشن هم برای همه، آنطوریکه بایدوشاید روشن نیست، اما منظورم از تاریخچۀ روشن این است که بعضی از خصوصیات این مدت کوتاه را همه میدانند. آن مقدارِ روشن از زندگی امام چهارم کدام قسمت است؟ آن قسمتِ مابین شهادت حسینبنعلی صلواتاللهوسلمااهعلیه در عصر عاشورا تا برگشتنِ از شام به مدینه؛ این مقدار را تقریباً همه میدانند. یک نگاه اجمالی به این یک قطعۀ کوتاه بکنیم که شاید این قطعۀ کوتاه در حدود دو ماه مثلاً طول کشیده.
..در این مدتِ یکی دو ماه، امام سجاد را شما در نظر بگیرید؛ یک جوان بیستودوساله که پروردگار متعال بهخاطر یک حکمت بزرگی، آن حضرت را در همان ایام چند روز عاشورا دچار یک بیماری سخت کرده که بر اثر این بیماری، قدرت حرکت ندارد. یقیناً اگر امام سجاد قدرت حرکت داشت در خیمه نمینشست؛ بهطوریکه این بزرگوار ـ برطبق آثار و اخبار وارده ـ در خیمه که نشستند، از اوضاع میدان جنگ هم بیخبرند، اینقدر بیماری سخت است! تبدار و بهشدت بیمار.
در لحظات آخر، پدر بزرگوار و عالیقدرشان حضرت اباعبدالله الحسین صلواتاللهعلیه میآیند و آنچه را که یک پدری مثل حسین به پسری مثل علیبنالحسین باید بگوید، به این بزرگوار میگویند، و آنچه را که باید به او بسپارند، میسپارند. و من در زمینۀ این چیزهایی که ائمۀ هدی علیهمالسلام به یکدیگر دَم رحلت میدادند، یک چیزهایی استنباط میکنم که [در مباحث بعدی] عرض میکنم.
..بعد از آنکه این واقعه انجام گرفت و حسینبنعلی به شهادت نائل شدند، در همان ساعات میانۀ روز عاشورا و نزدیک غروب ـ مثلاً یکی دو ساعتِ به غروب ـ نقش و رسالت زینالعابدین صلواتاللهعلیه شروع شد. از اینجا را مردم میدانند؛ آمدن به کوفه در آن شدت فشار، و در کوفه، سخنگفتن با ابنزیاد که خودِ آن سخنگفتن، هم یک شهامت فوقالعادهای میخواهد، هم یک اثر بزرگ میگذارد. ابنزیاد یک استاندار معمولی که نبود ـ اگرچه که استاندار معمولی آن زمان هم از یک سلطان این زمان مقتدرتر بود، هر کاری که میخواستند میکردند، هیچچیزی جلوگیرشان نبود ـ بنابراین کشتن علیبنالحسین در آن مجلس، برای عبیدالله زیاد واقعاً بیشتر از خوردن یک لیوان آب خنک زحمت نداشت، چون یک استاندار معمولی نبود و تمام اختیارات در دستش بود. در یکچنین شرایطی که از شمشیر ابنزیاد خون میچکد، این جوان بیستودوساله که آثار بیماری هم در تن او ظاهر و نمایان است، با ابنزیاد به صورتی حرف میزند که آن لحن و آن سخنگفتن، برای یک آدم معمولی پیش یک حاکم معمولی، بلکه پیش یک مأمورِ حاکم معمولی، غالباً بسیار دشوار است. که حالا شرح این مذاکره را که دو سه کلمه هم بیشتر نیست، شنیدهاید.[1]..و اینجا از اولِ این مذاکره، نشانۀ یک ستیزهگری و یک شورشگری ازطرف امام علیهالسلام نسبت به عبیدالله پیداست.
خب، بعد از اینجا رفتن به شام [است]. یعنی یک عده اسیر را فرستادند به شام به این عنوان که یزید دربارۀ این جمعیت تصمیم نهایی و قاطع را بگیرد. این جمعیت هم که یکمشت زن و بچه و یک جوان فقط؛ تصمیمگرفتن دربارۀ اینها ـ به خیال دستگاه خلافت ـ یعنی کَلک شیعه را کندن، تا دیگر چیزی به نام شیعه باقی نماند؛ منظور این است. یزید میخواهد اینها را ببرد آنجا، درست از نزدیک ببیند اینها را، هم دلش خنک بشود، هم قدرتش را به مردم نشان بدهد، و هم اینکه همانجا در سطح عالیمقامِ خلافت و زمامدار مطلق، کار اهلبیت و کار شیعیان و پیروانشان را یکسره کند. در مجلس شام هم که وضع این بزرگوار روشن است و البته در این خلال، نقش حضرت زینب سلاماللهعلیها یک نقش نمایان برجستهای است.[2]
تا اینکه در شام چند روزی میگذرد و ماجرای رفتن به مسجد پیش میآید. امام سجاد [میبرند به] مسجد اموی دمشق، در حضور چندینهزار؛ جمعیتی که معاویه را تالیتِلو پیغمبر میدانند و برای پیغمبر، خویشاوندی و نزدیکی و یاری محبوبتر و عزیزتر و عالیقدرتر از معاویه قائل نیستند. و به یزید و معاویه، به چشم امیرالمؤمنین، یعنی حاکم اسلامی نگاه میکنند. دستها و شمشیرهایشان بهطور مطلق در اختیار یزید است، که اگر بگوید بروید خانۀ خدا را هم خراب کنید، میروند این کار را میکنند ـ کمااینکه دو سال بعدش کردند ـ اگر بگوید که اصحاب پیغمبر را هم از دَم تیغ بگذرانید، با خیال راحت این کار را انجام میدهند؛ که دو سال بعدش در قضیۀ حرّۀ مدینه کردند. یکچنین مردمی، چندهزارتایشان در مسجد اموی دمشق همه مجتمع شدهاند و روز جمعه است و خطیبی بناست آنجا خطبه بخواند و مردم شام را باز بیشتر سوق بدهد بهسوی اغراض پلید فاسد جنایتکارانۀ بنیامیه. در یکچنین مجلسی، یک محکومِ بهطور مطلق، از محکوم به اعدام بالاتر، یک آدمی که هم جانش، هم مالش، هم خاندانش، هم همهچیزش بهحسب ظاهر در قبضۀ قدرت یزید است، آنجا نشسته و آن امام سجاد است.
امام سجاد ناگهان از یک فرصت کوتاهی استفاده میکند، با قدرتمندی روحی کامل، با شجاعت کامل، در حضور اینهمه جمعیت مخالف، میرود بالای منبر ـ یا همان پایین منبر میایستد ـ و بنا میکند یک خطبهای ایرادکردن.[3] یک چیزی من میگویم و یک چیزی شما میشنوید! در یک مجلسی که افراد آن مجلس یا آدم را نمیشناسند، یا اگر هم میشناسند بهصورت خوبی نمیشناسند؛ انسان را بهصورت یک موجود بدی، یک آدم اخلالگری، یک آدمی که باید حرف او را نشنید و باید به او اعتنا نکرد، میدانند. حرفزدن در یکچنین مجلسی، از قویدستترین و نَطّاقترین[4] مردم، ساخته نیست؛ آنهم در حضور چندهزار نفر، آنهم با حضور دشنهبندها و قدارّهبندهای خونخوارِ دژخیمِ دستگاه اموی، و آنهم در حضور شخص یزیدبنمعاویه؛ اینجا آدم میفهمد که این خطبه چقدر مهم است. بعد امام سجاد در یکچنین وضعی میروند بالای منبر و بنا میکنند انجامدادن کاری که یزید میخواست درست نقطۀ مقابل آن را انجام بدهد.
یزید میخواست این عده را یک گروه اخلالگر معرفی کند، یک گروه ضد دین و ضد قرآن و ضد شریعت نبوی و واجبالقتل و مهدورالدّم. این بزرگوار با آن بیان اعجازآمیز الهی و با قدرتمندی کامل، عکسش را ثابت میکنند. ثابت میکنند که همهچیز از آنِ ماست، دین را هم از ما باید فراگرفت و خلاصه، ما لُبّ[5] دین و قرآنیم.
هر چند تصریح نمیکنند به این مطلب، اما لازمِ خیلی نزدیکِ فرمایش امام این است که یزید جنایتکار است، یزید ظالم است، یزید خونخوار است، و یزید قابل حکومتکردن نیست. در حضور یزید این حرفها را میزنند، نه بهصراحت، اما بهطوریکه همه بفهمند، و فهمیدند. مردم را منقلب میکنند، اوضاع دیگری میشود، کار به جایی میرسد که یزید نمیتواند چهارتا مأمور و ژاندارم و پلیسش را بفرستد که این آقا را بکِشید پایین یا دهانش را ببندید؛ آنقدر مردم مجذوب بودند که اگر آنجا میخواستند نگذارند امام سجاد حرف بزنند، خوف این بود که خود مردم از یزید برگردند ـ اینها را شواهد واقعه به ما میفهماند ـ لذا ناچار میشود که به مناسبت اینکه وقت نماز رسیده، بگوید مؤذن اذان بگو. تا مؤذن بنا میکند اذانگفتن، امام علیهالسلام از کلمهکلمۀ اذان هم باز استفاده میکنند. از کلمۀ «لااِلَهَاِلَّالل»ههاش یکجور، از کلمۀ «اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّداً رَسولُالل»ههاش یکجور و ازاینقبیل[6].
خب، تا اینجای ماجرای امام سجاد را میدانید. بعد البته سیاست یزید ایجاب میکند که چند صباحی هم مثل پدرش زندگی کند؛ یعنی بهاصطلاح با حلم، با بردباری. احساس میکند که دیگر نقطۀ اتکای پشتگرمی کامل او، یعنی شام، جایی نیست که در آن بتوان علیبنالحسین را در آنجا کُشت و دفن کرد؛ هیچ چارهای نیست جز اینکه اینها را برگرداند. ازطرفی هم احساسش اینطوری شد که اگر اینها را برگردانم، بعید است که دیگر با من کاری داشته باشند؛ چون داغدارند و تازه از مصیبت رهیدهاند. و از جانب دیگر، ماجراهای بزرگتری برایش پیش آمد؛ یعنی بعد از آنکه خبر قتل سیدالشهدا صلواتاللهوسلمااهعلیه و شهادت یارانشان به مکه رسید، عبدالله زبیر ـ که خودش هم دل خیلی پاک و صافی با امام حسین نداشت، ولی آدم جاهطلبی بود، آدمی بود که منتظر فرصت بود که خلافت و حکومت را بهدست بگیرد ـ بنا کرد به هایوهوکردن؛ یک خطبهای خواند و مردم را متوجه به خودش کرد و از مکه عَلَم مخالفت با یزید را برافراشت. اینجا موجب خاطرناجمعی یزید میشد. ناچار بود که فعلاً با آن دشمن تازهنفس دستوپنجه نرم بکند و فعلاً مسئلۀ خاندان پیغمبر را بگذارد کنار؛ این بود که امام سجاد صلواتاللهعلیه را با همۀ عیالاتشان، با یک وضع خاصی و تقریباً محترمانه برگرداند به مدینه. به اینجا که میرسد، نوار تاریخ زندگی امام سجاد در ذهنها دیگر قطع میشود.
تا اینجا امام سجاد یک جوان بیستودوسالهای است که چند صباحی بیمار شده، و هر بیماری بالاخره از بیماریِ خود خلاص میشود دیگر. امام سجاد صلواتاللهعلیه سیوپنج سال بعد از این واقعه زندگی کردند، همۀ این سیوپنج سال را که این بزرگوار مریض نبودند، چند صباحی مریض بودند، خب لابد در همین دورانِ مسافرت، بیماری این بزرگوار هم بهتر شده و مدینه که آمدند، یک مرد سالمی بودند. بهعلاوه، آن نمایش عجیب معنوی در مسجد دمشق و در کاخ یزید و در کاخ عبیدالله زیاد، این بزرگوار را در ذهن شنونده و خوانندۀ حالاتشان، بهصورت یک جوانِ پرشورِ حماسیِ شجاعِ نترسی درمیآورد که وقتی با دشمنشان رویاروی هم قرار میگیرند، آنطور حرف میزنند و فکر و ایده و هدف و منطق خودشان را با آن استحکام ثابت میکنند که برای مردم علاقهمند به دستگاه خلافت بنیامیه هم مطلب روشن میشود.
از اینجا که میگذریم، وارد مدینه میشویم. دیگر داستان زندگی امام سجاد، کأنّه عوض میشود در ذهن مردم. امام سجاد را اگر در ذهنهای مردم یا در ذهن خودتان کاوش کنید، اولاً یک جوان نمیبینید، یک مرد سالخوردۀ ساکتِ مریضحالی است که یا دائماً مشغول دعاخواندن است یا مشغول گریهکردن؛ شبها هم رفتوآمد به منازل محرومین و درِ خانۀ ایتام، و دادن نان و غذا و طعام و رسیدگی به آنها. تا وقتیکه این بزرگوار از دنیا میرود، دیگر هیچ عمل مثبتی در این مجموعۀ خاطراتی که نوعِ مردمِ ما از امام سجاد در ذهن دارند، به چشم نمیخورَد. هرچه میگردید میبینید یک نمونه و یک نمایش دیگر از آن شهامت و شور و شجاعت و فرزند حسین علیهالسلام بودن و نوۀ امیرالمؤمنین بودن، در زندگی امام سجاد مشاهده نمیکنید؛ و اگر کسی اینطور فکر کند، حق دارد از خودش بپرسد که چه شد؟! چطور شد؟! کو آن شور و هیجان مسجد اموی دمشق یا آن شور و هیجان کاخ عبیدالله زیاد یا آن استقامت و قدرت این بزرگوار در طول راه کربلا تا کوفه و کوفه تا شام! که اگر چنانچه کسی از زنها یا بچهها درطول این راه ناراحت میشدند، این بزرگوار آنها را، حتی عمهاش زینب سلاماللهعلیها را تسلا میداد.
اما واقعیت این است که امام سجاد بعد از آن دوران چندماهۀ اول، بقیۀ این سیوپنج سال را هم یکطوری زندگی کرده است و یک نوعی حرکت کرده که اگر یک انسانِ پرشورِ حماسیِ شجاع، این زندگی را ببیند و خوب در این زندگی غور و مطالعه بکند، چهرۀ امام سجاد را چهرۀ یک قهرمان کامل مییابد و میبیند. امام سجاد در این سیوپنج سال یک نحوی عمل کردند که برای یک انسان معمولی، بلکه برای یک انسان برجسته و فوق معمولی هم اینطور زندگیکردن، باید گفت جزو محالات است؛ و این امام عظیمالشأن بزرگوار، این عملی را که برای آدمهای عادی شاید محال به نظر برسد، درطول سیوپنج سال به پایان رساندند، توأم با موفقیت. این مطلبی است که ما بایستی روشن کنیم، هر مقداری که بتوانیم.
اولاً باید ببینیم که هدف امام سجاد در این سیوپنج سال چه بوده؛ این مسئلۀ اول است. خطمشی کلی امام سجاد صلواتاللهعلیه در این سیوپنج سال عبارت از چه بوده؟ این بزرگوار میخواستند بعد از اینکه این مدت تمام شد، چه کاری انجام شده باشد؟ اول این را مشخص بکنیم، تا بعد ببینیم که امام سجاد در این راه چقدر پیش رفتند و چگونه پیش رفتند. (52/11/29)
پاورقیها
۱.برای مطالعه میتوانید به حلقۀ دوم «انسان 250 ساله»، فصل امام سجاد علیهالسلام مراجعه کنید.
۲.همانطور که در اشارۀ کتاب گفته شد نقش ممتاز حضرت زینب کبری در نهضت عاشورا، به تفصیل در حلقۀ دوم «انسان 250 ساله»، فصل حرکت زینب کبری و سفیران کربلا بررسی شده است.
۳.بخشی از خطبۀ امام سجاد علیهالسلام: «مَن عَرَفَنی فَقَد عَرَفَنی وَ مَن لَمِ یَعرِفنی اَنبَأتُهُ بِحَسَبی وَ نَسَبی. اَیُّهَا النّاسُ اَنَا ابنُ مَکَّةَ وَ مِنیٰ اَنَا ابنُ زَمزَمَ وَ الصَّفا اَنَا ابنُ مَن حَمَلَ الرُکنَ بِاَطرافِ الرِّدا اَنَا ابنُ خَیرِ مَنِ ائتَزَرَ وَ ارتَدَیٰ اَنَا ابنُ خَیرِ مَنِ انتَعَلَ وَ احتَفَیٰ اَنَا ابنُ خَیرِ مَن طافَ وَ سَعَیٰ» هرکس مرا شناخت که شناخت و هرکس که نشناخته، او را از تبار و خاندان و موقعیت اجتماعی و معنوی و انسانی خودم آگاه میکنم. ای مردم! من فرزند مکه و مِنا هستم، من فرزند زمزم و صفایم، من فرزند بزرگمَردی هستم که حجرالاسود را با عبای خویش جابهجا و بر سر جایش نصب کرد. من فرزند بهترین انسانی هستم که جامۀ احرام بر تن کرده و بر گِرد خانۀ خدا به طواف پرداخته است! من فرزند بهترین انسانی هستم که کفش پوشید و آنگاه برای طواف بر گِرد خانۀ خدا آن را از پا درآورد. من فرزند بهترین طوافگران و بهترین سعیکنندگانم! «اَنَا ابنُ مُحَمَّدٍ المُصطَفَى اَنَا ابنُ عَلِيٍّ المُرتَضَى» من فرزند محمد مصطفی و علی مرتضی هستم. «لَیثُ الحِجازِ وَکَبشُ العِراقِ مَکِّیٌّ مَدَنِیٌّ خَیفِیٌّ عَقَبِیٌّ بَدرِیٌّ اُحُدِیٌّ شَجَرِیٌّ مُهاجِرِیٌّ مِن العَرَبِ سَیِّدُها وَ مِنَ الوَغَی لَیثُها وارِثُ المَشعَرَینِ وَ اَبُوالسِّبطَینِ الحَسَنِ وَ الحُسَینِ ذاکَ جَدّی عَلِیُّبنُاَبیطالِبٍ» همانکه شیر حجاز بود و شهسوار عراق، سردار نامدار مکه، مدینه، خَیف، مِنا، عَقَبه، بدر و اُحد بود و پیشتاز بیعت رضوان و هجرت در راه خدا و در جهت خشنودی او؛ سالار عرب بود و شیر ژیان میدان نبرد؛ وارث مشعر و عرفات بود و پدر گرانمایۀ دو نوادۀ ارجمند پیامبر، حسن و حسین. اوست جَد من، علیبنابیطالب. (بحارالانوار/ کتاب تاریخ فاطمة و الحسن و الحسین/ ابواب ما یختص بتاریخ الحسینبنعلی/ باب39 / حدیث1)
۴.(نطق) زبانآور، سخنور
۵.(لبب) مغز، برگزیدۀ از هر چیزی
۶.هنگامیکه مؤذن گفت: «اَشهَدُ اَن لااِلهَاِلَّالل»هه امام سجاد فرمود: «شَهِدَ بِها شَعری وَ بَشَری وَ لَحمی وَ دَمی» مو، پوست، گوشت و خون من به یکتایی خدا و بیهمتایی او گواهی میدهد. مؤذن ادامه داد: «اَشهَدُ اَنَّ مَُمَّداً رَسولُالل»هه آنگاه حضرت فرمودند: ای مؤذن، تو را به حرمت محمد سوگند، ساکت باش تا من سخنی بگویم! آنگاه رو به یزید کردند و فرمودند: «مُحَمَّدٌ هَذا جَدّی اَم جَدُّکَ؟یا یَزیدُ!» ای یزید، این محمد جَد توست یا جَد گرانقدر من! اگر بگویی جَد توست که دروغ میگویی و کفر میورزی، و اگر بر این باوری که او جَد من است؛ پس چرا فرزندان او را به جرم حقگویی و دعوت به رعایت حقوق و آزادی مردم و عمل به دین خدا و دوریگزیدن از حقکُشی و خشونت و بیرحمی و تبهکاری، به خاک و خون کشیدی و بانوان و دختران حرم او را به اسارت آوردی؟ (بحارالانوار/ کتاب تاریخ فاطمة و الحسن و الحسین/ ابواب ما یختص بتاریخ الحسینبنعلی/ باب39 / حدیث1)