در زیارتی از زیارتهای امام حسین علیهالسلام که در روز اربعین خوانده میشود، جملهای بسیار پُرمعنا وجود دارد و آن، این است: (69/6/21) «وَ بَذَلَ مُهجَتَهُ فیکَ»؛ این زیارت اربعین است، منتها فِقرههای اول آن، دعاست. گویندۀ این جملات خطاب به خداوند متعال عرض میکند: «وَ بَذَلَ مُهجَتَهُ فیکَ» یعنی حسینبنعلی، جان خود و خون خود را در راه تو داد، «لِیَستَنقِذَ عِبادَکَ مِنَ الجَهالَةِ» تا بندگانِ تو را از جهل نجات بدهد، «وَ حَیرَةِ الضَّلالَةِ» از سرگردانی ناشی از ضلالت و گمراهی، آنها را برهاند. این یک طرف قضیه است، که طرفِ قیامکننده است که حسینبنعلی علیهالسلام است. طرف دیگر قضیه، در این فِقرۀ بعدی معرفی میشود، «وَ قَد تَوازَرَ عَلَیهِ مَن غَرَّتهُ الدُّنیا وَ باعَ حَظَّهُ بِالاَرذَلِ الاَدنَی» نقطۀ مقابل، آن کسانی بودند که فریب زندگی، آنها را به خود مشغول کرده بود، دنیای مادی، زخارف دنیایی، شهوات و هواهای نفس، آنها را از خودبیخود کرده بود، «وَ باعَ حَظَّهُ بِالاَرذَلِ الْأَدْنَىٰ» سهمی را که خدای متعال برای هر انسانی در آفرینش عظیم الهی قرار داده است ـ که این سهم عبارت است از سعادت و خوشبختی دنیا و آخرت ـ این را فروخته بود به یک بهای پست و ناچیز و غیر قابل اعتنا. این خلاصۀ نهضت حسینی است.
با مداقّه در این بیان، انسان احساس میکند که نهضت حسینی در واقع با دو نگاه، قابل ملاحظه است، که هر دو هم درست است؛ اما مجموع دو نگاه، نشاندهندۀ ابعاد عظیم این نهضت است. یک نگاه، حرکت ظاهری حسینبنعلی است، که حرکت علیه یک حکومت فاسد و منحرف و ظالم و سرکوبگر است؛ حکومت یزید. باطن این قضیه، یک حرکت بزرگتری است که نگاه دوم، انسان را به آن میرساند و آن، حرکت علیه جهل و زبونی انسان است. درحقیقت، امام حسین اگرچه با یزید مبارزه میکند، اما مبارزۀ گستردۀ تاریخی امام حسین با یزیدِ کوتهعمرِ بیارزش نیست؛ بلکه با جهل است، با پستی و گمراهی است، با زبونی و ذلت انسان است. امام حسین دارد با اینها مبارزه میکند. (79/1/26) مسئله این است که بشریّت همیشه دستخوش شیطنت شیطانهاست. همیشه شیطانهای بزرگ و کوچک، برای تأمین هدفهای خود، انسانها و تودههای مردم و ملتها را قربانی میکنند. در تاریخ گذشته هم این را خواندهاید و شرح حال سلاطین جابر و ستمگر و رفتار آنها با ملتها و وضع دنیا و روش قدرتهای بزرگ را دیدهاید. بشر دستخوش اغوا و خدعۀ شیطانها قرار میگیرد. باید به بشر کمک کرد، باید به بندگان خدا مدد رساند، تا بتوانند خود را از جهالت نجات بدهند و از سرگردانی و گمراهی خلاص بشوند.
چه کسی میتواند این دستِ نجات را بهسوی بشریّت دراز کند؟ آنکسانیکه چسبیدۀ به مطامع و هوسها و شهوات باشند، نمیتوانند، چون خودشان گمراهند. آنکسانیکه اسیر خودخواهیها و منیّتها باشند، نمیتوانند بشر را نجات بدهند. باید کسی پیدا بشود و خودشان را نجات بدهد؛ یا لطف خدا به سراغ آنها بیاید، تا ارادۀ آنها قوی بشود و بتوانند خودشان را رها کنند. آن کسی میتواند بشر را نجات بدهد که دارای گذشت باشد، بتواند ایثار کند و از شهوات بگذرد؛ از منیّت و خودپرستی و خودخواهی و حرص و هویٰ و حسد و بخل و بقیۀ گرفتاریهایی که معمولاً انسان دارد، بیرون بیاید، تا بتواند شمعی فرا راه بشر روشن کند. (69/6/21)
امروز بیش از ده قرن [است که]، حسینبنعلیِ متعلق به اسلام و شما، در دنیا شناخته شده است. امروز وضع طوری است که شما نگاه میکنید، متفکران، روشنفکران، آنهایی که بیغرضند، وقتی به تاریخ اسلام برمیخورند، ماجرای امام حسین را میبینند، احساس خضوع میکنند. آنهایی که از اسلام سر در نمیآورند، اما مفاهیم آزادی، عدالت، عزت، اعتلا و ارزشهای والای انسانی را میفهمند، اینها با این دید، نگاه میکنند و امام حسین، امام آنهاست در آزادیخواهی، در عدالتطلبی، در مبارزۀ با بدیها و زشتیها، در مبارزۀ با جهل و زبونی انسان. امروز هم بشر هر جایی که در دنیا ضربه خورده است ـ چه ضربۀ سیاسی، چه ضربۀ نظامی، چه ضربۀ اقتصادی ـ اگر ریشهاش را کاوش کنید، یا در جهل است، یا در زبونی؛ یا نمیدانند، جهالت دارند، معرفت لازم را به آنچه باید معرفت داشته باشند، ندارند، یا معرفت دارند، اما خود را ارزان فروختهاند، زبونی را خریدهاند، حاضر به پستی و دنائت شدهاند. همانطوریکه امام سجاد و امیرالمؤمنین ـ بنابر آنچه که نقل شده از آنها ـ فرمودهاند: «لَیسَ لِاَنفُسِکُم ثَمَنٌ اِلَّا الجَنَّةَ فَلا تَبیعوها بِغَیرِها»[1] ای انسان! هستیِ تو، هویت تو، موجودیت تو، اگر بناست فروخته بشود، فقط یک بها دارد و بس! و آن بهشتِ الهی است؛ به هرچه کمتر از بهشت بفروشی، سرت کلاه رفته. اگر همۀ دنیا را هم به شما بدهند به قیمتِ قبول پستی و ذلت و زبونی روح، جایز نیست. همۀ آنکسانیکه میبینید ـ چه عالِم، چه سیاستمدار، چه فعال اجتماعی و سیاسی، چه روشنفکر ـ در اطراف دنیا اگر تسلیم زر و زورِ صاحبان زر و صاحبان زور شدهاند و این زبونی را قبول کردهاند، بهخاطر این است که ارزش خود را نشناختهاند، خود را فروختهاند. خیلی از سیاستمدارهای دنیا خودشان را فروختهاند. عزت فقط این نیست که انسان روی تخت سلطنت یا ریاست بنشیند؛ گاهی یک نفر بر تخت سلطنت نشسته است، به هزاران نفر هم با فخر و تکبر، فخرفروشی میکند و زور میگوید، اما درعینحال زبون است، اسیر است، اسیر یک قدرت دیگر، اسیر یک مرکز دیگر، اسیر تمایلات نفسانی خود...امام حسین خواست این زبونی را از انسانها بگیرد. ..امام حسین این جریان را در تاریخ، ایجاد کرد. بشر فهمید که باید برای آنچنان حکومتی مبارزه کند، برای آنچنان جامعهای باید تلاش کند. جامعهای که در آن پستی نباشد، جهالت نباشد، اسارت انسان نباشد، تبعیض نباشد. همه باید جهاد کنند برای آنچنان اجتماعی که بهوجود بیاید؛ و میآید و ممکن است. (79/1/26)
این جملهای که از رسول اکرم صلواتاللهعلیهوآله نقل شده که فرمودند: «اِنَّ الحُسَینَ مِصباحُ الهُدَی وَ سَفینَةُ النَّجاةِ»[2] یعنی حسین چراغ هدایت و کشتی نجات است، برای همۀ زمانهاست؛ منتها در بعضی از زمانها ظهور و تجلی بیشتری پیدا میکند. یقیناً آن روزی که حادثۀ عاشورا واقع شد، از جملۀ همین زمانها بود که چراغ هدایت بودن جگرگوشۀ زهرا و نور چشم پیغمبر، برای آنکسانیکه باید این را بفهمند و بدانند، معلوم شد. ده سال قبل از آن هم امام حسین امام بود، آن روز هم مصباح هدایت و سفینۀ نجات بود، اما اینقدر برای مردم این مطلب روشن نبود، در عاشورا بُروزی پیدا کرد. امروز هم بیشک از همان زمانهاست؛ امروز سفینۀ نجات بودن حسینبنعلی علیهالسلام از صد سال پیش و پانصد سال پیش بیشتر است. امروز که میگویم یعنی عصر نهضت و انقلاب؛ روزی که یاد حسینبنعلی ـ که هزاروسیصد سال در گوشۀ دلهای امت ما و ملت ما و در صحنۀ تکایا و مساجد و مدارس و محیطهای خودمانی و خصوصی ظهور پیدا میکرد ـ ناگهان مثل یک شبچراغ جهانتاب بر آسمان دنیا، بر سقف فلک درخشیدن گرفت.
همانطوریکه در ماجرای عاشورا یک عدهای بودند که این چراغ درخشان را با همۀ نورانیتش نتوانستند ببینند، امروز هم هستند کسانی که این چراغ جهانتابِ دلافروز را نمیتوانند ببینند. همانطوریکه آن روز همۀ شمشیرها و نیزههایی که در قبضۀ ظلم و ستم بود، بهکار افتاد، شاید بتوانند این چراغ را خاموش کنند، امروز هم همۀ سیاستهای مسلّح خونخوار جهانخوار سطح عالم، با تمام ابزارها و تجهیزات فوق مدرن ـ چه تجهیزات نظامی، چه تجهیزات سیاسی، چه ابزارهای اقتصادی، و چه وسایل تبلیغاتی ـ در فکرند که لجنهایی، گِلهایی درست کنند و پرتاب کنند بهسمت این خورشید جهانافروز. همانطوریکه آن روز آن شمشیرها و آن نیزهها و آن شاعرکهای دربار یزیدی و آن پهلوانپنبههای دوروبَر قدرت تصنّعی اموی و آن رجزخوانانِ میان زن و فرزند غریب و بیکس، نتوانستند حسینبنعلی را از حافظۀ زمان بزدایند، و این چراغ را نتوانستند خاموش کنند، به حقِّ حسینبنعلی، امروزِ روز هم اگر قدرت استکبار جهانی سد مقابل بشود، نخواهد توانست از نور این خورشید عالمتاب ـ که انعکاس روی حسین است ـ ذرهای کم کند. مهم این است که ما صحنۀ نبرد را درست مجسم کنیم. تا صحنۀ نبرد؛ از منطقۀ بلندی، از منطقۀ باتلاقی، از منطقۀ جنگلی، از منطقۀ لغزنده، از منطقهای که از فلان ابزار نظامی ـ و نه ابزاری دیگر ـ میشود استفاده کرد، برای جنگاور تکور روشن نباشد، قدرت بر جنگ، کَما هُو حَقُّه نخواهد بود.
این نقشه است که به ما یاد میدهد رویمان را کدام طرف بکنیم، کجا خطرناکتر است، کجا واجبتر است، کجا دشمن کمین کرده، کجا برای ما نقطهضعف است که اگر نپوشانیم، دشمن خواهد پوشاند؛ تا چشم به این نقشه نداشته باشیم، جنگ درست ممکن نیست. در عاشورای حسینی، نقشه دست بعضیها بود، دست بعضیها نبود. دوستان را میگویم، دشمنان که دشمن بودند، یک دریای عمیق دشمنی با لُجّههای[3] خطرناک و مهیب. اما در بین جمع دوستان، یک عده نقشه دستشان بود و حسینبنعلی را در لحظۀ حساس دریافتند، یک عده، بغل دست حسین هم نشسته بودند، نقشه دستشان نبود، اشتباه کردند...اینهایی که در دامان آل پیغمبر بزرگ شده بودند، اما نقشه عوضی دستشان بود، نمیدانستند آن سرزمینی که باید از آن دفاع بشود و آن نقطهای که باید برایش فداکاری بشود، کجاست. نشستند در مدینه، به امید اینکه چهارتا مسئله بگویند، اسلام مجسم را، قرآن ناطق را، حسین فاطمه را تنها گذاشتند. بعضیها حتی تا خود کربلا آمدند، از حسینبنعلی دفاع هم کردند، اما آن آخرها که رسید، آمدند گفتند که یابنرسولالله! ما تا آنجایی که میشد از تو دفاع کنیم، دفاع کردیم، حالا هم اگر اجازه بدهی، ما اسبمان در خیمه حاضر است، سوار شویم و برویم. امام حسین هم گفت بسمالله، بروید.[4] این اشتباهگرفتن نقشه است، این نمیداند که کجا را باید بپوشاند.
خیلیها بودند در طول تاریخ که ندانستند کجای اسلام دفاعکردنی است. خیلیها بودند که آنوقتیکه بنا شد واجبترین و ضروریترین دفاعها از اصالتهای اسلام انجام بگیرد، نشستند و دفاع نکردند. امروز هم در دنیا، آنکسانیکه دم از اسلام میزنند و نام اسلام میآورند و ادعای اسلام میکنند، خیلیهایشان نمیدانند اسلام کجاست و در چه صحنهای باید از آن دفاع کرد. هنر بزرگ، شناختن صحنه است. (64/7/2) این هوشیاری، درس بزرگ حسینبنعلی است. آن روز در دنیا کمتر کسانی بودند که بفهمند حق کجاست و باطل کجاست. به ظواهر فریب میخوردند، مردم آن بینش درستوحسابی را نداشتند، حسینبنعلی داشت و بهقدری یقین به آن عقیده و ایمان و بینش خود داشت که حاضر شد در آن راه جان خودش که هیچ، جان عزیزانش، فرزندانش، علی اصغرش را بدهد و تقدیم کند و خانوادهاش به اسارت بروند. از این بالاتر دیگر چیزی میشود؟! (67/5/28)
در هر زمانی، یک حرکت برای جامعۀ اسلامی متعیّن است، یک دشمن، یک جبهۀ خصم، جهان اسلام را و اسلام و مسلمین را تهدید میکند؛ آن را باید شناخت. اگر در شناخت دشمن اشتباه کردیم، در پیداکردن جهتی که از آن جهت، اسلام و مسلمین خسارت میبینند و به آنها حمله میشود، دچار اشتباه شدیم، خسارتی که پیدا خواهد شد، جبرانناپذیر است؛ فرصتهای بزرگ از دست میرود. (71/5/7) درس دیگر عاشورا شناختن دشمن است، غافلنشدن از دشمن، فریبنخوردن به ترفندهای دشمن. خیلیها بودند آن روز که ظواهر، آنها را کور کرده بود و نمیتوانستند باطن امر را ببینند. خیلیها بودند که خیال میکردند باید درمقابل آن وضع ساکت بمانند، چون خیال میکردند علیالظاهر دین محفوظ است. حسینبنعلی دشمن را در لابهلای این ظواهر شناخت، دشمنشناسی و اشتباهنکردن دشمن چیز مهمی است. (67/5/28)
یکی از درسها، این نکتۀ مهم است که حسینبنعلی علیهالصلاةوالسلام در یک فصل بسیار حساس تاریخ اسلام، وظیفۀ اصلی را از وظایف گوناگون و دارای مراتب مختلف اهمیت، تشخیص داد، این وظیفه را انجام داد. در شناخت آن چیزی که آن روز دنیای اسلام به آن احتیاج داشت، دچار توهّم و اشتباه نشد. و این یکی از آن نقاط آسیبپذیر در زندگی مسلمین، در دورانهای مختلف است؛ یعنی آحاد ملت و راهنمایان آنها و برجستگان دنیای اسلام، در یک برههای از زمان، وظیفۀ اصلی را اشتباه کنند، ندانند که چه چیزی اصلی است، باید به آن پرداخت، باید کارهای دیگر را ـ اگر لازم شد ـ فدای آن کرد؛ و چه چیزی فرعی است، درجۀ دوم است. هر حرکتی را و هر کاری را بهقدر خودِ آن به آن اهمیت داد و برای آن تلاش کرد...امروز و همیشه، ما هم ممکن است دچار این اشتباه بشویم و آنچه را که مهم است، با چیز کماهمیتتر اشتباه بکنیم. باید وظیفۀ اساسی را که قوام و حیات جامعه به آن است، پیدا کرد. (71/5/7)
گاهی یک نفر اهل عبادت هم هست، اما نمیفهمد که چه کار باید بکند. ..آگاهیهایمان را تقویت کنیم، و من تأکید میکنم، مسئلۀ آگاهیهای اسلامی و عمق اسلامی را جدی بگیرید...اگر آگاهی نباشد، آدم اشتباه میکند. آگاهی که نبود، انسان یک جا اشتباه میکند؛ آدمی که آگاه است، نهاینکه اشتباه نمیکند، اما اشتباهات او ماندگار نمیشود. آدم آگاه، آدمی که با مسائل، عمیق برخورد میکند، از اشتباهش زود برمیگردد. ..ما نسبت به نهضت حسینبنعلی باید آگاهیهایمان را هرچه ممکن است زیادتر کنیم. (64/7/2)
روح کار امام حسین این بود که یک حرف حق و یک راه حقی را آدم دنبال کند و درمقابل تمام قدرتهایی که دست به هم دادهاند، در این راه استقامت بورزد؛ این روح و حقیقت کار حسینبنعلی است. تمام مطالب امام حسین، چه در مدینه، چه در مکه، چه در کربلا، چه در بین راه، چه مطالبی که بعد از شهادت آن حضرت، زینب علیهاالسلام و امام سجاد گفتند، همهوهمه این نکته را نشان میدهد، این درس بزرگ حسینبنعلی است.
آن روز چه کسانی با امام حسین مخالف بودند؟ باید بگوییم همۀ دنیایی که حسینبنعلی علیهالسلام را احاطه کرده بود. برای خاطر اینکه دستگاه یزید، مسلط بر دنیای اسلام بود و هرکسی را بهنحوی در قبضه گرفته بود؛ یک عدهای را با تهدید، یک عدهای را با تطمیع، یک عدهای را با فریب، و همه مخالف امام بودند. مخالف یعنی دوست نداشتند امام حسین را؟ نه! دوست داشتند خاندان پیغمبر را، امام حسین خیلی هم محترم زندگی میکرد در مدینه، هروقت هم حج مشرّف میشد، مردم گرد او حلقه میزدند، استفاده میکردند. مسئله چیز دیگری بود، مسئله این بود که حسینبنعلی علیهالسلام وقتی نگاه میکرد، میدید که نظام اجتماعی عالم اسلام یک نظام غیر اسلامی است، درحالیکه پیغمبر آمده بود تا نظام اجتماعی مردم را یک نظام اسلامی کند. و همین کافی است.
اگر کسی خیال کند که پیغمبران الهی و پیغمبر اسلام برای غیر این آمده بودند، اشتباه کرده. پیغمبران برای این آمدند که نظام اجتماعی انسانها را بهشکل اسلامی دربیاورند. بهشکل اسلامی یعنی چه؟ یعنی جامعهای که در آن، حکومت و زمامداران و روشهای اقتصادی و روابط بین مردم و تقسیم ثروت و ادارۀ جامعه و رابطۀ با کشورهای دیگر و جنگ و صلح و کار فرهنگی و کار علمی و همۀ فعالیتهای اجتماعی، بر مبنای اسلام [باشد]، یعنی نظام اسلامی با حکومت اسلامی. [نیامدند] که فقط مردم نماز بخوانند و روزه بگیرند؛ اصلاً پیغمبران، همۀ پیغمبران و پیغمبر اسلام برای این آمدند که نظام اسلامی را بهوجود آورند. اما آن روزی که امام حسین نگاه کرد به دنیای اسلام پیرامون خودش، دید که این نظامی است کاملاً غیر اسلامی و در موارد زیادی، صددرصد ضد اسلامی، و امام حسین میخواست این وضع را برگرداند.
آن کاری که امام حسین میخواست به انسانها یاد بدهد، در یک جمله، [تشکیل] نظامی [بود] که در رأس آن، مقام امامت است، نه مقام سلطنت، نه زورگویی. و حکومت در آن، بر اساس معیار تقوا و علم است، نه زیرکی سیاستمدارانه، یا اتکا به سرمایهداران و شرکتهای بزرگ جهانخوار و غارتگر؛ [معیار،] ارتباط با مردم است، ارتباط برادرانه، نه ارتباط زورگویانه و تکبرآمیز. این نظام، نظام اسلامی است. نظامی که در آن غنی را با فقیر فرقی نیست، و انسان ثروتمند و خانوادهدار و موجّه و معروف را بر انسان مستمند هیچ شرفی نیست، و شرف فقطوفقط در سایۀ تقواست؛ این نظام، نظام اسلامی است...این روح کار امام حسین بود؛ و لذا امام حسین برای این کار ایستادگی کرد. (64/7/2)
اگر امام حسین علیهالسلام درمقابل حوادثِ بسیار تلخ و دشوار، مثل حادثۀ شهادت علی اصغر، مثل اسارت زنان، مثل تشنگی بچهها، مثل کشتهشدن همۀ جوانها ـ و حوادثِ فراوانِ دیگری که در کربلا قابل احصاست ـ میخواست با دیدِ یک متشرّعِ[5] معمولی نگاه کند و عظمتِ رسالتِ خود را به فراموشی بسپارد، قدمبهقدم میتوانست عقبنشینی کند و بگوید دیگر تکلیف نداریم، خب حالا با یزید بیعت میکنیم، چاره چیست! «اَلضَّروراتُ تُبیحُ المَحظوراتِ»[6]، اما امام حسین [اینگونه عمل] نکرد. این، استقامتِ امام حسین است؛ استقامت یعنی این! استقامت همهجا بهمعنای تحمل مشکلات نیست. تحمل مشکلات برای انسان بزرگ، آسانتر است تا تحمل آن چیزهایی که برحسب موازین ـ موازین شرعی، موازین عرفی، موازین عقلی ساده ـ ممکن است خلاف مصلحت به نظر بیاید؛ تحمل اینها مشکل است، از تحمل مشکلات مشکلتر است...یکی از خطوط روشن، بلکه خطِ نشان نهضت عاشورا، استقامت امام حسین است. (75/3/14) منظور من، استقامت امام حسین علیهالسلام در میدان جنگ، که شمشیر بزند تا هفتادوچند زخم به بدنش بنشیند، نیست. این استقامتی نیست که در امام حسین علیهالسلام بزرگ بشماریم. خب هر سرباز شجاعی هم همینطور عمل میکند. استقامت امام حسین علیهالسلام در آنجاست که میبیند با کار او، بناست گلوی طفلی مثل علیاصغر هم از تشنگی دریده شود، و خانم مجلّلی[7] مثل زینب سلماااللهعلیها هم به دست الواط کوفه بیفتد که بیایند بهعنوان اسیر، چادرش را بکِشند، روسریاش را بکِشند و احیاناً گردنبند طلایش را بکِشند! فکرش را بکنید، ببینید اگر شما در چنین موقعیتی قرار بگیرید، بگویند خیلی خب، شما شجاع هستید، میخواهید مبارزه بکنید، بکنید، اما ببینید به چه قیمتی تمام میشود، چه مقدار استقامت از خود نشان میدهید. در همینجا معنای استقامت حسینی معلوم میشود.
استقامت حسینی این است که وقتی هدف را شناخت و آن را تقویم کرد و فهمید که چقدر عظمت دارد، برای آن ایستاد، در جایی که پای انسانهای معمولی، انسانهای کریم و شجاع و کرامِ ناس میلرزد. اگر کس دیگری غیر از امام حسین علیهالسلام بود، میگفت بالاخره من که حاضر بودم جانم را بدهم، اما اینجا، در این بیابان و با این تشنگی، پای یک بچۀ شیرخوار، پای بانویی مجلّل و پای هشتادوچهار زن [و فرزند] محترم در میان است، چطور بایستم!..این همان جایی است که «چو گِل بسیار شد، پیلان بلغزند»[8] میبینید! استقامت یعنی این! یعنی در ظریفترین لحظات، در حساسترین لحظات، آنجا که دوستان، آدمی را رها میکنند و آنجا که انسان احساس میکند تنهایِ تنهاست، استقامتکردن! (77/2/28)
حسینبنعلی علیهالسلام با این حرکت عظیم، این درس را به انسانها داد که هروقت حق، دچار آنچنان وضعیت دردناک و وخیمی میشود، طرفداران حق، ولو درمقابل دریایی از دشمن هستند، باید قیام کنند. نگوییم دشمن نیرومند است، دشمن دنیا را فراگرفته، ما درمقابل این دنیا چه میتوانیم بکنیم! درس این است که دشمن هرچه هم نیرومند باشد، بایستی قیام کرد، باید حرکت کرد. (64/7/5)
پاورقیها
۱.نهجالبلاغه/ حکمت 456، بحارالانوار/ کتاب العقل و العلم و الجهل/ ابواب العقل و الجهل/ باب4/ حدیث29
۲.مثیرالاحزان/ شذرات من الاحاديث القدسيّة و اقوال الرسول الامين و الائمّة المعصومين عليهمالسلام فی شأن سيّدالشهداء/ ص4
۳.میانۀ دریا، جایی که موجهای خطرناک دارد.
۴.یکی از همراهان امام حسین در سرزمین کربلا، فردی است به نام ضَحّاکبنعبدالله مشرقی. خودش روایت میکند که شب عاشورا با یکی دیگر از اصحاب ـ مالکبننَضْر اَرحَبی ـ به محضر امام حسین رسیدیم. به حضرت عرض داشتم که من فردی بدهکار و عیالمندم، اگر اجازه دهید، تا زمانی در کنار شما خواهم بود که یاورانی داشته باشید. حضرت به او اجازه دادند. روز عاشورا، هنگامیکه فقط دو تن از یاران حضرت باقی مانده بودند، نزد امام حسین آمد و گفت: ای پسر رسول خدا از عهد و پیمان میانمان باخبری، آمدهام تا اجازه دهی و جبهۀ شما را ترک کنم. امام آزادش گذاشت. او که قبلاً اسب خود را در یکی از خیمهها بسته بود و پیاده میجنگید، پس از اذن امام، سراغ اسب خویش رفت، سوار شده، و امام را ترک کرد. (الکامل (ابناثیر)/ ج4/ ص 73)
۵.(شرع) دیندار، کسی که به امور شریعت واقف باشد.
۶.قاعدۀ اضطرار؛ قاعدهای فقهی و بهمعنیِ «ضرورتها، حرامها را مباح میکند». برای مثال اگرچه خوردن گوشت مردار حرام است، اما در شرایط اضطرار و برای حفظ جان میتوان کمی از آن خورد.