بنده همواره این نکته را مورد تأکید قرار دادهام که ما، زندگی ائمه علیهمالسلام را باید زندگی یک انسان بدانیم. زندگیای که 250 سال ادامه پیدا کرد ـ یعنی از سال دهم هجرت تا سال 260 هجرت ـ دویستوپنجاه سال زندگی ائمه علیهمالسلام مستمراً بر همین روال بود. مثلاینکه یک فرد، یک انسان، یک راهِ دویستوپنجاهسالهای را طی میکند، که هر بخشی از راه و هر زمانی از زمانهایش یک اقتضایی دارد. (66/5/9)
جریان امامت که از نخستین روز پس از رحلت پیامبر، ماه صفر سال 11 هجری پدید آمد و تا سال وفات امام حسن عسکری، ماه ربیعالاول سال 260 هجری در میان جامعۀ مسلمانان ادامه یافت؛ بهطور تقریبی چهار دوره را گذرانیده، و هر دوره با ویژگیهایی ازلحاظ موضعگیری امامان در برابر قدرتهای مسلط سیاسی.
دورۀ اول، دورۀ سکوت یا همکاری امام با این قدرتهاست. جامعۀ نوپا و جدیدالولادۀ اسلامی با وجود دشمنان قدرتمند و ضربتخوردۀ خارجی، و با وجود عناصر تازهمسلمان و درست جانیفتادۀ داخلی، بههیچوجه تاب دودستگی و اختلاف صفوف را ندارد. کمترین رخنهای در پیکر استوار این جامعه میتواند همچون تهدیدی نسبت به اصل و اساس آن باشد. ازطرفی زاویۀ انحراف واقعیت از حقیقت، آنچنان فاحش نیست که برای کسی همچون امیرالمؤمنین، که خود دلسوزترین و متعهدترین انسان نسبت به مکتب و جامعۀ اسلامی است، قابل تحمل نباشد. و شاید به همین جهات ـ که از پیش در آینۀ بینش پیامبر اکرم منعکس بود ـ پیامبر به این شاگرد برگزیدۀ خود فرمان داده بود در برابر چنین حوادثی، صبر و تحمل پیشه سازد.
این دوره، سراسر بیستوپنج سالِ میانۀ رحلت پیامبر اکرم، سال 11 هجری، و آغاز خلافت امیرالمؤمنین، سال 35 را دربرمیگیرد. آن حضرت در نامهای خطاب به مصریان، وضع خود را در آغاز این فترت[1]، اینگونه تشریح میکند: «فَاَمسَکتُ یَدی حَتیَّ رَاَیتُ راجِعَةَ النّاسِ قَد رَجَعَت عَنِ الاِسلامِ یَدعونَ اِلَی مَحقِ دینِ مُحَمَّدٍ صَلَّیاللهُعَلَیهِوَآلِهِ فَخَشیتُ اِن لَم اَنصُرِ الاِسلامَ وَ اَهلَهُ اَن اَرَی فیهِ ثَلماً اَو هَدماً تَکونُ المُصیبةُ بِهِ عَلَیَّ اَعظَمَ مِن فَوتِ وِلایَتِکُم..فَنَهَضتُ فی تِلکَ الاَحداثِ»[2] نخست از همۀ جریانات کناره گرفتم تا آنکه دیدم گروههایی، از اسلام رجعت کرده و به نابودی اسلام دعوت میکنند. بیم آن بود که اگر اسلام و مسلمانان را یاری نکنم، در اسلام رخنه یا ویرانیای پدید آید که خسارات آن عظیمتر باشد از موضوع ازدستدادن خلافت؛ این بود که بهپا خاستم و کمر بستم.
زندگی بیستوپنجسالۀ علی علیهالسلام در این دوره، حاکی از دخالت فعال و کمک و حمایتی است که از روی کمال دلسوزی نسبت به اسلام و جامعۀ مسلمانان انجام میگرفته است. پاسخها و راهنماییهای آن حضرت به خلفای زمان دربارۀ مسائل سیاسی و نظامی و اجتماعی و غیره، در نهجالبلاغه و دیگر کتب حدیث و تاریخ نقل شده، و شاهد تردیدناپذیری است بر این شیوه در زندگی امام.
دورۀ دوم، دورۀ بهقدرترسیدن امام است. این دوره، همان چهار سال و نُه ماه خلافت امیرالمؤمنین و چند ماه خلافت حسنبنعلی است که با همۀ کوتاهی و با وجود ملالتها و دردسرهای فراوانی که از این حکومت انقلابی، غیر قابلِ تفکیک است، درخشندهترین سالهای حکومت اسلامی بهشمار میآید. روشهای انسانی و عدالتِ مطلق و رعایت ابعاد گوناگون اسلام در زندگی جامعه، همراه با قاطعیت و صراحت و جرئت، در این دوره بیش از همیشۀ تاریخ ثبت و ضبط است.
این دوره از زندگی امامان، نمونهای بود برای حکومت و نظام اجتماعی، که در دو قرن بعد از آن، همواره امامان شیعه بدان فراخوانده و در راه آن تلاش کردهاند. و شیعه همچون خاطرهای گرامی از آن یاد میکرده و دریغ آن را میخورده، و رژیمهای زمانهای بعد را در مقایسۀ با آن محکوم میساخته است. درعینحال، درس و تجربۀ آموزندهای بوده که میتوانست وضع و حال یک حکومت انقلابی و صددرصد اسلامی را، در میان جامعه و مردمی تربیتنیافته یا به انحراف کشانیدهشده، نشان دهد.
دورۀ سوم، بیست سالِ میانۀ صلح امام حسن، سال 41، و حادثۀ شهادت امام حسین، محرم سال 61 است. پس از ماجرای صلح، عملاً کار نیمهمخفی شیعه شروع شد و برنامهای که هدفش تلاش برای بازگرداندن قدرت به خاندان پیامبر در فرصت مناسب بود، آغاز شد. این فرصت، طبق برآورد عادی، چندان دور از دسترس نبود و با پایانیافتن زندگی شرارتآمیز معاویه، امید آن وجود داشت. بنابراین میتوان دورۀ سوم را «دورۀ تلاش سازندۀ کوتاهمدت برای ایجاد حکومت و رژیم اسلامی» نام داد.
و بالاخره چهارمین دوره، روزگار تعقیب و ادامۀ همین روش در برنامهای درازمدت است؛ در زمان نزدیک به دو قرن، و با پیروزیها و شکستهایی در مراحل گوناگون، و همراه با پیروزی قاطع در زمینۀ کار ایدئولوژیک، و آمیخته با صدها تاکتیک مناسب زمان، و مزیّن با هزاران جلوه از اخلاص و فداکاری و نمودارهای عظمت انسانِ طرازِ اسلام. 1پیشوای صادق/صفحات19-16
پاورقیها
۱.مدت و زمان بین دو واقعه
۲.نهجالبلاغه/ نامۀ 62/ نامهای از جانب امیرالمؤمنین به مردم مصر که آن را همراه مالک اشتر فرستادند.
۳.سند متنهای انتخاب شده از کتاب «پیشوای صادق»، بهصورت پیشوای صادق/ شمارۀ صفحه، آمده است.