تبیین معارف اهلبیت (ع) به زبان شعر به دست شاعران درجهیک عرب
… دربارهی این شاعر بزرگ حرف بزنم ــ چون [واقعاً ایشان] خیلی بزرگ است ــ منتها چون نسبت به بعضی از صحابه حرفهایی زده، ملاحظه میکنم و نمیگویم، مقداری میگویم؛ آن «مقدار» پنجاه صفحه است؛ بیش از همهی شعرائی که در آنجا ذکر کرده! یعنی عظمت این شاعر در این حد است. اینها هستند کسانی که معارف اهلبیت را تبیین کردند؛ [کار] اینها فقط شعر گفتن نیست، تبیین معارف اهلبیت است. همهی اینهایی که اسم آوردم و غیر از اینها ــ شاعران بزرگ دیگری هم هستند، برجستههایشان اینها هستند ــ این را دنبال کردند. این مال تاریخ زمان ائمّه (علیهم السّلام) و اندکی بعد از ائمّه.
حمل پرچم ولایت حقیقی اسلام و پیام شیعی در سختترین دورانها
برای اینکه تفکر شیعی را در سطح عالم اسلام و در عمق تاریخ ثبت کنند و حفظ کنند. و همینطور هم شد و موفق هم شدند. (60/12/13) [شعرا] در سختترین دورانهای تاریخ اسلام، پرچمی را بر دوش گرفتند که هرکس آن پرچم را بر دوش میگرفت، سختترین شکنجهها برای او وجود داشت. پرچم چه را؟ پرچم ولایت حقیقی اسلام را، پرچم آن حقی را که قرآن، ناطق اوست. مسئلۀ کمیتها و فرزدقها و سید حِمیَریها و دعبلها ـ و ازاینقبیل کم هم نبودند ـ فقط این نبود که یک شعری را طبق عقیدهشان میگویند، و برای چند نفر میخوانند. مسئله این بود که این شعر حامل یک پیام بود، حامل یک رسالت بود؛ یک چیزی را میخواست به آن مردم تعلیم بدهد...یکی از شعرای معروف دوران بنیامیه و بنیعباس به نام بُشاربنبُرد، معروف است که میگوید: خدا رحم کرد سید حمیری ـ آن شاعر بزرگ اهلبیت ـ افتاد تو اشعار مکتبی، واِلّ اگر قرار بود آنهم مثل ما مدح بگوید و غزل بگوید و به …
شعر کمیت و دعبل دربارهٔ ائمه بهعنوان الگوی شعر خوب
… شعر خوبی باشد، چون از شیوهی هنری استفاده میشود بهقدر چند منبر خوب اثر میگذارد؛ اگر نه، شعرش همین حرفهای متعارف و معمولی و مثلاً همین چیزهایی که ارزش بیان آنچنانی ندارد جز برای گریه گرفتن -که خب گریه گرفتن هم البتّه یک امتیازی است- لکن [هدف] فقط این نیست. ما نگاه کنیم به شعرهایی که امثال کُمِیت و دِعبل و مانند اینها دربارهی ائمّه (علیهمالسّلام) گفتند، ببینیم آنها چهجوری میگفتند، چه میگفتند، چه مضامینی را در آن قصاید بلند میگنجاندند؛ اگر انسان بخواهد شعر خوب بگوید باید اینجور شعری را بگوید. اگر اینها در اختیار مجموعهی ادارهکنندگان این جلسات باشد، البتّه خیلی باارزش است.
تکریم ائمه (ع) از دعبل و کمیت به سبب اثر شعر
… یک شاعر است؛ ولی شعر او شعر سیاسی است؛ شعری است در جهت افکار و عقاید اهلبیت (علیهم السّلام) و در جهت محبّت آنها؛ و او جزو پیوستگان به اهلبیت است؛ [این یعنی] ولایت؛ ولایت یعنی پیوستن، وصل شدن، جزو پیوستگان و موالیان اهلبیت (علیهم السّلام) [قرار گرفتن]. ببینید این دِعبِل و همینطور کُمِیت و دیگران، چقدر در دنیای تشیّع و در زبان ائمّه (علیهم السّلام) مورد احترام و تجلیلند! علّتش چیست؟ آن چیزی که جناب دِعبِل خُزاعی در قصیدهی «مدارس آیات خلت من تلاوة» بیان کرده،[11] یا آن چیزی که کُمِیتبنزید اسدی در قصاید سبعه -قصاید «هاشمیّات»- بیان کرده،[12] یا آن حرفهایی که سیّد حِمیَری (رضوان الله علیه) در اشعار خودش ذکر کرده، بیش از حرفهایی که بقیّهی شیعه میگفتند و برای هم بیان میکردند که نیست؛ امّا این سخن در نظر ائمّه (علیهم السّلام) یک ارزش بیشتری پیدا میکند. چرا؟ چون شعر است. به این توجّه کنند آقایان. مگر شعر چه خصوصیّتی دارد؟ چون تأثیر شعر در ذهن مخاطب بیشتر است. گاهی یک شاعر، یک بیت شعر یا یک مصرع شعر میگوید که از چند ساعت حرف زدن یک سخنور توانا گویاتر است؛ [چون] یک بیت شعر، یک مصراع شعر در ذهنها میماند، مردم آن را میفهمند، آن …
طرح مسئلهٔ امامت در اشعار سید حمیری و جعفر بن عثمان و کمیت
… حقی نیستند که نزاع بر سر آن را مسئلۀ اولویت در ارث حل کند. هیچگاه دو نفر برای اینکه ثابت کنند دانش یا زهد کسی را به ارث بردهاند، به خویشاوندی نزدیکتر با وی استدلال نمیکنند. اینگونه استدلال فقط در جایی قابلِ ارائه است که نزاع بر سر یک شیء یا یک حق باشد؛ چنانکه دیدیم شعرای زمان امام صادق ـ مانند سید حمیری و جعفربنعثمان و کُمِیت ـ با مطرحساختن مسئلۀ امامت در اشعار خود و پاسخگویی به شاعران دیگری که در همین مسئله از عباسیان دفاع میکردند، بهخوبی نشان میدهند که امام صادق و شیعیان ـ یعنی عناصر وابسته به آن حضرت ـ دستاندرکار تبلیغات همهجانبه و گستردهای، در جهت بازیافتن و بازگرفتن قدرت سیاسی و راندن رقبای ناصالح خود از صحنۀ سیاست بودهاند. در اشعار بلیغ و بسیار هنرمندانۀ شعرای علوی ـ از قبیل کمیت، دعبل، فَرَزدَق، و بسیاری از شاعران بزرگ دیگر ـ شواهد فراوانی بر این سخن میتوان یافت. پیشوای صادق/ص84-81
مرتبهٔ متوسط معرفت و فعالیت آنان در قیاس با اصحاب عالیمقام ائمه
اگر اهمیتِ تبیین نبود، امام صادق علیهالسلام شاعری مثل کمیت را آنگونه مورد عنایت قرار نمیداد؛ یا امام هشتم علیهالسلام دعبل را؛ یا امام چهارم علیهالسلام فرزدق را. شعرای معروفی که شما اسمهایشان را شنیدهاید ـ مثل فرزدق، کُمیت و دیگران ـ اینها سلمان زمان خودشان نبودند؛ اینها در مقایسه با اصحاب عالیمقام ائمه، خیلی متوسط بودند. نه معرفتشان بهقدر معرفت زُراره و محمدبنمسلم و امثال اینها بود؛ نه فعالیتشان در محیط اهلبیت زیاد بود. اما شما میبینید امام از اینها تجلیلی میکند که از خیلی از اصحاب بزرگوار خودش نمیکند. چرا؟ بهخاطر تبیین! چون اینها در یک جا حرفی زدند و نکتهای را روشن کردند، که مثل خورشیدی بر ذهنها و دلها تابیده، و حقیقتی را برای مردم روشن کرده است. (80/6/18)
احترام و تجلیل دعبل و کمیت در دنیای تشیع زمان ائمه (ع)
… مدح اهلبیت را گفته باشد؛ خیر! او یک شاعر است؛ ولی شعر او، شعر سیاسی و در جهت افکار و عقاید و محبت اهلبیت علیهمالسلام است و [خودش] جزو پیوستگان به این خاندان است. ولایت، یعنی [همین] پیوستن و وصلشدن و جزو پیوستگان و موالیان اهلبیت علیهمالسلام قرارگرفتن. ببینید این دعبل و همینطور کمیت و دیگران، چقدر در دنیای تشیّع و در زمان ائمه علیهمالسلام مورد احترام و تجلیل بودهاند. (68/10/28)