فاطمۀ زهرا سلماااللهعلیها در نقش یک رهبر واقعی [است]، همانطورکه امام [خمینی] بزرگوار فرمودند که اگر فاطمۀ زهرا مرد بود، پیغمبر میشد.[1] [این] خیلی حرف عجیبی است، خیلی حرف بزرگی است و جز از زبان کسی مثل امام بزرگوار که هم عالم بود، هم فقیه بود، هم عارف بود، انسان این حرف را نمیتواند بشنود؛ اما ایشان این حرف را گفته است. [فاطمۀ زهرا] این است؛ یعنی یک رهبرِ بهتماممعنا، مثل یک پیغمبر، مثل یک هدایتگر عموم بشر؛ زهرای اطهر، دختر جوان، در این حدّ و اندازه ظاهر میشود. (95/12/29)
اگر موقعیت مدینۀ بعد از رحلت پیغمبر و وضعی که پیش آمد، برای ما روشن بشود و درست تصور کنیم مسئله را، آنوقت میفهمیم فاطمۀ زهرا، چه حرکت عظیمی را انجام داده است. شرایطِ بسیار دشوار و غیر قابل توضیحی، حتی برای افکار خواص، پیش میآمد. از همۀ اصحاب پیغمبر، ده نفر، دوازده نفر در مسجد حاضر شدند که بلند شوند از امیرالمؤمنین و از حق آن بزرگوار دفاع کنند. اینهمه اصحاب، اینهمه بزرگان، اینهمه تالیان قرآن، اینهمه مجاهدان بدر و حنین، نهاینکه همهشان عناد داشتند؛ نه، مطلب به آن وضوحی که حتی خواص بتوانند آن را درست بفهمند، واضح نبود. کسی مثل عمار میخواست، کسی مثل ابیذر میخواست، کسی مثل زبیرِ اول کار میخواست؛ اینها بودند که پای منبر بلند شدند و از حق امیرالمؤمنین دفاع کردند؛[2] ده، دوازده نفر که در تاریخ اسمهایشان ثبت است. زبیر هم البته جزو همینها بود؛ این را به یاد داشته باشید.
شرایط اینطوری است. آنوقت در این شرایط، دختر پیغمبر میآید در مسجد و آن خطبۀ غرّا را، آن بیان عجیب را ارائه میکند و ادا میکند و حقایقی را بیان میکند. (95/12/29) این خطبه مثل درس یک معلم بزرگ که گوش شاگردها را و دل آنها را بهسمت خود جذب میکند، تمام حضّار این مسجد را ـ که اصحاب درجهیک پیغمبر آنجا جمع بودند ـ به خودش جذب کرد. استادها، محدثها، کسانی که سالیان درازی از پیغمبر آموخته بودند، کسانی که مسلمانها امور خودشان و معارفشان را فکر میکردند از آنها باید یاد بگیرند، همه در مسجد بودند...ما هم که نگاه میکنیم، عظمت آن خطبه را درمییابیم؛ مثل خطبههای امیرالمؤمنین، مثل خطبههای نهجالبلاغه، مثل کلمات خودِ پیغمبر. (63/12/21) به نظرم اگر یک آدم معمولی بخواهد آن خطابه را بخواند و انشا کند، بیش از نیم ساعت حرفزدن است و پر از مطالب عجیب. (53/3/14) سرشار از معارف اسلامی! و اینها همه نشستند گوش کردند، هیچکس نگفت که خانم این حرفها چیست؟ اینها که چیز مهمی نیست! نهخیر، همه مثل شاگردانی، آهنگ و طنین صدای زهرای اطهر سلماااللهعلیها را نوشیدند و از آن بهره بردند. (63/12/21)
علامۀ مجلسی رضواناللهعلیه میگوید: بزرگانِ فصحا و بلغا، از فصاحت و علوّ کلمات، و معانی و ظاهر و باطن آن، انگشت تعجب به دندان گَزیدهاند! علامۀ مجلسی که آنهمه روایت ازایندست از ائمه علیهمالسلام گرفته و نقل کرده و در اختیار ما گذاشته، درمقابل این خطبه، خودش را میبازد. این خطبه، خطبۀ عجیبی است!..خطبهای که با آن حال غم و اندوه، در مسجد، خطاب به مسلمانان، ارتجالاً، و بدون اینکه قبلاً آن را درست کرده باشد و دربارۀ آن فکر کرده باشد، بر زبان جاری کرده است! آن بیان، آن حکمت، آن ارتباط با غیب، آن ظرفیت والا و بالا، آن نورانیت قلب، آن نورانیت بیان و زبان، همۀ اینها را یکسره در راه خدا خرج کرده است. (71/9/24)
این دختر جوان بعد از پدر عظیمالشأنش، در لبۀ یک تجربۀ بسیار مهم و بزرگ قرار میگیرد. (64/12/10) بعد از رحلت پیغمبر ـ که بنا بر طولانیترین اقوال، شش ماه زنده مانده، کسی بیشتر نگفته، چهلوپنج روز گفتهاند، هفتادوپنج روز گفتهاند، حدود نودوچند روز گفتهاند، تا شش ماه ـ چند هفتهای بیشتر زنده نمانده است و این چند هفته، همهاش مبارزه است. آمدنِ پشت در خانه، آغاز همان مبارزه است. پشت در خانه بیاید؟ با بیگانهها یکیبهدو بکند؟ آن عرب غیور، آنکه حاضر نیست که به زنش، به ناموسش کمترین اهانتی بشود، و این غیرتی که با تعالیم و آموزشهای اسلام، در یک فرد عرب مسلمان به اوج شدت میرسد، آنهم مسلمانی مثل امیرالمؤمنین، او تن بدهد که زن جوانش بیاید پشت در، رَجّالِه[3] پشتِ در جمع بشوند و باهم یکیبهدو بکنند؟ عادی است این قضیه؟ این قضیه، قضیۀ معمولی است؟ تصادفی است؟ یا حسابشده است؟ این دو رهبر نشستند کارها را باهم تقسیم کردند؛ ای زهرای اطهر، ای دختر آبرومند پیامبر، از موقعیت خود استفاده کن. اکنون که حکومت و زمامداری قرار است بهدست نااهلان بیفتد، برو بگیر. این بازوان زنانه را حائل کن میان دست غاصب و دست متجاوزِ آنانکه شایستۀ این پُست نیستند. و تا ابد، در تاریخ، ثبت کن که این است اسلام.
این است اسلام؛ زن جانش را فدا میکند برای اینکه حکومت به نااهل نرسد. اگر فاطمۀ زهرا زن امیرالمؤمنین هم نبود، قضیه همین بود؛ از شوهرش دفاع نمیکرد، از زمامدار بهحق دفاع میکرد. مسئلۀ زنوشوهری نیست. مسئلۀ دخترعمو پسرعمویی نیست. مسئلۀ دوستی و رفاقت نیست. مسئلۀ وظیفه است. مسئلۀ هدف است.
آنوقت میآید، از پشت در شروع میشود؛ تهدیدها تأثیر نمیکند، نمیگوید من حالا باردارم، مصلحت نیست دراُفتم، بماند چند روز دیگر تا آتششان فروکش کند، بماند شاید من فارغ بشوم بعد بروم به میدانشان؛ نه! لطفش در همین است که در شدیدترین موقعیتها، بزرگترین وظیفهها انجام بگیرد و شدیدترین لَطمهها بر جسم و جان وارد بیاید. لذا مبارزه را شروع کرد. آن پشت در آمدن، آن محسن ششماهه سقطشدن، آن بازوبندی از ورم بر بازو، آن مقاومت عجیب که منجر میشود به اینکه دختر پیغمبر را بزنند. یک زن را چه کسی میزند؟ چرا میزنند؟ مگر اینکه ایستاده، مقاومت میکند. نمیتوانند در این موقعیت حساس، این عیّاری[4] را انجام بدهند، مگر اینکه این خارِ راه را از میان بردارند. این، خار راهی شده، همۀ نقشهها را نقش بر آب میکند. مردان و ریشسفیدان و قدرتمندان مهاجر و انصار زیر بار رفتند، بعضی فریب خوردند، بعضی کوتاهی کردند؛ این زن، نه فریب میخورد، نه تنبلی میکند، نه حاضر است به هیچ قیمتی رضایت بدهد. این است که زدند! بعد از آنکه زدند، بیهوش شد، وقتی به هوش آمد، دید مثلاینکه قضیه در شُرف انجام است. (53/3/14) با حال ناتوانی به مسجد رفت، تا حقی را احقاق کند. (70/10/5)
[آن خانمی که] ازلحاظ رعایت حجابی که برای زن در اسلام مقرر شده، آنطور است که وقتی مرد نابینایی وارد میشود در محضر پیغمبر، او خودش را جمع میکند و میپوشاند، به او گفته میشود: خب، اینکه نابیناست، میگوید: بله، لکن من بینا هستم. تا این حد [مقید به] رعایت عفت و حجاب اسلامی زن، تا این حد مواظب و دقیق و باوسواس. (63/12/21)
میرود در مسجد میایستد و درمقابل چشمهای مبهوت حاضران، بنا میکند خطابهای عجیب ایرادکردن.
..باز به همین هم اکتفا نمیکند. به گفتهای، چهل شب، مرتب، درِ خانۀ این مرد، درِ خانۀ آن آدم معروف، درِ خانۀ آن چهرۀ سرشناس میرود که بیایید،[5] کار کنید، تشکیلات، همدستی، همبستگی، یک اقدام بجا، با همدیگر، تا هنوز زود است، تا هنوز کار از دست در نرفته. چهل شب هم دنبال این فکر میدَوَد. و چهکسی! آن زنی که بهآنصورت سقط جنین کرده، آن زنی که ضربت خورده، آن زنی که آسیب دیده. بدانید که این کارها، همه یکسره، یک مبارزۀ ممتد است. مبارزهای است از چند نوع، با چند جلوه.
مبارزۀ مثبت، مبارزۀ با جسم ـ که اگر شمشیر هم دستش بود، شاید میزد ـ مبارزۀ با زبان، مبارزۀ با تلاشهای پنهانی نیمهشبانه، مبارزۀ با سخنگفتن با زنان. مصاحبۀ فاطمۀ زهرا با زنان انصار، عجیب است. (53/3/14)
فاطمۀزهرا به زنان مدینه فرمود که اگر علی را بر سر کار میگذاشتید و میگذاشتند، چه اتفاقی میافتاد برای دنیای اسلام؛ تعبیر منقول از صدیقۀ طاهره این است: «لَسارَ بِهِمْ سَیراً سُجُحاً» «سُجُح» یعنی هموار، راه زندگی را بر مردم هموار میکرد. «لا یَکلُمُ خِشاشُهُ» نمیگذاشت ـ با تعبیر من ـ که اقتدار حکومت و روحیۀ حکومتگریِ اسلام اندکی پیکر جامعۀ اسلامی را زخم بزند؛ ذرهای نمیگذاشت آسیب ایجاد کند؛ کار را پیش میبُرد، از هر آسیبی هم جلوگیری میکرد. بهترین شکل حکومتکردن این است که حکومت زخم نزند به مردم؛ زندگی مردم را هم آباد کند، ازلحاظ مادی و معنوی. «وَ لا یَکِلُّ سائِرُهُ وَ لا یُمَلُّ راکِبُهُ وَ لَاَوْرَدَهُمْ مَنْهَلاً نَمیراً صافِیاً رَوِیّاً»[6]؛ اینها را فاطمۀ زهرا آن روز فرمود. (83/8/15) توصیه میکنم به فضلایی که اهل مراجعۀ به منابع اصیلند، به این مصاحبه مراجعه کنند، کلمهکلمهاش را با دقت بخوانند، ببینند چه میگوید فاطمۀ زهرا. عجیب است، پُر از مطالب اجتماعی، سرشار.
آخرش هم مبارزۀ منفی، در شب دفنشدن. غوغاست، عجیب است این عمل، این کار، موجب میشود که این عمل زهرا، تا ابد از صفحۀ تاریخ پاک نشود، یک عمل سمبلیک است؛ یک عمل سمبلیک، یک عمل رمزی. یک عملی که در هر نسلی کسانی میتوانند روی این عمل فکر کنند. یک کلمه حرف نیست که بهآسانی معنا بشود و «چون معما حل شود آسان شود»، از ذهنها برود. یک عملی است به شیوۀ سمبلیک، و همینطورکه بهصورت ابهامآمیز و رمزی انجام شده، تا ابد خواهد ماند. (53/3/14)
در دل تاریک شب، چند نفرِ معدود در قبرستان بقیع یا هر نقطۀ دیگر، بر سر قبر غریب مظلومی گرد آمده بودند.
علی جسد پاکیزۀ دختر مظلوم پیغمبر را در خاک گذاشت.
بچهها گریه کردند، همراهان اشک ریختند.
اما خود علی میداند چه میکند. میداند که با وجودِ دریغ بزرگی که دل او را میفشارد، در حال انجام چه رسالت پیامبخش عظیمی در تاریخ اسلام است.
بدن زهرا را در میان قبر گذاشت، خاک بر روی قبر ریختند و بلند شدند.
حدیث میگوید: «فَلَمَّا نَفَضَ یَدَهُ مِن تُرابِ القَبرِ هاجَ بِهِ الحُزنُ»[7] وقتیکه علی خاکها را بر روی قبر شهید عزیزش، شهید هجدهسالهاش، همرزم و همفکر و همکار و شریک زندگیاش ریخت، به تعبیری گویا غمهای عالم به دل علیبنابیطالب هجوم آوردند، علی غمگین شد. غمگینی علی بهخاطر ازدستدادن یک رفیق راه است، علی همرزمی و همگامی از فاطمه نزدیکتر ندارد، و او را از دست داده است. این حرفهای دیگر که برگردم جواب یتیمهایت را چه بدهم، اینها خیالبافی است. علی احساس کرد که امانت پیغمبر و شریک راه و مؤمن صادقی که نُه سال در همۀ سختیها با او بوده است، از دستش رفت. علی در قبرستان چنین حالتی دارد و با این حالت از قبرستان بیرون میآید. (59/1/10)
اگر آن مظلومیت عظیم و جانسوز در تاریخ، خود را نشان نمیداد، حقایق اسلام آنچنانکه بعداً آشکار شد، آشکار نمیشد. اینها تصادفی نیست. همۀ اینها طراحیشده با تدبیر الهی است؛ منتها کسانی برای این میدانها و این نقشهای دشوار انتخاب میشوند که جوهر آنها، جوهر برگزیدۀ خداست. (77/7/19)
این دو بزرگوار دو روی یک سکه هستند؛ یعنی آن حرکتِ خشمآلودِ تندِ فاطمۀ زهرا علیهاالسلام که حاضر است با هر توانی که در او هست از ولیِّ زمانش، از امامِ زمانش ـ که امیرالمؤمنین علیهالسلام هست ـ دفاع [کند] و حاضر است حق را در دشوارترین شرایط، بگوید؛ و از تلاشی که میتواند برای گفتن حق و بازگوکردن حق انجام بدهد، در هر شکلی از اَشکال، استفاده کند و یکلحظه کوتاه نیاید؛ از جنس و در راهِ همان حرکتی است که بعد شما در امیرالمؤمنین میبینید. (61/3/14) علی نرفت بعد از شهادت فاطمۀ زهرا شمشیر بکشد، درمقابل مدعیان بایستد، بگوید عزیز مرا از من گرفتید، با شما میجنگم؛ نه، علی آن بندۀ برگزیدۀ شایستۀ خدا، آن جویبار پیوسته به سرچشمۀ وحی و رسالت، میداند که فاطمه چرا کشته شد. میرود تا هدف فاطمه را تعقیب کند. خون فاطمه یک وسیله است، نه یک هدف. خود فاطمه هم یک وسیله است، خود امیرالمؤمنین هم یک وسیله است. همه وسیله و مقدمۀ اسلامند.
علی که از قبرستان بیرون میآید، احساس میکند اگر بخواهد نهال نوپای ریشهنبستۀ اسلام در مَزرع تاریخ بشر بماند و پایدار باشد، باید این خطمشی را انتخاب کند. آن خطمشی را شناخت و صبورانه تعقیب کرد. (59/1/10) این هر دو، یکجور تلاش است، یعنی در یک جهتند، دارای یک سَمتند و این را، ما بایستی درست بفهمیم؛ در شرایطی اینطور ایجاب میکند، در شرایطی آنطور ایجاب میکند؛ و دیدِ وسیع و نافذِ یک انسان مسلمان، باید فوراً شرایط را بشناسد، و یکبُعدی نباشد. (61/3/14)
پاورقیها
۱.امام خمینی رحمةاللهعلیه در نخستین سالروز میلاد حضرت فاطمۀ زهرا سلماااللهعلیها پس از پیروزی انقلاب، مورخ 58/2/26 در پیامی رادیو تلویزیونی به ملت ایران، بیاناتی دربارۀ مقام و منزلت حقیقی زن ایراد فرمودند. و پس از آن، روزِ میلاد حضرت زهرا، بهعنوان روز مادر و روز زن در تقویم جمهوری اسلامی ثبت شد. یکی از جملههای زیبای این سخنرانی در وصف حضرت زهرا، این است: «زنی که تمام خاصههای انبیا در اوست. زنی که اگر مرد بود، نبی بود؛ زنی که اگر مرد بود، به جای رسولالله بود.»
۲.در تاریخالیعقوبی (احمدبناسحاق یعقوبی، متوفی 284 ق)/ ج2/ ص 124، آمده است: گروهی از مهاجران و انصار با ابوبکر بیعت نکردند، ازجمله: عباسبنعبدالمطلب، فضلبنعباس، زبیربنعوام، خالدبنسعید، مقدادبنعمرو، سلمان فارسی، ابوذر غفاری، عماربنیاسر، بَراءبنعازب و اُبیّبنکعب.
۳.(رجل)، جمع راجل. پیادگان، اوباش، فرومایگان
۴.(عیر)، راهزنی، حیلهبازی و مکّاری
۵.ابنابیالحدید ذیل شرح خطبۀ شصتوششم نهجالبلاغه، این حدیث را از امام باقر علیهالسلماا نقل کرده است: «اَنَّ عَلِیّاً عَلَیهِالسَّلامُ حَمَلَ فاطِمَةَ صَلَواتُاللهِعَلَیها عَلَی حِمارٍ وَ سارَ بِها لَیلًا اِلَی بُیوتِ الاَنصارِ یَساَلُهُمُ النُّصرَةَ وَ تَساَلُهُم فاطِمَةُ عَلَیهاالسَّلامُ الاِنتِصارَ لَهُ».
۶.آنچنان شتر (حکومت) را حرکت میداد که نه کسی از قافله عقب بماند و نه راکب، خسته و ناراحت شود. همانا مردم را وارد آبشخوری میکرد که آنچنان آب در آن میجوشید که از دو طرفش بیرون میریخت و آبی که در آبشخور بود همیشه صاف و زلال بود و کاملاً قافله را سیراب میکرد. (بحارالانوار/ کتاب تاریخ فاطمة و الحسن و الحسین/ ابواب تاریخ سیدة نساء العالمین/ باب7/ حدیث9)
۷.بحارالانوار/ کتاب تاریخ فاطمة و الحسن و الحسین/ ابواب تاریخ سیدة نساء العالمین/ باب7/ حدیث40