کتاب نهجالبلاغه، مجموعهای که به همت و تلاش سید بزرگوارِ شریفِ رضی تهیه شده، بحمدالله تا امروز محور ملاحظه و مطالعۀ خواص و اندیشمندان ـ نه محور معرفت و کار عمومی مردم ـ بوده. (63/1/26)
سید رضی رضواناللهعلیه فصیحترین و بلیغترین کلماتی را که از امیرالمؤمنین مأثور[1] بوده، جمعآوری کرده و بعضی از این کلمات آنچنان است که خود سید رضی که از فُصحا و بُلغایِ بزرگِ عرب است، و از بزرگترین شاعرانِ عرب است، میگوید این جمله ـ یک جملۀ کوتاه مثلاً ـ ازلحاظ بلاغت، آنچنان است که معادل آن هیچ کلامی قرار نمیگیرد.[2] این جنبۀ هنری است و میدانید که جنبۀ هنری برای یک بیان و برای یک محتوا، یک پوششی است که تداوم آن، بقای آن را تضمین میکند؛ و هنر از خصوصیاتش این است. وقتیکه یک جملهای هنرمندانه ادا شد، این جمله میماند؛ یک مضمونی که در یک کلامِ فصیح میگنجد، در یک شعر میگنجد، این تضمین باقیماندن دارد ـ برخلاف جملاتی که ولو حکمتآموز است، اما در قالب هنرمندانهای ادا نشده ـ ابعاد خودش را نشان میدهد، محتوای خودش را بهخوبی روشن میکند برای کسانی که میخواهند بفهمند و میتوانند بفهمند. این یکی از خصوصیات این کتاب است.
حالا با این خصوصیت، آنوقت نهجالبلاغه هیچ میدانی از میدانهایِ زندگی را فروگذار نکرده، مگر اینکه در آن بلیغترین، رساترین، پرمغزترین، و پرمحتواترین سخن را بیان کرده. یک نگاهی به فهرست نهجالبلاغه ـ که البته خود نهجالبلاغه یک فهرست موضوعی ندارد، اما مؤلفانی که بهخصوص در این اواخر، دربارۀ نهجالبلاغه چیز نوشتند، ازجمله، کتاب بسیار پرارزشِ مرحوم استاد شهید مطهری، بهنام سیری در نهجالبلاغه، که فهرستگونهای از مضامین نهجالبلاغه را آنجا ایشان ذکر کردند ـ نشان میدهد که این کتاب چقدر چندبُعدی و چندجانبه است. و این واقعاً یک شگفتی است. در همۀ بخشهایی که برای یک انسان کامل و برای یک جامعۀ انقلابیِ کامل، لازم و ضروری است، نهجالبلاغه بهترین و وافیترین مطالب را ارائه میدهد. و چرا اینطور است؟ زیراکه نهجالبلاغه نموداری است از اسلام، و اسلام آیینی است همهجانبه؛ و انسان که موضوع اسلام است و محور اندیشۀ اسلامی و ایدئولوژیِ اسلامی، موجودی است چندجانبه. (59/2/13)
این کتاب شاید در تمام دورانی که تألیف شده و بهوجود آمده تا امروز، بهقدر این روزگار، مورد نیاز و متناسب با اوضاع زمان و مکان نبوده. (63/1/26)
[در دوران مبارزه] نهجالبلاغه یکی از قبلههای امید فکری ما بود و بسیاری از اوقاتِ مطالعه، به نهجالبلاغه میگذشت. و این کتاب عزیز در حوزۀ تدریس و تدرّس و فکرکردن و مطالعهکردن قرار داشت. (63/1/26) این کتاب در مجموع، درس زندگی اجتماعی برای مسلمانهاست؛ مطالب این کتاب بهطور مجردِ از زندگی مطرح نشده؛ گویندۀ این کلمات یک رئیس مملکت، یک حاکم و فرمانروای بزرگی است که سلطنت و حکومت او بر یک کشور پهناور و عظیمی گسترش داشته و این انسان بزرگ ـ که مسئولیت مُلکداری و زمامداری را هم بر دوش داشته ـ با احساس این مسئولیت عظیم، این مطالب را بر زبان جاری کرده. مانند گفتههای یک حکیمی نیست که دور از غوغای زندگی و فارغ از واقعیتها و مسائل گوناگونی که در یک جامعه ممکن است مطرح باشد، مینشیند و معارف اسلامی را بیان میکند. مانند عارفی نیست که به حالات و کیفیّات درونی و نفسانی خود تکیه میکند. انسانی است که بار مسئولیت ادارۀ یک جامعۀ عظیم را بر دوش خود احساس میکند، و دانای دین و بصیر به همۀ معارف اسلامی و قرآنی است؛ با این دل پرمعرفت، با این روح بزرگ و در مقام این مسئولیت، با مردم روبهرو میشود، با آنها حرف میزند، از آنها میخواهد، به آنها میگوید، و پاسخِ سؤالها و استفهامهای آنها را میدهد. این، شرایطِ صدور نهجالبلاغه است.
شاید با همۀ روایاتی که از ائمۀ معصومین علیهمالسلام داریم، ازاینجهت فرق میکند. که آنها در دوران حاکمیتِ مورد قبول اسلامی از دیدگاه ائمه علیهمالسلام زندگی نمیکردند؛ آنها در دوران اختناق به سر میبردند، و مسائل از دیدگاه یک حاکم و مسئول ادارۀ مملکت، بر زبان آنها جاری نمیشد. اما امیرالمؤمنین بهعنوان یک حاکم اسلامی حرف میزند، با یک جامعهای که تحت اِشراف و حکومت خود اوست، حرف میزند. و این بیشترین سخنانی است که از امیرالمؤمنین در نهجالبلاغه نقل شده. البته در کلمات آن حضرت، سخنانی هم هست که مربوط به دوران حکومت ایشان نیست.
ما امروز در همان شرایط قرار داریم؛ شرایط کنونیِ جوامع اسلامی، همان شرایط است. البته نهجالبلاغه برای همۀ دنیای اسلام است، دنیای اسلام هم امروز در حال یک بیداری و حیات دوبارۀ اسلامی است. امروز روز استفادۀ هرچه بیشتر از نهجالبلاغه است...امروز آشکارترین و روشنترین حقایق اسلامی، بهوسیلۀ بعضی از مدعیان اسلام، در کشورهای اسلامی نادیده گرفته میشود. امروز همان روزی است که شعارها یکسان است، اما جهتگیریها بهشدت مغایر یکدیگر است، امروز شرایطی مشابه شرایط دوران حکومت امیرالمؤمنین است، پس روزگار نهجالبلاغه است. امروز میشود از دیدگاه دقیق و نافذ امیرالمؤمنین علی علیهالسلام به واقعیتهای جامعه و واقعیتهای جهان نگاه کرد و بسیاری از حقایق را دید و شناخت و علاج آنها را پیدا کرد. لذاست که به نظر ما، امروز از همیشه به نهجالبلاغه محتاجتریم. این یک جهت، که ضرورت پرداختن به نهجالبلاغه و بازگشت به این مجموعهای که از زبان امیرالمؤمنین و مولای متقیان نقل شده، و هر چه بیشتر کارکردن روی اینها ازلحاظ مقدماتی که آنها را بتواند معتبرتر و قابل استنادتر و قابل فهمتر و قابل تطبیقتر بکند، از همیشه ضروریتر و لازمتر است.
یک مطلب دیگری که وجود دارد ـ که امروز ما را هرچه بیشتر به نهجالبلاغه محتاج میکند، بیشتر از گذشته ـ این است که ما در طول تاریخ اسلام، متأسفانه با انحرافی که از کجفهمی و جهالت از یکسو، و غرضورزی و دشمنی از سوی دیگر تغذیه میشده مواجه هستیم. و این موجب آن شده است که ما در آنچه که از معارف اسلامی در اختیارمان هست، سردرگمیهایی داشته باشیم. در طول [تاریخ] اسلام، نادانیها و جهالتهایی وجود داشته، تنگنظریها و خودخواهیهایی وجود داشته که موجب شده معارف اسلامی و حقایق اسلامی، آنچنان که هستند و باید شناخته بشوند، شناخته نشوند. و متقابلاً، غرضورزیها و خباثتها و تعمّد بر انحراف اسلام هم، از اولین قرنهای پیدایش اسلام، از سوی قدرتمندان و از سوی کسانی که خلوص و صفای اسلام، به زیان آنها بوده است، مشاهده شده. ما در طول تاریخ، همواره احتیاج داشتیم به سرچشمههای خالص و زلالِ اندیشۀ اسلامی، و ارکان فکریای که بتوان به آنها متکی شد. خوشبختانه قرآن کریم همواره در اختیار مسلمانها بوده، اگرچه در فهم قرآن هم همان بدبینیها و کجبینیها و نفهمیها یا غرضورزیها دخالتهایی کردند؛ اما بحمدالله متن قرآن، سالم و به دور از هرگونه تصرفِ بدخواهانه یا جاهلانهای در اختیار همۀ مسلمانهاست. لکن این موجب نمیشود که سرچشمههای زلال معرفت، امروز برای مسلمانها، به همان ضرورتی که سلامتِ قرآن برای مسلمانها دارد، ضروری نباشد. امروز دیگر آن روزی است که با گسترش فرهنگ بشری و با عمق معرفتی که بر انسانها حاکم است، [باید] کسانی بنشینند، با گذشت زمان، با وجود فاصلۀ از صدر اسلام، آن معارف دستنخوردۀ خالصِ سالم که میتواند اطمینان و باور انسان را به خود جلب کند، هرچه بیشتر جمع کنند و در اختیار استنباط و اجتهاد متفکران و صاحبنظران قرار بدهند. این کاری است که در احادیث هم باید انجام بگیرد.
نهجالبلاغه این راه نزدیک را مقابل پای ما میگذارد. نهجالبلاغه ما را از این فاصلۀ طولانی با صدر اسلام، به نزدیکترین پایگاهها و اَمنترین دیدگاهها نسبت به معارف اسلامی میرساند. اگر ما روی نهجالبلاغه کار کنیم، و اگر آن مقدار از خطب امیرالمؤمنین که در نهجالبلاغه نیست، جمع بشود و روی اینها کارهای فنی دربارۀ سند و خصوصیاتی که اعتبار آنها را مشخص و مسلّم و قطعی میکند، انجام بگیرد، و ما بتوانیم مجموعهای در حدود همین نهجالبلاغۀ موجود یا بیش از آن ـ بهطوریکه نسبت به تعداد خُطب امیرالمؤمنین، شاید نزدیک به پانصد خطبه از آن حضرت سراغ داده شده ـ برسانیم، خدمت بزرگی به معارف اسلامی در قرن پانزدهم هجری انجام شده است. با گذشت اینهمه مدت از صدر اسلام، [اگر] ما بتوانیم یک منبع غنی لایزالی که مورد قبول همۀ مؤمنین به اسلام هم میتواند باشد، در اختیار مسلمانها قرار بدهیم؛ این چقدر ما را نسبت به فهم اسلام و بینش ما را نسبت به معارف اسلامی مدد خواهد کرد! و این امروز کاری است ممکن.
یک بُعد دیگر از ابعاد ارزش و اهمیت نهجالبلاغه، ترسیم شخصیت امیرالمؤمنین علیهالصلاةوالسلام است؛ چیزی که ما امروز به آن کمال احتیاج را داریم. امیرالمؤمنین علی علیهالسلام این چهرۀ ناشناخته، این انسان والا، این نمونۀ کامل مسلمانی ـ که اسلام میخواهد انسانها همه، آنچنان ساخته بشوند ـ در لابهلای اوراق و سطور نهجالبلاغه، کاملاً شناسایی میشود و تعریف میشود. نهجالبلاغه درحقیقت، کتاب معرفی علیبنابیطالب است. چگونه ممکن است به دنیاهای اسرارآمیز و شگفتآور و وادیهای گوناگون معرفتی که در نهجالبلاغه هست، کسی سر نزده باشد، و بتواند آنها را اینطور زیبا و جالب ترسیم و توصیف کند؟ و در نهجالبلاغه همۀ ابعادِ یک شخصیت والای انسانی وجود دارد؛ از معرفت، از اخلاق، از خصلتهای ویژۀ یک انسان ـ منهای آموزشهای اسلامی ـ و از اخلاق ویژه و والایی که فقط اسلام به انسانها تعلیم داده؛ یک انسان کامل در نهجالبلاغه مجسم میشود و آن انسان کامل، خودِ امیرالمؤمنین است. و این نهفقط از باب شناسایی چهرۀ امیرالمؤمنین مهم است، از باب شناسایی اسلام و اینکه اسلام چگونه انسانی را میخواهد بسازد [هم]، حائز اهمیت است. امروز بشریّتِ معاصرمان از ما سؤال میکند این اسلامی که شما از آن دَم میزنید و فکر میکنید رسالت آن جهانی است، در صدد ساختن چگونه انسانی است؟ چه کسی را بهتر و زیباتر و جامعتر و والاتر از علیبنابیطالب میتوان بهعنوان پاسخ به این سؤال نشان داد؟ و چهرۀ علیبنابیطالب در هیچجا مانند نهجالبلاغه آشکار نمیشود. (63/1/26)
البته نهجالبلاغه از جهات مختلفی حائز اهمیت است. شاید بشود گفت که نهجالبلاغه یک مجموعهای است از عمدهترین مباحث و معارف اسلامی؛ و همۀ چیزهایی که برای یک انسان مسلمان و یک جامعۀ مسلمان لازم است، در نهجالبلاغه، از آن سخن و حرفی، و به آن اشارهای، یا دربارۀ آن بحثی و هدایتی هست. از توحید و عقاید اسلامی و اصول دین، تا اخلاق و تهذیب و تزکیۀ نفسانی؛ از سیاستِ مُلکداری و کیفیت ادارۀ صحنههای عظیم فعالیت اجتماعی، تا تنظیم روابط اخلاقی و خانوادگی؛ از جنگ و سیاست و حکمت و علم تا مَغیبات[3] و همهچیز در این کتاب شریف هست. (63/1/26)
از باب مثال، یکی از بخشهای مهم نهجالبلاغه، بخش زهد و بیرغبتیِ به دنیا و بیاعتنایی به مظاهر فریبنده و جلوهگر دنیاست. این یکی از مهمترین بخشهای نهجالبلاغه است؛ چه در کلمات قصار، چه در خُطَب، و چه در مکاتیب و نامهها. بخشهای زیادی مربوط میشود به بیاعتنایی و زهدِ نسبت به دنیا. سید رضی میگوید: وقتیکه علی علیهالسلام دربارۀ زهدِ در دنیا و بیرغبتی و بیاعتنایی به این تجملات و زیورها و غرورها و فریبها و انگیزهها و جاذبههای دنیا حرف میزند، طوری حرف میزند که شما تصور میکنید که گویندۀ این کلمات، جز زهد و جز بیرغبتیِ به دنیا، هیچ کاری و شیوهای و مَنِشی در زندگی ندارد. عبارت مرحوم رضی این است: «کَلامُ مَن لا حَظَّ لَهُ فی غَیرِ الزَّهادَةِ و لا شُغلَ لَهُ بِغَیرِ العِبادَةِ»[4] یعنی وقتی علی علیهالسلام در باب زهد و در باب عبادت و در باب ترک دنیا و اشتغالِ به اینگونه مسائل حرف میزند، شما تصور میکنید این آدم، شب و روزش مشغول عبادت است و هیچ کاری جز عبادت ندارد. ناگهان همین بیان و همین نفَس و همین حنجره را میبینید که (59/2/13) در فضلیت شمشیر حرف میزند. (67/2/26) وارد میشود در میدان جنگ و دستور جنگیدن و تاکتیک بهتر جنگیدن را تعلیم میدهد. (59/2/13) راوی میگوید که دیدم علیبنابیطالب [در جنگ جمل] بعد از آنکه پرچم را از دست محمد گرفت، (67/2/26) خطاب میکند به محمدبنحنفیه: «تِدْ فِی الاَرَضِ قَدَمَکَ»[5] پای خود را در میدان جنگ استوار بدار، «اَعِرِ اللّٰهَ جُمْجُمَتَکَ» جمجمۀ خود را به خداوند بسپار؛ سرت مال خودت نباشد، بیمحابا حرکت کن. «اِرمِ بِبَصَرِکَ اَقصیَ القَومِ» وقتی میجنگی، به آخر لشکر همیشه نگاه کن، جلوی پایت را فقط نبین. آنچنان در زمینههای نظامی و ادارۀ میدانِ جنگ و تاکتیک حرف میزند که شما وقتی میشنوید، یک سردار جنگی را میبینید، یک نظامیِ تمامعیار را میبینید. اینکه جلوی پایت را نگاه نکن، آخر لشکر را نگاه کن، البته یک معنا و مفهوم عامی دارد و میتواند در همۀ میدانها، در همۀ مبارزهها، سرمشق قرار بگیرد؛ یعنی انسان فقط جلوی پایش را نبیند، بلکه همیشه آخرها را ببیند، هدف و مقصود را دورتر قرار بدهد. و این وسیلهای است برای پیروزی؛ اما با توجه به شیوۀ جنگهای کلاسیک در جنگهای قدیمیِ آن زمان که با شمشیر بود، این تاکتیک جنگی است اصلاً؛ این جنگاوری که شمشیر را دست میگیرد، نباید خودش را مشغول کند به اینجا، باید خودش را موظف و مسئول بداند که برساند به آخر صفوف، آنجایی که جای فرماندهان است، آنجایی که خیمۀ فرماندهان جنگی دشمن است؛ باید همت بر این بگمارد که برود آنجا. این یک تاکتیک جنگی است. و یک جنگاور، اگر اینطور عمل بکند، سرگرم نمیشود، مشغول نمیشود، بند نمیشود، ضربات را خیلی راحتتر رَد میکند و جنبۀ مهاجم به خود میگیرد، نه جنبۀ مدافع. و بالاخره به موفقیت نزدیکتر میشود. اینجا علی را در لباس نظامی میبینید، در لباس یک سردار جنگی، یک معلم دانشِ جنگ مشاهده میکنید، یکچنین حالتی.
عین همین مسئله را شما در زمینههایِ دیگر [میبینید]؛ در مورد اعتقادات. وقتی در مورد توحید حرف میزند، مثل یک فیلسوف و بهتر از هر فیلسوف و عمیقتر و پرمایهتر از هر متفکرِ اندیشمندی حرف میزند. در زمینۀ ادارۀ مملکت و کشورداری وقتی حرف میزند، دستوراتی که به مالک اشتر میدهد ـ در آن پیامِ معروفش به مالک اشتر،[6] آن فرمان معروف و گسترده و همهجانبه ـ دقیقاً موضع یک سیاستمدار، یک حاکمی که سالیان درازی حکومت کرده و به چَموخم حکومت وارد است و میداند چگونه بایستی با مردم برخورد کرد، چگونه بایستی دوروبَریها را انتخاب کند، مأمورین را از چه تیپهایی بایستی برگزید، اینطوری حرف میزند؛ یک سیاستمدار، یک حاکم، یک زمامدار.
و وقتی در زمینۀ حقوقِ اجتماع، حقوق مردم و حقوق ضُعفا حرف میزند، چنان حرف میزند و بر روی نکاتی انگشت میگذارد که شما میبینید یک فیلسوف اجتماعی است، یک انقلابیِ اجتماعی، یک مصلحِ بزرگ است؛ از گرسنگیِ مردم [میگوید]، از ضعفهای مردم، از نقاط قوّت مردم، از خلأهای جامعه، و از آن چیزهایی که یک سیاستمدار و یک زمامدار بایستی حتماً آنها را بداند و بشناسد و به آنها توجه داشته باشد، و از عدالت اجتماعی و تساویِ بین مردم و ازاینقبیل.
تمام این ابعاد و فصول گوناگون در نهجالبلاغه، بهشکل کامل مطرح است و این میتواند یک کتاب همهجانبه باشد که همۀ جوانب اسلام را به ما معرفی کند و ما چنین چیزی واقعاً دیگر نداریم. و این عظیمترین میراث و گرانبهاترین ذخیره و گنجینهای است که در اختیار مردم مسلمان وجود دارد و میتوانند از آن استفاده کنند. (59/2/13)
پاورقیها
۱.(أثر) در اصطلاح به معنای حدیث یا روایت نقل شده
۲.نهجالبلاغه/ ذیل حکمت 81 / مرحوم سید رضی ذیل حدیث «قیمَةُ کُلِّ امرِئٍ ما یُحسِنُهُ» ارزش هر کسی به کاری است که آن را به نحو شایسته انجام میدهد، مینویسد: «وَ هِیَ الکَلِمَةُ الَّتی لا تُصابُ لَها قیمَةٌ وَ لا توزَنُ بِها حِکمَةٌ وَ لا تَقرُنُ اِلَیها کَلِمَةٌ» یعنی این جملهای است که نمیتوان قیمتی برایش گذاشت، و حکمتی را همسنگ آن، و کلامی را در برابر آن نهاد.
۳.(غیب) جمع مَغیبة، چیزهای پنهانی، مسائل غیبی
۴.نهجالبلاغه/ مقدمۀ سید رضی
۵.نهجالبلاغه/ خطبۀ 11
۶.شرح حضرت آیتالله خامنهای بر قسمتهایی از این فرمان، در کتاب «ولایت و حکومت» آمده است.