خون مطهر حسینبنعلی علیهالسلام در کربلا در غربت بر زمین ریخته شد، اما بزرگترین مسئولیتی که بر عهدۀ امام سجاد علیهالصلاةوالسلام و زینب کبری سلماااللهعلیها قرار گرفت، از همان لحظۀ اول، این بود که این پیام را روی دست بگیرند و آن را به سرتاسر دنیای اسلام، به شکلهای گوناگون، منتقل کنند. این حرکت برای احیای دین حقیقی و دین حسینبنعلی و آن هدفی که امام حسین برای آن شهید شد، یک امر ضروری و لازم بود. البته اجر الهی برای امام حسین محفوظ بود، میتوانستند [قیام] او را در بوتۀ سکوت بگذارند، اما چرا امام سجاد علیهالسلام تا سی سال بعد، تا آخر عمر، در هر مناسبتی، نام حسین، خون حسین، و شهادت اباعبدالله را مطرح کردند، و آن را به یاد مردم آوردند؟ بعضی خیال میکنند این کار برای انتقامگرفتن از بنیامیه بود، درحالیکه بنیامیه بعدها از بین رفتند. امام رضا علیهالسلام که بعد از آمدن بنیعباس است، چرا به ریّانبنشبیب دستور میدهد مصیبتنامۀ اباعبدالله را در میان خودتان بخوانید؟ آنوقت که بنیامیه نبودند، تارومار شده بودند. (83/4/16) چرا امام صادق علیهالصلاةوالسلام ـ طبق روایت ـ فرمودند که هرکس یک بیت شعر دربارۀ حادثۀ عاشورا بگوید و کسانی را با آن بیت شعر بگریاند، خداوند بهشت را بر او واجب خواهد کرد؟ (68/6/29) چرا امام صادق به کُمِیتبنزید اسدی[1] میگوید برای ما و در مصیبت جدم حسین شعر بگو؟ (59/10/7)
دستگاه یزید میخواستند قال کربلا و قال امام حسین و دستگاه امام حسین را در همان گوشۀ بیابان بکَنند، گفتند تمام میکنیم قضیه را. حسینبنعلی را با نزدیکترین یارانش، با وفادارترین فرزندان و خاندانش آنجا کشتند، بعد هم در میان شهر کوفه گفتند اینها خروج کرده بودند، اینها آدمهای خلافکاری بودند، علیه دستگاه خلافت، علیه حکومتِ خلیفه قیام کرده بودند؛ حکم اینهم معلوم است، کسی که علیه حکومت الهی قیام بکند، معلوم است حکمش چیست! خانوادهشان را هم به اسارت بردند که نگذارند از اینها نامی و یادی در خاطرهها زنده بشود. (62/3/14)
بعد از اینهم مرتب ضربتها و پُتکها ازطرف دشمنها بر سر این واقعه کوبیده شد. (52/11/12) متوکل عباسی حدود صدوهفتاد یا صدوهشتاد سال بعد از حادثۀ عاشورا، در صدد برآمد قبر مطهر اباعبدالله علیهالسلام را تخریب کند. 93/10/171 وقتی دید به هیچ وسیلهای نمیشود شیعیان را از حادثۀ عاشورا غافل و فراموشزده کرد، گفت [چارۀ] کار این است که ما اصلاً این سرزمین را از بین ببریم. اگر میتوانست، خاکها را به توبرۀ اسبهایش میکشید و آنها را از دَم میبُرد. اگر میتوانست که این بُقعه را خراب کند، این قبر را با خاک یکسان بکند، آنجا کشت و زرع بکند و گاوآهن بیندازد و آنجا یک مزرعهای بشود، مزرعه برای یک صاحبی باشد و هرکسی هم میآید، ببیند یک مزرعه است و اصلاً قضیه بهکلی منتفی بشود، میکرد و دیدید که نشد. (52/11/12) در چنین فضایی، مگر ممکن بود قضیۀ عاشورا ـ که با این عظمت در بیابانی در گوشهای از دنیای اسلام اتفاق افتاده ـ با این تپش و نشاط باقی بماند؟ یقیناً بدون آن تلاش، از بین میرفت. (68/6/29) راه حسینبنعلی و خون او، عَلَم و پرچم حرکت عظیم امت اسلام بهسوی هدفهای اسلامی است؛ این پرچم باید سرپا بماند. (83/4/16) و آنچه این یاد را زنده کرد، تلاش بازماندگان حسینبنعلی علیهالسلام بود.
به همان اندازه که مجاهدت حسینبنعلی علیهالسلام و یارانش بهعنوان صاحبان پرچم، با موانع برخورد داشت و سخت بود، به همان اندازه نیز مجاهدت زینب علیهاالسلام و مجاهدت امام سجاد علیهالسلام و بقیۀ بزرگواران دشوار بود؛ البته صحنۀ آنها، صحنۀ نظامی نبود، بلکه تبلیغی و فرهنگی بود. (68/6/29) اگر زینب کبری سلاماللهعلیها و امام سجاد صلواتاللهعلیه در طول آن روزهای اسارت ـ چه در همان عصر عاشورا در کربلا و چه در روزهای بعد در راه شام و کوفه و خود شهر شام و بعد از آن در زیارت کربلا و بعد، عزیمت به مدینه ـ و سپس در طول سالهای متمادی که این بزرگواران زنده ماندند، مجاهدات و تبیین و افشاگری نکرده بودند و حقیقت فلسفۀ عاشورا و هدف حسینبنعلی و ظلم دشمن را بیان نمیکردند، واقعۀ عاشورا تا امروز، جوشان و زنده و مشتعل باقی نمیماند. (68/6/29) [لذا] آن قضیهای که در گوشۀ یک بیابانِ غریب واقع شده بود که کسی قاعدتاً از آن خبر نمیشد، شعلۀ برافروختهای شد که هرچه میکردند خلفای بنیامیه و بعد خلفای بنیعباس که روی این شعله را به یک نحوی بپوشانند، نمیشد و هرچه میگذشت، این شعله برافروختهتر میشد؛ بهطوریکه زائران کربلا برای دستگاه خلافت یک مشکلی شده بودند؛ دست میبریدند، پا میبریدند، سر میبریدند، زندان میکردند که شاید مردم اینهمه نیایند کربلا، این شعله را برافروختهتر نکنند، اما نمیشد. (62/3/14)
شما فرض کنید این شهادت عظیم در تاریخ اتفاق میافتاد، یعنی حسینبنعلی و بقیۀ شهیدان در کربلا شهید میشدند، اما بنیامیه موفق میشدند همانطورکه خود حسین را و یاران عزیزش را از صفحۀ روزگار برافکندند و جسم پاکشان را زیر خاک پنهان کردند، یاد آنها را هم از خاطرۀ نسل بشر در آن روز و روزهای بعد محو کنند، در این صورت آیا این شهادت فایدهای برای عالم اسلام داشت؟ یا اگر برای آن روز اثری هم میگذاشت، آیا این خاطره در تاریخ هم، برای نسلهای بعد هم، برای گرفتاریها و سیاهیها و تاریکیها و یزیدهای دوران آیندۀ تاریخ هم اثری روشنگر و افشاکننده داشت؟ اگر حسین شهید میشد، اما مردمِ آن روز و مردم نسلهای بعد نمیفهمیدند که حسین شهید شده، این خاطره چه اثری و چه نقشی میتوانست در رشد و سازندگی و هدایت و برانگیزانندگی ملتها و اجتماعات و تاریخ بگذارد؟ میبینید که هیچ اثری نداشت. بله حسین که شهید میشد، خود او به اعلیعلّیینِ رضوان خدا میرسید، شهیدانی که کسی نفهمید و در غربت، در سکوت، در خاموشی شهید شدند، به اجر خودشان در آخرت میرسیدند، روح آنها فتوح و گشایش را در درگاه رحمت الهی بهدست میآورد، اما چقدر درس میشدند؟ چقدر اسوه میشدند؟ آن شهیدی درس میشود که شهادت او و مظلومیت او را نسلهای معاصر و آیندۀ او بدانند و بشنوند، آن شهیدی درس و اسوه میشود که خون او بجوشد و در تاریخ سرازیر شود. مظلومیت یک ملت آنوقتی میتواند زخم پیکر ستمکشیدۀ شلاقخوردۀ ملتها را شفا بدهد و مرهم بگذارد که این مظلومیت فریاد بشود، این مظلومیت به گوش انسانهای دیگر برسد. (63/8/22) درست است که خدای متعال، شهدا را در همین دنیا هم زنده نگه میدارد و شهید بهطور قهری در تاریخ و یاد مردم ماندگار است، اما ابزار طبیعیای که خدای متعال برای این کار ـ مثل همۀ کارها ـ قرار داده است، همین چیزی است که در اختیار و ارادۀ ماست. ما هستیم که با تصمیم درست و بجا میتوانیم یاد شهدا و خاطره و فلسفۀ شهادت را احیا کنیم و زنده نگهداریم.
..آن روزها هم، قدرتهای ظالم و ستمگر، حداکثر استفاده را از تبلیغاتِ دروغ و مغرضانه و شیطنتآمیز میکردند. (68/6/29) تمام دستگاههای تبلیغاتی، برای منزویکردن و در ظلمت نگهداشتن مسئلۀ عاشورا و کلاً مسئلۀ اهلبیت، تجهیز شده بودند تا نگذارند مردم بفهمند چه شد و قضیه چه بود. (68/6/29) افشاگریها و حقیقتگوییهای حضرت زینب سلماااللهعلیها و امام سجاد علیهالصلاةوالسلام باید مثل یک رسانۀ پرقدرت، فکر و حادثه و هدف و جهتگیری را، در محدودۀ وسیعی منتشر میکرد و کرد.
خاصیت محیط اختناق این است که مردم فرصت و جرئت پیدا نمیکنند تا حقایقی را که فهمیدهاند، در عملِ خودشان نشان بدهند؛ چون اولاً دستگاه ظالم و مستبد نمیگذارد مردم بفهمند. [ثانیاً] اگر فهم مردم از دست او خارج شد و فهمیدند، نمیگذارد به آنچه فهمیدهاند عمل کنند. در کوفه، در شام، در بین راه، خیلیها از زبان زینب کبری سلماااللهعلیها یا امام سجاد علیهالصلاةوالسلام یا از دیدن وضع اسرا، خیلی چیزها را فهمیدند، ولی چه کسی جرئت میکرد، چه کسی توانایی این را داشت که درمقابل آن دستگاه ظلم و استکبار و استبداد و اختناق، آنچه را که فهمیده است، بروز دهد! مثل یک عقدهای در گلوی مؤمنین باقی بود. این عقده در روز اربعین اولین نِشتر را خورد، اولین جوشش در روز اربعین در کربلا اتفاق افتاد. (87/11/28) در روز اربعین اولین زائران اباعبدالله الحسین، بعد از آن روزهای تلخ، بعد از آن شهادت عجیب، بر سر قبر امامِ معصومِ شهید جمع شدند. (78/3/14) مرحوم سیدبنطاووس و بزرگان [دیگر] نوشتهاند که وقتی کاروان اسرا ـ یعنی جناب زینب سلماااللهعلیها و بقیه ـ در اربعین وارد کربلا شدند، در آنجا فقط جابربنعبدالله انصاری و عطیۀ عوفی نبودند، «جَماعةً مِن بَنیهاشمٍ» عدهای از بنیهاشم، عدهای از یاران، بر گِرد تربت سیدالشهدا جمع شده بودند و به استقبال زینب کبری آمدند.[3] شاید این سیاستِ ولایی هم که زینب کبری اصرار کرد برویم به کربلا ـ در مراجعت از شام ـ بهخاطر همین بود که این اجتماع کوچک، اما پرمعنا، در آنجا حاصل شود.[4]
حالا بعضی استبعاد[5] کردهاند که چطور ممکن است تا اربعین به کربلا رسیده باشند. مرحوم شهید آیتالله قاضی یک نوشتۀ مفصّلی دارد،[6] اثبات میکنند که ممکن است این اتفاق افتاده باشد. بههرحال آنچه در کلمات بزرگان و قدما هست، این است که وقتی زینب کبری و مجموعۀ اهلبیت وارد کربلا شدند، عطیۀ عوفی و جناب جابربنعبدالله و رجالی از بنیهاشم در آنجا حضور داشتند. (87/11/28) حالا چه در اربعین اول، خانوادۀ امام حسین علیهالسلام به کربلا آمده باشند و چه نیامده باشند. اما اربعین اول، آن روزی است که برای اولین بار، زائران شناختهشدۀ حسینبنعلی به کربلا آمدند. (63/8/22) جابربنعبدالله انصاری به همراه یکی از بزرگان تابعین که نام او را بعضی عطیه گفتهاند، بعضی عطاء گفتهاند ـ بههرحال یکی از بزرگان تابعین است که در کوفه ساکن بوده ـ این راه را طی کردند و در این روز بر سر مزار شهید کربلا حاضر شدند.
شروع جاذبۀ مغناطیس حسینی، در روز اربعین است که جابربنعبدالله را از مدینه بلند میکند و به کربلا میکِشد. این همان مغناطیسی است که امروز هم با گذشت قرنهای متمادی، در دل من و شماست. کسانی که معرفت به اهلبیت دارند، عشق و شور کربلا همیشه در دلشان زنده است. این عشق به تربت حسینی و به مرقد سرور شهیدان، سیدالشهدا، از آن روز شروع شده است. جابربنعبدالله جزو مجاهدین صدر اول است، از اصحاب بدر است. (85/1/1) اگر در جنگ بدر بوده، پس آنوقت قاعدتاً بیش از هفتاد سال داشته، لیکن عطیه از اصحاب امیرالمؤمنین است، آنوقت جوانتر بوده، چون تا زمان امام باقر هم عطیةبنسعد عوفی[7] علیالظاهر زندگی کرده. (78/3/14) جابربنعبدالله قبل از ولادت امام حسین در خدمت پیغمبر بوده و در کنار او جهاد کرده است. کودکی، ولادت و نشو و نمای حسینبنعلی علیهالسلام را به چشم خود دیده است. جابربنعبدالله بهطور حتم بارها دیده بود که پیغمبر اکرم، حسینبنعلی را در آغوش میگرفت، چشمهای او را میبوسید، صورت او را میبوسید، با دست خود در دهان حسینبنعلی غذا میگذاشت و به او آب میداد؛ اینها را به احتمال زیاد جابربنعبدالله به چشم خود دیده بود. جابربنعبدالله بهطور حتم از پیغمبر به گوش خودش شنیده باشد که حسن و حسین سرور جوانان اهل بهشتند. بعدها هم، بعد از پیغمبر، موقعیت امام حسین، شخصیت امام حسین، چه در زمان خلفا، چه در زمان امیرالمؤمنین، چه در مدینه و چه در کوفه، اینها همه جلوی چشم جابربنعبدالله انصاری است.
حالا جابر شنیده است که حسینبنعلی را به شهادت رساندهاند، جگرگوشۀ پیغمبر را با لب تشنه شهید کردهاند؛ از مدینه راه افتاده است، از کوفه، عطیه با او همراه شده است. (85/1/1) جابربنعبدالله نابینا بود آنطور که در نوشتهها و اخبار هست، و عطیه دستش را گرفت. (63/8/22) عطیه روایت میکند که جابربنعبدالله به کنار شطّ فرات آمد، آنجا غسل کرد، جامۀ سفید و تمیز پوشید. (85/1/1) یک قطیفهای[8] به کمر پیچید، یک قطیفهای بر دوش انداخت، مثل کسی که میخواهد خانۀ خدا را طواف بکند و زیارت بکند. (78/3/14) و بعد با گامهای آهسته، با احترام بهسمت قبر امام حسین علیهالسلام روانه شد. (85/1/1) تا اینکه رسید به محلی که نشانۀ قبر حسینبنعلی علیهالسلام بود. شاید همان جایی بود که امام سجاد با انگشت سبابه، در چند هفتۀ قبل نوشته بود: «هَذا قَبرُ الحُسَینِبنِعَلِیِّ بنِ اَبیطالِبٍ الَّذی قَتَلوهُ عَطشاناً غریباً»[9] یعنی ای مردم دنیا! اینجا آرامگاه حسین است، آن حسینی که او را با مظلومیت کشتند. جابر به من گفت دستم را روی محل قبر بگذار و من دستش را روی محل قبر گذاشتم ـ خود او نمیدید ـ بهمحض اینکه احساس کرد بدنش با تربت ابیعبدالله علیهالسلام تماس گرفته است، بنا کرد زارزار گریهکردن، فریاد کشید: «حَبیبی یا حُسَیْنُ» ای حسین عزیز من، و شروع کرد سخنگفتن و اشکریختن. (59/10/7)
آن روایتی که من دیدم،[10] اینطور است، میگوید: سه مرتبه با صدای بلند گفت: اللهاکبر، اللهاکبر، اللهاکبر، یعنی وقتی میبیند که چطور آن جگرگوشۀ پیغمبر و زهرا را، دست غارتگر شهواتِ طغیانگران، اینطور با مظلومیت به شهادت رسانده، تکبیر میگوید. (85/1/1) این پیرمرد که لابد بارها حسینبنعلی را در آغوش پیامبر دیده بود، با صدای بلند سه مرتبه صدا زد: یا حسین، یا حسین، یا حسین! (78/3/14) شما الان در نظر مجسم کنید قتلگاه حسینی را در روز چهلمش! (59/10/7) بعد میگوید: از کثرت اندوه، جابربنعبدالله روی قبر امام حسین از حال رفت، غش کرد و افتاد. نمیدانیم چه گذشته است، اما در این روایت میگوید، وقتی به هوش آمد، شروع کرد با امام حسین صحبتکردن: «اَلسَّلامُ عَلَیکُم یا آلَ اللهِ، اَلسَّلامُ عَلَیکُم یا صَفوَةَ اللهِ». (85/1/1)
روز اربعین از این نظر اهمیت دارد که پیام حسینی و زیارت حسینی که وسیلۀ پیام بود و میعاد عاشقان و طرفداران حسین و اسلام بود، از روز اربعین، با آمدن جابربنعبدالله انصاری شروع شد. (59/10/7) [جابر] با آمدن خود و با سخنگفتن خود، خاطرۀ حسینبنعلی را زنده کرد و سنت زیارت قبر شهدا را پایهگذاری کرد. (63/8/22) جابربنعبدالله فقط گریه کرد و دو کلمه حرف زد و این دو کلمه حرف، مسیر را مشخص کرد. (59/10/7) مسئلۀ آمدن بر سر مزار سیدالشهدا درحقیقت مسئلۀ امتداد حرکت عاشورا بود؛ ..تشکیل نظام اسلامی و تلاش برای آن، حتی در حد شهادت، آنهم با آن وضع، این چیزی است که نباید از یاد مسلمانان میرفت و خاطرۀ آن باید برای همیشه زنده میماند و آمدن خاندان پیغمبر، امام سجاد علیهالسلام و زینب کبری سلاماللهعلیها در اربعین به کربلا به این مقصود بود. (66/7/24)
اگر ما نهضت امام حسین را تقسیم کنیم به مرحلۀ عاشورا و مرحلۀ اربعین، [باید] عاشورا را فداکاری حسین و اربعین را آغاز گسترش اندیشۀ حسینی و بنای مقاومت حسینی بهحساب بیاوریم. (59/10/7) در این روز، با تدبیر الهیِ خاندان پیامبر، یاد نهضت حسینی برای همیشه جاودانه شد و این کار پایهگذاری شد. (68/6/29)
اینها پایههای یک بنای مُعْظمِ تاریخی را میگذارد. هر خشتخشتِ این پایه برای ما یادگاری است. چرا امام صادق به کُمِیتبنزیاد اسدی میگوید برای ما و در مصیبت جدم حسین شعر بگو؟ و چرا ما سنت مرثیهخوانی بر حسین را حفظ کردیم؟ زیرا ماجرای حسین از اولین سنگهایی بود که بر زمین گذاشته شد تا کاخِ رفیعِ تاریخیِ شکستناپذیرِ رو به رشد حق و عدل بر روی آن پایهها بهوجود آمد. برگبرگ اول این پرونده برای ما عزیز است. یک کلمه حرفی که در آغاز یک نهضت و یک حرکت گفته میشود، مانند رگۀ اصلی آن نهضت و آن جنبش، تا آخر میماند. (59/10/7) اربعین در حادثۀ کربلا یک شروع بود؛ یک آغاز بود. (87/11/28)
درحقیقت یک نقطۀ عطف بود. (59/10/7)
از همینجا بود که ماجرای توابین بهوجود آمد. (87/11/28) اینها آمدند در آن مرقد پاک، دورِ هم جمع شدند ـ کتب تواریخ نوشتهاند اینها را ـ مبلغ زیادی اشک ریختند. بعضی خیال میکنند گریه وسیلۀ عقدهگشایی است؛ بله، گریه وسیلۀ عقدهگشایی است، درصورتیکه با فکر همراه نباشد. اگر گریه را، اشکریختن را، فقط احساسات هدایت کند، همین است که گفتند؛ اما اگر فکر و اندیشه به انسان اشکی بدهد، چشم انسان قطرۀ اشکی بفشاند، این مثل همان آب کبابی است که آتش را تیزتر و تندتر میکند.[11] لذاست که گریه جزو کارهای معمولی شیعیان صدر اول است که همهشان در راه ستیزهگری بودند، همهشان در راه عاشورا قدم برمیداشتند. امام جعفر صادق اهل گریه است، امام رضا صلواتاللهعلیه اهل گریه است، شعرا را وادار میکنند، میگویند قصاید بلند بگویید، بروید گروهها را به یاد گذشتۀ تشیّع بگریانید که با این گریه آتششان مشتعلتر و برافروختهتر [شود]. توابین آمدند گریه کردند، مبالغ زیاد، یک شبانهروز، دو شبانهروز، فقط اتصالاً اشک ریختند. بعد از آن گریهها بود که دستبهدست هم دادند، تصمیم گرفتند بروند تا جانشان را در راه خدا بدهند و تا کشته نشدند، دست از جنگ برندارند و از این جنگ زنده برنگردند؛ همین هم شد. (52/12/24)
نقش یاد و خاطرۀ شهیدان و شهادت این است؛ شهادت بدون خاطره، بدون یاد، بدون جوشش خون شهید، اثر خودش را نمیبخشد؛ و اربعین آن روزی است که برافراشتهشدن پرچم پیام شهادت کربلا در آن روز آغاز شد و روز بازماندگان شهداست. (63/8/22)
یکی از علائم ایمان زیارت اربعین است. بنده نمیدانم این روایت چقدر صحیح است؟ اصراری هم ندارم که بگویم معنای این روایت همینی است که من گمان کردم. واقعش هم این است که احتمال میدهم که معنایش یکی از [شقوق] و احتمالات دیگری باشد که در این زمینه بیان شده. اما اگر این احتمال هم که من میگویم باشد، مؤید فراوانی دارد «زیارةُ الاَربعینَ»[12].
شیعه یک جمع متفرق بود. جامعهای بود که در یک جا، در یک مکان زندگی نمیکرد؛ در مدینه بودند، در کوفه بودند، در بصره بودند، در اهواز بودند، در قم بودند، در خراسان بودند؛ اطرافواَکناف بلاد. اما یک روح در این کالبد متفرق و در این اجزای متشتت در جریان بود، مثل دانههای تسبیح، یک رشته و یک نخ، همۀ اینها را به هم وصل میکرد. آن رشته چه بود؟ رشتۀ اطاعت و فرمانبری از مرکزیت تشیّع، از رهبریِ عالیِ تشیّع، یعنی امام. همۀ این رشتهها به آنجا متصل میشد، قلبی بود که به همۀ اعضا فرمان میداد. و بهاینترتیب، تشیّع یک سازمان و یک تشکیلات بود. ممکن بود دو نفر از حال هم خبر نداشته باشند؛ اما بودند کسانی که از حال همه باخبر بودند. اطاعت و فرمانبری آنها به حساب، فریادزدنشان از روی دستور، سکوتشان برطبق نقشه، همهچیزشان با حساب. فقط کار اینها یک ایراد داشت و آن اینکه همدیگر را کمتر میدیدند. اهل یک شهر، شیعیان یک منطقه البته یکدیگر را میدیدند، اما یک کنگرۀ جهانی لازم بود برای شیعیانِ روزگارِ ائمه علیهمالسلام. این کنگرۀ جهانی را معیّن کردند، وقتش را هم معیّن کردند، گفتند در این موعد معیّن، هرکس میتواند در آن کنگره شرکت کند؛ آن موعد روز اربعین است و جای شرکت، سرزمین کربلا؛ چون روح شیعه، روح کربلایی است، روح عاشورایی است. (52/12/24) یاد دادند به شیعیان که اینجا محل اجتماع شماست، اینجا محل میعاد بزرگی است که با جمعشدن در این میعاد، هدف جامعۀ شیعی و هدف بزرگ اسلامیِ جامعۀ مسلمین را باید به یاد هم بیاورید. (66/7/24) اربعین یعنی میعاد شیعیان در کنگرۀ بینالمللی، جهانی، در یک سرزمینی که خودش خاطرهانگیز است. سرزمین خاطرهها، خاطرههای باشکوه، خاطرههای عظیم، سرزمین شهدا، مزار کشتهشدگان راه خدا. پیروان تشیّع اینجا جمع بشوند و دست برادری و پیمان وفاداری هرچه بیشتر بدهند. (52/12/24)
آنجا کعبۀ دلهاست، همان نقطهای که روزی تصور میشد همهچیز در آنجا دفن شد؛ اصالتها، حقیقتها، ارزشها و همۀ جلوههای اسلام ناب پیغمبر از میان رفت و تمام شد، امروز ببینید چطور دلهای مردمِ دنیا را به خودش جذب کرده است! این نه بهصورت ایمان و باور، بلکه بهصورت عشق است. از ایران، عربستان، هندوستان، و از اقطار عالم، انسانهایی با اشتیاق به آنجا میروند. پس معلوم میشود که دستهای مادی، هیچوقت نمیتوانند اصالتها را دفن کنند. اگر مردم، ضعیف و بیعرضه باشند و جلو چشم آنها اخفا و کتمانی انجام گیرد، چوب بیحمیّتی[13] و بیهمتی خودشان را خواهند خورد، لکن خدای متعال، انسانهایی را برمیانگیزد که خواهند توانست از آن اصالتها استفاده کنند. از وقتیکه حادثۀ کربلا اتفاق افتاد، تا آن زمانی که مردم، گروهگروه برای زیارت رفتند، این دایره همینطور وسیع شد. بهخلاف وضع طبیعی عالم، که شما وقتی سنگی را در آب میاندازید، امواجی ایجاد میکند ـ یک دایره در محیط خودش بهوجود میآورد ـ اما هرچه میگذرد، این دایره همینطور کمرنگتر میشود، در این حادثه، عکس این اتفاق افتاده است، یعنی هرچه این دایره وسیعتر شده، موجش بلندتر، نمایانتر، ماندگارتر، زایندهتر، و جوشندهتر شده است.
این کانونهای عشق و شور و محبت در دلها، چقدر فراوان است، چقدر گسترده است، چقدر پرعمق است! آخر محبت و عشق، یک آتش سوزنده است. بیشتر محبتها، مثل چوب خشکی که روی آتش میگذارید، شعله میکِشد، اما ماندگار نیست، سطحی است؛ اما این محبت، یک محبت معنوی است و روزبهروز اشتعالش بیشتر میشود، اصلاً خاموشی ندارد، فرونشستن ندارد؛ این همان عامل معنوی است. خوش به حال کسانی که جرقهای از این شعله را در دلهای خودشان دارند. (78/8/23)
ما هم از اعماق وجودمان عرض میکنیم: «اَلسَّلامُ عَلَیکَ یا اَباعَبدِاللهِ، اَلسَّلامُ عَلَی الحُسَینِ الشَّهیدِ»؛ شهادت تو، جهاد تو و ایستادگی تو، اسلام را رونق داد و دین پیامبر را جان تازه بخشید. اگر آن شهادت نبود، از دین پیغمبر چیزی باقی نمیماند. امروز دلهای ما هم مشتاق حسینبنعلی علیهالسلام و آن ضریح ششگوشه و آن قبر مطهر است. ما هم گرچه دوریم، ولی به یاد حسینبنعلی و به عشق او سخن میگوییم. (85/1/1)
گرچه دوریم به یاد تو سخن میگوییم «بُعد منزل نبوَد در سفر روحانی»[14]
اینکسانیکه این راه [پیادهروی میان شهرهای مختلف تا کربلا] را طی کرده و این حرکت عاشقانه و مؤمنانه را انجام میدهند، واقعاً دارند حسنهای را انجام میدهند. این یک شعار بزرگ است ـ «لا تُحِلّوا شَعآئِرَ اللهِ»[15] ـ این بلاشک جزو شعائرالله است. جا دارد که امثال بنده که محرومیم از اینطور حرکتها، عرض بکنیم که «یا لَیتَنا کُنّا مَعَکُم فَنَفوزُ فَوزاً عَظیماً»[16]. همانطورکه عرض کردیم، این حرکت، حرکت عشق و ایمان است؛ هم در آن ایمان و اعتقاد قلبی و باورهای راستین، تحریککننده و عملکننده است، هم عشق و محبت. تفکر اهلبیت و تفکر شیعی همینطور است؛ ترکیبی است از عقل و عاطفه، ترکیبی است از ایمان و عشق؛ ترکیب این دو. این آنچیزی است که در سایر فِرَق اسلامی، خلأ آن محسوس است؛ سعی هم میکنند گاهی به یک نحوی این خلأ را پُر کنند، نمیشود. چه کسی مثل خاندان پیغمبر ـ این عناصر برجسته، ممتاز، نورانی، ملکوتی ـ وجود دارد در بین معتقداتِ شُعبِ دیگرِ اسلامی که اینطور مردم به آنها عشق بورزند، با آنها تعامل کنند، با آنها حرف بزنند، به آنها سلام کنند و از آنها انشاءالله جواب بشنوند، چهکسی دیگر وجود دارد؟ این است که این فرصتی است در اختیار پیروان اهلبیت، این زیارت ائمه علیهمالسلام این معاشقۀ معنوی با این بزرگواران، این زیارتهای سرشار از مفاهیم عالی و ممتاز که در اختیار ماست.
بعضی دنبال سند میگردند برای بعضی از این زیارتها؛ من عرض میکنم بدون سند هم این زیارتها را میشود خواند. خب، ما وقتی بخواهیم با اینها حرف بزنیم، با چه زبانی حرف بزنیم؟ کِی میتوانیم با این فصاحت، با این بلاغت، با این شیوایی کلمات پیدا کنیم، ترکیبات پیدا کنیم، مفاهیم پیدا کنیم در ذهن خودمان و با اینها حرف بزنیم؟ این زیارتها خیلی خوب است. البته این مانع از این نمیشود که انسانها همینطور دلی هم با این بزرگواران حرف بزنند، مثل کسی که با پدر خود یا با عزیز خود حرف میزند و شکایت میکند، اما این زیارتها و زیارتنامههایی که در اختیار ما هست هم واقعاً یکی از چیزهای مغتنمی است که بحمدالله در مکتب ما وجود دارد. (94/9/9)
ما با خودمان عهد کردهایم و عهد میکنیم که یاد حسین، نام حسین و راه حسین را هرگز از زندگی خودمان جدا نکنیم. (85/1/1)
پاورقیها
۱.کُمیتبنزید اسدی (126-60 ق) از شعرای برجستۀ اهلبیت علیهمالسلام و سرایندۀ «قصاید هاشمیات» است. او که موفق به درک محضر امام سجاد، امام باقر و امام صادق شده بود، در نهایت بهدست مأموران هشامبنعبدالملک به شهادت رسید.
۲.ابراهیم دِیزَج نقل میکند: متوکل مرا به کربلا فرستاد و همراهم نامهای برای جعفربنمحمد قاضی فرستاد به این مضمون: تو را آگاه میکنم که من ابراهیم دیزج را به کربلا فرستادم تا قبر حسین را نبش و خراب کند. هنگامیکه نامۀ مرا خواندی مواظب باش که ابراهیم این عمل را انجام دهد. دیزج میگوید: جعفربنمحمد نامۀ متوکل را به من نشان داد. من دستور جعفربنمحمد را انجام دادم و نزد او برگشتم. پرسید: چه کار کردی؟ گفتم: مأموریت خود را انجام دادم، نه چیزی دیدم و نه چیزی یافتم. گفت: آیا کاملاً به عمق قبر رسیدی؟ گفتم: آری، ولی چیزی ندیدم. جعفربنمحمد برای متوکل نوشت: ابراهیم دیزج قبر امام حسین را نبش کرده، ولی چیزی نیافته. من دیزج را دستور دادم تا آب به قبر حسین بست و آن را شخم کرد. ابوعلی عَمّاری میگوید: من حقیقت واقعه را از ابراهیم دیزج جویا شدم. به من گفت: من با غلامان مخصوص خود نزد قبر حسین رفتم و آن را نبش کردم. بوریای تازهای یافتم که پیکر حسینبنعلی روی آن بود و بوی مُشک از آن به مشام میرسید. دستور دادم تا خاک روی آن ریختند. سپس آب بر قبر بستم و گاو را راندم تا آن قبر را شخم بزنم و زراعت کنم. ولی گاو قدم روی آن قبر نگذاشت. هرگاه آن حیوان نزد قبر حسین میرسید برمیگشت. (امالی (طوسی)/ مجلس یازدهم/ حدیث 100)
۴.نقشۀ شمارۀ 7: مسیر حرکت کاروان اسرای حسینی از کربلا به شام، و از شام به مدینه
۵.(بعد) دوردانستن
۶.شهید آیتالله سید محمدعلی قاضی طباطبایی (1358-1293) در کتاب «تحقیق درباره اول اربعین حضرت سیدالشهدا» بسیاری از اشکالات به حضور اهلبیت علیهمالسلام در اربعین اول را پاسخ داده است.
۷.ابوالحسن عطیّةبنسعد عوفی (متوفی 111 ق) از تابعین است. شیخ طوسی، او را در زمرۀ اصحاب امام علی علیهالسلام و امام باقر علیهالسلام برشمرده است.
۸.(قطف) حوله، جامه یا پارچۀ پُرزدار
۹.مقتلالحسین (مقرّم)/ ص 320
۱۰.بحارالانوار/ کتاب المزار/ ابواب فضیلت زیارة سید شباب اهل الجنة/ باب 25، زیارة الاربعین/ حدیث1
۱۱.اشک کباب موجب طغیان آتش است، (صائب تبریزی)
۱۲.از امام حسن عسکری علیهالسلام چنین روایت شده است: «عَلامَاتُ المُؤمِنِ خَمْسٌ، صَلَاةُ اِحدَی وَ خَمسینَ، وَ زیارةُ الاَربعینَ، وَ التَّخَتُّمُ بِالیَمینِ، وَ تَعفیرُ الجَبینِ وَ الجَهرُ بِبِسمِاللهِالرَّحمنِالرَّحیمِ». نشانههای مؤمن پنج چیز است: پنجاهویک رکعت نماز (نمازهای واجب و نافلههای یک شبانهروز)، و زیارت اربعین، و داشتن انگشتر به دست راست، و پیشانی بر خاک ساییدن (سجده بر خاک)، و بلندگفتنِ بسماللهالرحمنالرحیم.(بحارالانوار/ کتاب الاعمال السنین و الشهور/ ابواب ما یتعلق بشهر صفر/ باب11/ حدیث1)
۱۳.(حمی) تعصب، غیرت، جوانمردی
۱۴.گرچه دوریم به یاد تو قدح میگیریم / بُعد منزل نبوَد در سفر روحانی (غزلیات حافظ)
۱۵.سوره مبارکه مائده/ آیه 2، «یا اَیُّهَا الَّذینَ آمَنوا لا تُحِلّوا شَعآئِرَ اللهِ وَ لَا الشَّهرَ الحَرامَ» ای کسانی که ایمان آوردهاید حرمت شعائرالله و ماههای حرام را نشکنید.
۱۶.«ایکاش همراه شما بودیم تا از این بهرۀ بزرگ بهرهمند میشدیم.» عبارتی از زیارت وارث امام حسین علیهالسلماا که نظیر آن با کمی اختلاف در آیۀ 73 سورۀ مبارکۀ نساء و برخی از زیارات و ادعیه آمده است.