رفتن به محتوای اصلی
بازگشت به نمایه
انسان ۲۵۰ ساله (حلقهٔ سوم)

۶۸. شعرا، مروّجین مکتب اهل‌بیت (علیهم‌السلام)

رهبر شهید انقلاب امام سید علی خامنه‌ای

همان نقش حساسی که علما و دانشمندان و فقها [در جریان مبارزات ائمه] دارند، در منطقه‌ای دیگر و در سطحی دیگر، عین همان نقش را، به‌صورت دیگری شاعران دارند. شعرا همیشه در هر اجتماعی نقش دارند؛ در همۀ اجتماعاتی که به‌سوی راهی و هدفی می‌روند، شاعر نقش اساسی دارد؛ همیشه این‌طور است؛ (51/11/25) چون تأثیر شعر در ذهن مخاطب بیشتر است. گاهی یک شاعر، یک بیت شعر می‌گوید که از چند ساعت حرف‌زدنِ یک سخنورِ توانا گویاتر است. [گاهی] یک بیت یا یک مصرع شعر، در ذهن‌ها می‌ماند و مردم آن را می‌فهمند و تکرار می‌کنند، و نتیجتاً ماندگار می‌شود.

گاهی می‌بینید که برای حفظ یک بنای اعتقادی یا عاطفی، آن‌قدر که یک شعر اهمیت دارد، چندین کتاب اهمیت ندارد. همین دوازده بند معروف «محتشم» که جزو اشعار قدیمی مرثیه و مصیبت است؛ بااینکه مطالبی که در این کتاب و در این دوازده بند هست، چیزی نیست که امثال او، شبیه این مطالب را در کتاب‌های خود نیاورده باشند؛ درعین‌حال، اشعار او تأثیر خاصی دارد. غالباً هم چیزهای ذوقی است.

گر چشم روزگار بر او فاش می‌گریست خون می‌گذشت از سر ایوان کربلا

آن‌چنان حادثۀ کربلا را برای مخاطب تصویر می‌کند که این مفاهیم با همۀ بار اعتقادی و عاطفی و انسانی و سیاسی و فکری، در اعماق جان مستمع نفوذ می‌کند. اهمیت این اشعار، چنین است.

باز این چه شورش است که در خلق عالم است باز این چه نوحه و چه عزا و چه ماتم است

ببینید با یک هنر و ذوق، و ارایۀ سخن به‌شکل خاصی، دل را متوجه می‌کند. اهمیت شعر این است.

رفتار ائمه علیهم‌السلام این‌گونه بود که دعوت شعری را تقویت می‌کردند. فقط ائمه هم نبودند که این کار را می‌کردند؛ نقطۀ مقابلشان هم همین‌طور بودند. یعنی خلفای بنی‌امیه و بنی‌عباس، برای پیشرفت کار خود، محتاج شعر بودند و به شعرا پول‌های گزاف می‌دادند تا برای آنها شعر بگویند. شعرا هم می‌گفتند...خلفا به شاعران پول می‌دادند، برای اینکه مثلاً در مدح بنی‌امیه یا بنی‌عباس، و در باب اینکه اینها برحقند، شعر بگویند. (68/10/28)

نویسندۀ کتاب «اَلعبّاسیون الاَوائل» به‌درستی نقش حساس و تعیین‌کنندۀ ادبیات را در قرن‌های اول و دوم ـ که روزگار شکوفایی شعر و خطابۀ عربی است ـ در کتاب خود باز کرده است. وی می‌نویسد: «ادبیات در دل‌ها اثر می‌گذاشت و مِهر و گرایش مردم را به این یا آن دسته جلب می‌کرد. شاعران و سخنوران، به‌منزلۀ روزنامه‌های آن عصر بودند که هر یک، جهت‌گیری سیاسی ویژه‌ای را مطرح می‌ساختند، از آن دفاع می‌کردند، با زبانی مؤثر و شیوه‌ای رسا، دلایلی بر حقانیت گرایش سیاسی خود اقامه می‌کردند، و دلایل رقبای خود را مردود می‌ساختند.»[1] مثلاً از سویی شاعر طرف‌دار بنی‌عباس، برای اینکه خلافت را حق مشروع این دودمان وانمود کند، آنان را به پیامبر متصل می‌ساخت و ادعا می‌کرد که میراث پیامبر، ملک طبیعی این خاندان است. و چنین استدلال می‌کرد که چون در ارث، با بودن عموها، نوبت به دخترزادگان نمی‌رسد، پس میراث حکومت پیامبر متعلق به عمویش عباس، و پس از او حق فرزندان عباس است:

اَنَّی یَکونُ وَ لَیسَ ذاکَ بِکائِنٍ لِبَنِی البَناتِ وِراثَةُ الاَعمامِ ٢[2]

یا این‌گونه که با بودن عمو، نوبت به عموزاده نمی‌رسد:

فَاَبناءُ عَبّاسِ هُم یَرِثونَهُ کَفَّ العَمِّ لِابنِ العَمِّ فِی الاِرثِ قَد حُجتُ ³[3] از سوی دیگر، شاعران هواخواه علویان، در قصاید خود ـ که غالباً سرشار از نوعی عاطفۀ شورانگیزِ ناشی از احساس مظلومیت است ـ این استدلال‌ها را رد کرده، استدلال‌های دیگری و گاه از نوع همان‌ها بر حقانیت ادعای ائمۀ شیعه ارائه کردند. برای نمونه، اشاره به ماجرای غدیر خم، در قصیدۀ معروف سید حِمیَری[4]:

مَن کُنتُ مَولاهُ فَهَذا لَهُ مَولًی فَلَم یَرضَوا وَ لَم یَقنَعوا[5]

و پاسخ به استدلال شاعر عباسی در مورد میراث عمو، در قصیدۀ جعفربن‌عثمان طائی[6]:

لِلبِنتِ نِصفٌ کامِلٌ مِن مالِهوَ العَمُّ مَتروکٌ بِغَیرِ سِهامٍ[7]

و اشاره به وراثت از پیامبر، در قصیدۀ دعبل خزاعی[8]:

اَضَرَّ بِهِم اِرثُ النَّبِیِّ فَاَصبَحوا یُساهِمُ فیهِ مَیتَةٌ وَ مَنونُ[9] برای کسی که اندک تتبّعی در کتب مربوط به زندگی بنی‌عباس و تاریخ قرن دوم هجری کرده باشد، دستیابی به صدها نمونه از این نوع محاوره و مناظرۀ سیاسی به زبان شعر، کار دشواری نیست. بلکه می‌توان گفت شعر و ادب شیعی، در دوران ائمه، عمدتاً به استدلال و بحث سیاسی و کلامی می‌پرداخت، و از خیال‌بافی‌های رایج در مدیحه‌های فارسی روزگار ما، اثری در آن نبود.

اکنون مهم آن نیست که ببینیم محتوای آن اشعار استدلالی که هر یک از دو طرف، بر حقانیت مدعای خود اقامه کرده است تا چه پایه محکم و قابل استناد است؛ مهم، توجه به این نکته است که این دو جناح متخاصم که جبهه‌بندی سیاسی‌اعتقادی بزرگ و عامی را در سطح وسیع جامعۀ آن روز مشخص می‌سازند، چه می‌گویند و چه ادعا می‌کنند و هر یک چه حقی را برای خود قائلند.

همان‌طورکه به‌روشنی دیده می‌شود، هر یک از این دو جناح می‌کوشد تا حقی را برای خود اثبات، و از دیگری سلب کند. این حق، همان حکومت است. میراث پیامبر که در این دو دسته شعر به آن اشاره شد و هرکدام از دو شاعر، آن را متعلق به دودمان مورد علاقۀ خود ـ علوی یا عباسی ـ دانسته، چیزی جز ولایت و زمامداری مسلمانان نیست. بی‌گمان نزاع بر سرِ آن نیست که کدام‌یک از دو تیرۀ علوی و عباسی، از مواریث معنوی پیامبر مانند دانش، زهد، خصلت‌های برجسته برخوردارند؛ اینها هیچ‌کدام حقی نیستند که نزاع بر سر آن را مسئلۀ اولویت در ارث حل کند. هیچ‌گاه دو نفر برای اینکه ثابت کنند دانش یا زهد کسی را به ارث برده‌اند، به خویشاوندی نزدیک‌تر با وی استدلال نمی‌کنند. این‌گونه استدلال فقط در جایی قابلِ ارائه است که نزاع بر سر یک شیء یا یک حق باشد؛ چنان‌که دیدیم شعرای زمان امام صادق ـ مانند سید حمیری و جعفربن‌عثمان و کُمِیت ـ با مطرح‌ساختن مسئلۀ امامت در اشعار خود و پاسخگویی به شاعران دیگری که در همین مسئله از عباسیان دفاع می‌کردند، به‌خوبی نشان می‌دهند که امام صادق و شیعیان ـ یعنی عناصر وابسته به آن حضرت ـ دست‌اندرکار تبلیغات همه‌جانبه و گسترده‌ای، در جهت بازیافتن و بازگرفتن قدرت سیاسی و راندن رقبای ناصالح خود از صحنۀ سیاست بوده‌اند. در اشعار بلیغ و بسیار هنرمندانۀ شعرای علوی ـ از قبیل کمیت، دعبل، فَرَزدَق، و بسیاری از شاعران بزرگ دیگر ـ شواهد فراوانی بر این سخن می‌توان یافت. پیشوای صادق/ص84-81

شما ببینید مداحان اهل‌بیت علیهم‌السلام در دوران حیات معصومین علیهم‌السلام بر روی چه چیزهایی تکیه می‌کردند. شعر دعبل، شعر کمیت، شعر فرزدق، این شعرهایی که ائمه علیهم‌السلام اینها را تشویق کردند، بر روی چه چیزهایی تکیه می‌کردند. شما نگاه کنید ببینید؛ محتوای این اشعار یا اثبات حقانیت اهل‌بیت است با دلیل، با استدلال ـ استدلالی که در کسوت زیبا و لطیفِ شعر، خودش را نشان می‌دهد ـ یا بیان فضایل اهل‌بیت علیهم‌السلام یا بیان درس‌هایی که از زندگی آن بزرگواران می‌شود گرفت. (87/4/4)

قضیه، فقط قضیۀ شعرخوانی نیست؛ بلکه مسئله، مسئلۀ پراکندن مدایح و فضایل و حقایق، در قالبی است که برای همۀ شنوندگان، قابل فهم و درک، و در دل آنها دارای تأثیر است. لذا شما اطراف کشور اسلامیِ آن روز ـ از اقصای خراسان و سیستان تا یمن و مصر و کشورهای مغرب اسلامی ـ را ببینید، شیعیانی بودند که راجع‌به امیرالمؤمنین و سایر ائمه علیهم‌السلام و نیز راجع‌به فاطمۀ زهرا سلماا‌الله‌علیها حرف می‌زدند و سخن می‌گفتند و برای این‌وآن، حقایقی را بیان می‌کردند. (68/10/28)

اگر اهمیتِ تبیین نبود، امام صادق علیه‌السلام شاعری مثل کمیت را آن‌گونه مورد عنایت قرار نمی‌داد؛ یا امام هشتم علیه‌السلام دعبل را؛ یا امام چهارم علیه‌السلام فرزدق را. شعرای معروفی که شما اسم‌هایشان را شنیده‌اید ـ مثل فرزدق، کُمیت و دیگران ـ اینها سلمان زمان خودشان نبودند؛ اینها در مقایسه با اصحاب عالی‌مقام ائمه، خیلی متوسط بودند. نه معرفتشان به‌قدر معرفت زُراره و محمدبن‌مسلم و امثال اینها بود؛ نه فعالیتشان در محیط اهل‌بیت زیاد بود. اما شما می‌بینید امام از اینها تجلیلی می‌کند که از خیلی از اصحاب بزرگوار خودش نمی‌کند. چرا؟ به‌خاطر تبیین! چون اینها در یک جا حرفی زدند و نکته‌ای را روشن کردند، که مثل خورشیدی بر ذهن‌ها و دل‌ها تابیده، و حقیقتی را برای مردم روشن کرده است. (80/6/18)

شما در بین کلمات ائمه علیهم‌السلام یا سیرۀ آن بزرگواران، کسی را که این‌گونه مورد توجه ویژه قرار گرفته باشد، کمتر می‌بینید؛ مگر آن افراد بسیار برجسته مثل هشام‌بن‌حکم یا مؤمن‌الطاق که اینها در بین رجال شیعه، بی‌نظیر یا بسیار کم‌نظیر بودند. ائمه علیهم‌السلام امثال هشام و مؤمن‌الطاق را ستایش می‌کردند و مورد توجه و علاقه قرار می‌دادند؛ اما آن کسانی را هم که مدح و فضایل را به زبان شعر بیان می‌کردند ـ ولو آنچه که می‌گفتند، در حد اوج سخن هشام‌بن‌حکم هم نبود ـ مورد توجه و نوازش و احترام و تجلیل و تکریم قرار می‌دادند.

..خیلی از اینها، شعرایی هستند که اگرچه نسبت به اهل‌بیت علاقه هم دارند، اما همۀ شعرشان دربارۀ اهل‌بیت نیست. شما دیوان دعبل خزاعی را که نگاه کنید، این‌طور نیست که او از اول تا آخر، مدح اهل‌بیت را گفته باشد؛ خیر! او یک شاعر است؛ ولی شعر او، شعر سیاسی و در جهت افکار و عقاید و محبت اهل‌بیت علیهم‌السلام است و [خودش] جزو پیوستگان به این خاندان است. ولایت، یعنی [همین] پیوستن و وصل‌شدن و جزو پیوستگان و موالیان اهل‌بیت علیهم‌السلام قرارگرفتن. ببینید این دعبل و همین‌طور کمیت و دیگران، چقدر در دنیای تشیّع و در زمان ائمه علیهم‌السلام مورد احترام و تجلیل بوده‌اند. (68/10/28)

اینکه فرمودند: «مَن قالَ فینا شِعراً وَ بَکَی اَو اَبکَی وَجَبَ لَهُ الجَنَّةُ» کسی شعری دربارۀ ما بگوید و چشمی را بگریاند، بهشت بر او واجب می‌شود.[10] معنایش چیست؟ معنایش این است که بهشت را ارزان کرده‌اند؟ بهشتی که این‌همه باید عبادت کرد تا به آن رسید را، این‌طور دمِ‌دستی کرده‌اند؟ یا نه؛ آن کار، آن شعرگفتن و تسخیر دل با آن شعر و انتقال یک مطلب در آن روز، آن‌قدر مهم بوده که به‌خاطر آن اهمیت، جا داشته است که درمقابل یک بیت شعری که این‌گونه تأثیر می‌گذارد، بهشت را به او وعده دهند. (80/6/18)

من در زندگی ائمه علیهم‌السلام یک‌قدری فحص[11] کردم، ببینم وقتی‌که پولی به یکی می‌دادند چقدر بوده. امام باقر، امام صادق، امام موسی‌بن‌جعفر، وقتی پولی می‌خواستند به یکی بدهند، چقدر می‌دادند. دیدم اینها ـ البته اوایل کمتر، بعد یواش‌یواش، به قول امروز یک‌خُرده تورم مثلاً بیشتر شده بود، یک‌خُرده پول هم بیشتر می‌دادند ـ هفتاد دِرهم، هشتاد دِرهم، دویست دِرهم، پانصد دِرهم، این پولی بوده که می‌دادند. کمیت‌بن‌زید اسدی وقتی‌که شعر می‌گوید، یکهو پولی که به او می‌دهند، بیست‌هزار دِرهم است. ببینید؛ دویست دِرهم کجا، بیست‌هزار دِرهم کجا...این‌طور حضرات ائمه هدی علیهم‌الصلاة‌والسلام شعر را ترویج می‌کردند. چرا؟ برای چه؟ (62/6/7)

برای اینکه تفکر شیعی را در سطح عالم اسلام و در عمق تاریخ ثبت کنند و حفظ کنند. و همین‌طور هم شد و موفق هم شدند. (60/12/13) [شعرا] در سخت‌ترین دوران‌های تاریخ اسلام، پرچمی را بر دوش گرفتند که هرکس آن پرچم را بر دوش می‌گرفت، سخت‌ترین شکنجه‌ها برای او وجود داشت. پرچم چه را؟ پرچم ولایت حقیقی اسلام را، پرچم آن حقی را که قرآن، ناطق اوست. مسئلۀ کمیت‌ها و فرزدق‌ها و سید حِمیَری‌ها و دعبل‌ها ـ و ازاین‌قبیل کم هم نبودند ـ فقط این نبود که یک شعری را طبق عقیده‌شان می‌گویند، و برای چند نفر می‌خوانند. مسئله این بود که این شعر حامل یک پیام بود، حامل یک رسالت بود؛ یک چیزی را می‌خواست به آن مردم تعلیم بدهد...یکی از شعرای معروف دوران بنی‌امیه و بنی‌عباس به نام بُشاربن‌بُرد، معروف است که می‌گوید: خدا رحم کرد سید حمیری ـ آن شاعر بزرگ اهل‌بیت ـ افتاد تو اشعار مکتبی، واِلّ اگر قرار بود آن‌هم مثل ما مدح بگوید و غزل بگوید و به خلفا تقرّب کند، چیزی و جایی برای ما باقی نمی‌ماند! می‌بینید شاعر اهل‌بیت ازلحاظ میزان شعری در چه پایه است؟ بشاربن‌برد یکی از شعرای طراز اول عرب است، یعنی آن‌طورکه من احساس می‌کنم و می‌فهمم، در دورۀ دوم شعرای صدر اسلام، بشار نفر اول است. مثلاً فرض کنید یک کسی مثل سعدی ما، یا مثل حافظ ما. این آدم می‌گوید اگر قرار بود سید حمیری هم وارد این میدان‌ها شود، اگر حاضر بود تن بدهد به این حرف‌ها، [نظیر] همان شعرهایی را که ما می‌گوییم، آن مضمون‌هایی که ما می‌گوییم، [بگوید]، آن تقرّبی که ما به خلفا می‌جوییم، [بجوید]، برای ما دیگر جایزه‌ای و جایی و مقامی باقی نمی‌ماند، به او اختصاص پیدا می‌کرد. این‌طور اعتراف می‌کند به فضیلت و عظمت سید حمیری. حالا سید حمیری کیست؟ سید حمیری آن کسی است که خواندن اشعار او در مجلس سه‌نفره و چهارنفره ممنوع بود. چرا؟ برای خاطر اینکه حامل همان پیام [و تفکرات شیعی] بود. مسئله این است. (63/12/22) علت اینکه کُمیت، تحت تعقیب قرار می‌گرفت، و دِعبل می‌گفت من پنجاه سال است دارم را بر دوشم می‌کشم،[12] این بود. اگر این پیام نبود، هیچ کار با آنها نداشتند...دعبل خُزاعی ده‌ها سال متواری بود؛ شوخی نیست، ده‌ها سال. آنهایی که چند صباح در رژیم [پهلوی] در زیر بار آن سختی‌ها، متواری بودند، دربه‌در بودند، می‌دانند ده‌ها سال دربه‌دری یعنی چه. ده‌ها سال تبعید، ده‌ها سال یک شب را با اطمینان به اینکه آدم صبح می‌کند به‌سرنبردن، خیلی سخت است! هیچ خلیفه‌ای در زمان دعبل نیامد، مگر اینکه دعبل یک داغ باطله‌ای از شعر خود به پیشانی او کوبید؛ که تا امروز هم آن داغ باطله باقی است؛ هارون، امین، ابراهیم‌بن‌مهدی ـ آن خلیفۀ چندماهه، بین امین و مأمون ـ بعد هم مأمون، بعد هم معتصم. مثل یک کوه استوار همۀ اینها را از سر گذراند، برای هرکدامی هم بر یک کتیبۀ پاک‌نشدنی، صاف‌نشدنی، و محونشدنی در تاریخ، یک نقش زشتی کشیده که از ده‌ها سخنرانی بالاتر بوده. البته رهایش نکردند، دنبالش کردند، تعقیبش کردند، جنایت‌کارانشان را فرستادند تا ترورش کنند، که ترور هم شد.

..[به دستور] استاندار کوفه کمیت را کشتند. بهانه هم گرفت، یک بهانۀ خیلی مبتذلی هم برایش درست کرد...چون کمیت اسدی زیر بار نرفته بود و در مدح این آقای فاسق فاجر [خالدبن‌عبدالله قَسری] شعر نگفته بود، او را در چشم مردم شیرین نکرده بود، با کمیت بد شد. چون کمیت در کوفه قوم و خویش و قبیله و طایفۀ زیادی داشت، جرئت اینکه خودش او را بکشد نداشت. تدبیری اندیشید که خلیفه، کمیت اسدی را به قتل برساند. تدبیرش هم این بود که چند نفر از این کنیزک‌های خواننده را ـ کنیز‌ها گاهی خواننده بودند آن‌وقت‌ها، بعضی نوازنده بودند، بعضی به کارهای دیگر می‌آمدند ـ پیدا کرد و دستور داد که اشعار کمیت را به اینها تعلیم بدهند. شعرهایی که کمیت در مدح اهل‌بیت گفته بود، این اشعار را یکی پس از دیگری به کنیزها تعلیم دادند. اینها یاد گرفتند. بعد این کنیزها را برداشت و به‌عنوان بهترین کنیزکان فرستاد شام پیش هشام‌بن‌عبدالملک به‌عنوان هدیه. هشام دید عجب کنیزهای خوبی‌اند؛ خیلی خوشحال شد. خیلی از این استاندارش که برایش کنیز فرستاده بود، ممنون شد. بعد گفت: خب بنشینید ببینیم! نشستند. گفت از شماها چه برمی‌آید؟ چه‌کاره‌اید؟ گفتند ما خواننده هستیم. گفت بخوانید ببینم. اولی شروع کرد خواندن؛ گوش کرد، دید یک شعری دارد می‌خواند که پر از مدح اهل‌بیت پیغمبر، و پر از دشنام به بنی‌امیه است. اوقاتش تلخ شد. گفت ساکت شو، خفه شو. این کنیز بیچاره هم نمی‌دانست قضیه چیست؛ ساکت شد. یک‌قدری تحمل کرد، گفت آن کنیز بعدی بیاید. آن آمد. گفت تو چه‌کاره‌ای؟ گفت من هم خواننده‌ام. گفت تو بخوان ببینم. بنا کرد آن‌هم همین‌طور یک شعری خواندن. دید این‌هم همین‌طور، قصیدۀ دیگری است، تمام، سرتاپا بدگویی به بنی‌امیه و تعریف از بنی‌هاشم. سومی، چهارمی، این ناراحت شد. شعرشناس‌ها را جمع کرد، گفت ببینید که این شعرهایی که اینها می‌خوانند برای کیست؟ به سبک شعر چه کسی شبیه است؟ شعرشناس‌ها آمدند، خوب گوش کردند؛ کنیزها، این‌یکی خواند، آن‌یکی خواند، آن‌یکی خواند. گفتند اولاً این شعرها همه‌اش برای یک نفر است؛ ثانیاً هم آن یک نفر، نودونُه درصد کمیت‌بن‌زید اسدی است؛ به سبک شعر کمیت می‌خورد. حالا کمیت بیچاره این شعرها را مخفیانه گفته بود و دهان‌به‌دهان فقط بین شیعه می‌گشت. این استاندار خبیث این‌طور این شعرها را رساند به گوش شخص خلیفه. خلیفه قسم خورد، قسم جلالۀ قطعی خورد که کمیت اسدی را بایستی بگیرند و سخت‌ترین عذاب‌ها را بر او جاری کنند.

کمیت بیچاره در خانه نشسته بود، که ناگهان دید خانه‌اش را محاصره کردند. [او را] گرفتند و بردند زندان کوفه. خبر هم ندارد که قضیه چیست. در دستگاه خود این خالدبن‌عبدالله که حاکم کوفه بود، یک نفری بود که علاقه‌مند به کمیت بود و شاید هم شیعه بود. او فوراً پیغام فرستاد در زندان ـ زندان‌های آن‌وقت این‌طوری بود، می‌شد کسانی بروند بیایند ـ که قضیه این است. تو حکم قتلت ازطرف هشام‌بن‌عبدالملک آمده و راه و چاره هم این است که از زندان به یک تدبیری فرار کنی. اگر زندان بمانی حتماً کشته خواهی شد. کمیت که این خبر را شنید، فکر کرد که چگونه از زندان خلاص بشود. یک راه چاره پیدا کرد و آن این بود که عیالش را بخواهد، عیالش بیاید به‌عنوان ملاقات؛ این لباس عیالش را بپوشد، خِمار[13] آن را به صورتش بیندازد، خودش را شکل زن‌ها بکند و از زندان بیاید بیرون. جز این راهی ندارد. همین کار را هم کرد.

فوراً پیغام فرستاد به زنش که بیا اینجا کارت دارم. زن آمد. گفت خلاصه من در یک وضع بدی گیر کردم، احتمال کشته‌شدن من زیاد است. راه چاره هم این است که تو لباس‌هایت را بدهی به من بپوشم و از زندان در بروم، تو بمانی اینجا. ولی بدان که تو را نخواهند کشت، تو زن هستی، و به‌علاوه با تو دشمنی ندارند، با من دشمنند. اگر می‌دانستم که به تو صدمه‌ای وارد خواهد آمد، این پیشنهاد را نمی‌کردم. زن هم حرفی نداشت، موافقت کرد و لباس‌ها را کند. کمیت، چارقدش را پیچید به سرش ـ همان شکلی که زن‌های عرب درست می‌کردند؛ یک چارقدی دور سرشان می‌پیچیدند، یکی دور گردن و روی شانه‌هایشان می‌انداختند، دور صورتشان پیچیده می‌شد ـ و خِمار و بُرْقَع و مقنعه و این چیزها را داد و ایشان پوشید. و بعد برای اینکه امتحان کند که به او می‌آید یا نمی‌آید، گفت یک‌خُرده جلو برو، یک‌خُرده عقب بیا، و گفت خیلی خوب است، فقط یک‌خُرده‌ای شانه‌هایت خشک است؛ شانۀ مردانه است، شانۀ زنانه نیست. گفت حالا به‌هرحال باید بروم، چاره‌ای نیست، باید بسازم. با همین شانۀ خشک باید بروم بیرون. آمد از زندان بیرون، کسی [او را] نشناخت. رؤسای بنی‌اسد که از قبل قضیه را خبر داشتند، منتظر بودند که اگر کمیت آمد بیرون و یک مشکلی برایش پیش آمد، از او دفاع کنند. دیدند بله، کمیت در لباس زنانه خارج شد. دورادور، بنا کردند او را تعقیب‌کردن.

کمیت همین‌طور که از کوچه‌ها می‌گذشت، از جایی عبور کرد که یک‌مُشت از این جوان‌هایی که در کوچه‌ها می‌نشینند و به زن‌ها نگاه می‌کنند، جمع شده بودند. یکی از جوان‌ها نگاه کرد به این خانمی که دارد عبور می‌کند. یک‌خُرده سرتاپایش را نگاه کرد، یک‌وقت داد کشید، گفت والله این مرد است، زن نیست! می‌گویید نه، تعقیبش کنید ببینید. کمیت بیچاره قدم‌ها را تند کرد. آن جوان غلامش را فرستاد که کمیت را تعقیب کند. یک‌قدری که غلام آمد و از این جوان‌ها دور شد، آن اسدی‌ها که هم‌قبیله‌های کمیت بودند، شمشیر‌ها را کشیدند و به غلام گفتند: فلان‌فلان‌شده! زودی از اینجا دور شو، واِلّ تو را می‌کشیم. به‌هرحال کمیت را نجات دادند. مدت‌های مدید کمیت فراری بود؛ مدت‌های مدید. و اگر پیدا می‌کردند کمیت را، قطعاً او را می‌کشتند. تا اینکه با تدابیری نجات پیدا کرد. البته معروف است که رفت خدمت امام باقر صلوات‌الله‌وسلامه‌علیه و قضیه را گفت. حضرت به او اجازه دادند که او از روی تقیّه، شعری در مدح هشام بگوید و نجات پیدا کند. او هم یک شعری در مدح هشام گفت و رفت شام. با تفاصیل زیادی که حالا جای نقلش نیست، نجات پیدا کرد. اگرچه هشام او را در اینجا عفو کرد علی‌الظاهر، اما در واقع او را عفو نکرده بود. بغض کمیت به‌عنوان شاعر خاندان پیغمبر و شاعر حق، در دل بنی‌امیه ماند و هنگامی‌که استاندار جدیدی به کوفه آمده بود ـ یوسف‌بن‌عمر که بسیار هم مرد خبیثی بود ـ..دستور داد کمیت را آوردند. اشاره کرد به آن‌کسانی‌که دورُوبَرش بودند، ریختند و کمیت را، این شاعر خاندان پیغمبر را قطعه‌قطعه کردند. و پسر کمیت می‌گوید من در لحظات آخر عمر کمیت ـ که به من گفتند بیا پدرت را ببر و دفن بکن ـ رفتم بالاسرش. او را آوردم بیرون. چشمش را که باز کرد و از حال اغما یک مقداری به‌هوش آمد، دیدم که دارد زمزمه می‌کند. گوشم را بردم نزدیک، دیدم دارد می‌گوید:

«اَللّٰهُمَّ آلَ مُحَمَّدٍ، اَللّٰهُمَّ آلَ مُحَمَّدٍ»[14]

یعنی پروردگارا! من به‌خاطر آل محمد به این مراحل دچار شدم. (62/4/19)

پاورقی‌ها

  1. ۱.العَبّاسیون الاَوائل (دکتر فاروق عمر)/ ص 104 (نویسنده)
  2. ۲.چگونه ممکن است؟ و این هرگز شدنی نیست که دخترزادگان، میراث عموها را مالک شوند. (نویسنده)
  3. ۳.پسران عباس، میراث برحق اویند؛ همچنان‌که عمو مانع از رسیدن نوبت ارث به پسر عموست. (نویسنده)
  4. ۴.سید اسماعیل حِمیَری (متوفی 179 ق) با عنایت امام صادق به مذهب شیعه مشرّف شد. و از سوی امام صادق سید الشعراء لقب گرفت.
  5. ۵.هرکس من مولای اویم، پس این ـ علی ـ او را مولاست و مخالفان بدین زمان، راضی و قانع نگشتند. (نویسنده)
  6. ۶.جعفربن‌عثمان طائی (متوفی 150 ق) از شعرای شیعه و مرثیه‌سرایان واقعۀ عاشوراست که امام صادق بهشت را به او بشارت داده‌اند.
  7. ۷.دختر، یک نیمۀ کامل از مال شخصی را ارث می‌برد؛ درحالی‌که عمو را هیچ سهمی از ارث نیست. (نویسنده)
  8. ۸.دعبل‌بن‌علی خزاعی (246-148 ق) از اصحاب امام کاظم و امام رضا و امام جواد بود. او به دلیل طعن‌هایش بر خلفای عباسی دائماً در حال گریز و سفر بود و در نهایت به شهادت رسید.
  9. ۹.میراث پیامبر، ایشان را زیان بخشید؛ زیرا از هر سو طعمۀ وحشت و مرگ شدند. (نویسنده)
  10. ۱۰.«قالَ الصّادِقُ عَلَیهِالسَّلام: ما مِن اَحَدٍ قالَ فِی الحُسَینِ شِعراً فَبَکَی وَ اَبکَی بِهِ اِلّا اَوجَبَ اللهُ لَهُ الجَنَّةَ وَ غَفَرَلَهُ» کسی نیست که در رثای حسین علیه‌السلام شعری گفته باشد و بگرید یا با آن کسی را بگریاند، مگر اینکه خدا بهشت را بر او واجب کند و او را بیامرزد. (بحارالانوار/ کتاب تاریخ فاطمة و الحسن و الحسین/ ابواب ما یختص بتاریخ الحسین‌بن‌علی/ باب 34 / حدیث17)
  11. ۱۱.(ف‌ح‌ص) کاوش، جستجو
  12. ۱۲.کتاب‌الاَغانی (ابوالفرج اصفهانی، متوفی 356 ق)/ ج20/ ص 295
  13. ۱۳.(خ‌م‌ر) روبنده، مقنعه، مَعجَر
  14. ۱۴.الغدیر/ ج2/ ص 307

نمایه‌های این متنتهیه‌شده با هوش مصنوعی

متن‌های مرتبط