امیرالمؤمنین درمقابل تقاضای عمومی ملت مسلمان قرار میگیرد و خلافت را میپذیرد. بعد از آنکه بیستوپنج سال دور از وادی خلافت، دور از این مقام و پُست خدادادی به او، زندگی کرده است، قدرت را در دست نداشته است، نتوانسته حکم قرآن را با استفاده از قدرتمندی شخص اول جامعۀ اسلامی در میان جامعه پیاده بکند، بعد از آنکه بیستوپنج سال وزیر بوده ـ به تعبیر خودش ـ و نه امیر؛ مثل یکی از آحاد رعیت زندگی کرده و فقط به دستگاههای ادارهکننده، آنجا که لازم بوده مدد رسانده، آنجا که لازم بوده آنها را از انحرافات دور کرده، راه را به آنها نشان داده، از لغزشها بازشان داشته، زیر بازویشان را گرفته و البته حتی یک ساعت در خانه ننشسته؛ از فعالیتهای اجتماعی کناره نگرفته، مثل یک انسان معمولی در جامعۀ اسلامی، سرشارِ از مسئولیت، سرشارِ از نشاط کار، بیستوپنج سال را گذرانده؛ بعد از این مدت ناگهان وقتیکه خلافت به او عرضه میشود، خلافت را میپذیرد! آقا چرا خلافت را پذیرفتید؟ بعد از بیستوپنج سال جفا به شما، بعد از آنکه آنکسانیکه نمیتوانستند این صفحه را با خط خوش بنویسند، بعد از آنکه ناتوانی یا نخواستنِ مسئولان و رهبران، جامعه را دچار سقوط [کرده] یا در مرز سقوط قرار داده بود؛ شما چه دلیلی داشتید که این چند سال آخر عمر، ریاست اسلام را بپذیرید؟ چرا نرفتید مجدداً مثل یکی از آحاد رعیت زندگی کنید، بگذارید طلحه و زبیر و عبدالله عمر و دیگران و دیگران زمام حکومت و خلافت را به دست بگیرند و شما به آنها کمک کنید؟
مولای ما امیرالمؤمنین صلواتاللهوسلمااهعلیه جواب میدهد به این سؤال. و در این جواب، جهتگیری حکومت خود و فلسفۀ اساسی تلاش بسیار پررنج خود را بیان [میکند]. (53/6/15) اولاً، علت اینکه امیرالمؤمنین صلواتاللهوسلامهعلیه بار مسئولیت حکومت را بعد از عثمان قبول کرد و همچنین انگیزۀ همۀ کسانی که در طول تاریخ اسلامی و شیعی، بهدنبال چنین حکومتی و قدرتی بوده و دویدهاند، انگیزۀ اینها از داشتن این حکومت و قدرت چه بوده است؟ امیرالمؤمنین چرا میخواست مَسند حکومت را بگیرد یا چرا بالاخره گرفت؟
ثانیاً، بعد از آنکه امیرالمؤمنین حکومت را قبول کرد، آیا دشمنانِ بنیانیِ هدفها و انگیزههای علی، اجازه خواهند داد که امیرالمؤمنین با آسایش خیال، بدون اینکه دردسری و مشکلی برای او ایجاد بشود، این بارِ حکومت را به سرمنزل برساند؟ آیا این خفاشان خواهند توانست دید که این خورشید فروزان، انوار زندگیبخش خود را بر همۀ ذرات وجود بتاباند و مردگان را و خفتگان را و افسردگان را زنده و بیدار و بانشاط سازد؟ خلاصه، میگذارند امیرالمؤمنین حکومت بکند؟ مسلّماً نمیگذارند! چه کسانی نمیگذارند؟ چه تیپهایی و چه گروههایی هستند در جامعه که برای آنها حکومت علوی، و حکومتی از قبیل حکومت علی تلخ است و ناهنجار؟ اینها را بشناسیم. و انگیزهشان چیست؟ چرا تلخ است برای اینها؟ و چرا کارشکنی میکنند نسبت به حکومت علی علیهالسلام؟
امیرالمؤمنین این دو سؤال را در چند سطر از این خطبه جواب میگوید. انگیزهاش را بیان میکند. چرا حکومت را قبول کردم؟ چرا این بار را بر دوش گرفتم؟ آیا بهخاطر این بود که به دنیا و زندگی دنیا علاقهای داشتم؟ یا چیز دیگری بود. و بعد دانهدانه، این نقاش ماهر با آن قلم سَحّار و توانا تشریح میکند؛ چهرهها را ترسیم میکند. این گروههایی که با او از درِ مخالفت درآمدند و مشکل در کار او ایجاد کردند، با یک کلمه [معرفی میکند.] عجیب این است آنچه را که امیرالمؤمنین دربارۀ هر یک از این گروهها بر زبان جاری میکند، در یک جمله است، یا در یک کلمه حتی، اما همین کلمه، همین تعبیر، نمایشگر موضع آنها و انگیزۀ آنها و کار آنها درمقابل امیرالمؤمنین علیهالسلام است. (53/9/1)
میگوید من به قدرت و حکومت از جهت آنکه یک زیور دنیایی است، علاقهای نداشتم؛ دلم برای قدرت لک نزده بود؛ قدرت را بهعنوان هدف، بهعنوان مقصود اصلی نمیخواستم. حکومت برای من بهعنوان یک جلوۀ زیبای زندگی، اساساً مطرح نبود. ای همۀ مردم غافلِ عالَم! که برای کوچکترینِ قدرتها و ناچیزترینِ مقامها، از عالیترینِ شرافتها و اصالتها چشم میپوشید؛ ای مردمی که برایتان ریاست و قدرت و حیثیّت و وجهه، هدفهای زندگی بهشمار میروند؛ علی را در شمار خود نیاورید. قدرت علی بر جامعۀ اسلامی، ریاست بر میلیونها مسلمان در شرق و غرب عالم، برای علی بسیار بیارزش است. از هرچه فکر کنید و تصور کنید، بیارزشتر و کوچکتر است. نهفقط آن قدرت عظیم، اگر همۀ دنیا را هم پیوستِ رُقعۀ جامعۀ اسلامی میکردید و به دست علی میدادید، در نظر علی، در صدر و سینۀ بزرگ امیرالمؤمنین، در ذهن عالیمقدار این انسان عظیمالشأن، ارزشش کمتر از آن است که تصور کنید.
یک بز مریضِ بیمارِ سرماخورده را در نظر بگیر! یک بز ـ یک بز معمولی ـ توی یک گله بز، توی یک گله گوسفند ـ که همۀ گوسفندهای عالَم مگر چقدر میارزند؟ همۀ بزهای عالم مگر چقدر ارزش دارند؟ ـ یکی از اینهمه، سرما خورده. عطسه میزند. از بینیاش یک آب کثیف غیر قابل نگاهکردنی جاری است. این آب بینی چقدر ارزش دارد؟ ببینید چطور مطلب را مجسم میکند امیرالمؤمنین! تمام این قدرت و این حکومت عظیم برای علی، از آن آبی که از بینی این بز سرماخوردۀ بیمار میآید، کمارزشتر، کوچکتر، بیرونقتر، و بیجلوهتر است. یعنی هیچ؛ از هیچ هم آنطرفتر. تعارف نمیکند امیرالمؤمنین، «وَ لَأَلْفَیْتُمْ دُنْیاکُمْ هَذِهِ اَزهَدَ عِندی مِن عَفطَةِ عَنزٍ»[1]، تمام این دنیایی که بِدان مینازند و مینازید، همۀ این ریاستها، همۀ این قدرتها، همۀ این جلوههای بسیار جاذب و جالب زندگی که برادرها را به جان هم میاندازد، ملتها را به کشتن میدهد؛ همۀ این انگیزههایی که موجب میشود ارزشهای انسانی در عملِ یک فرد، بلکه در تصور و تفکر یک فرد محو بشود؛ تمام اینها در نظر امیرالمؤمنین از عطسۀ عَنز، از آبِ بینی یک بز، بیارزشتر، ناچیزتر، کمبهاتر، و کوچکتر است. اما بااینحال این خلافت را علی میگیرد، و چهار سال و ده ماه زندگی خود را وقف دفاع از همین قدرت و همین حکومت میکند. چرا؟ چرا قبول کرد اینچنین حکومتی را؟ (53/6/15)
«اَمّا وَ الَّذی فَلَقَ الحَبَّةَ وَ بَرَاَ النَّسَمَةَ لَو لا حُضورُ الحاضِرِ وَ قیامُ الحُجَّةِ بِوُجودِ النّاصِرِ وَ ما اَخَذَ اللهُ عَلَی العُلَماءِ اَلّا یُقارّوا عَلی کِظَّةِ ظالِمٍ وَ لا سَغَبِ مَظلومٍ لَاَلقَیتُ حبلَها عَلَی غارِبِها وَ لَسَقَیتُ آخِرَها بِکَأسِ اَوَّلِها وَ لَاَلفَیتُم دُنیاکُم هَذِهِ اَزهَدَ عِندی مِن عَفطَةِ عَنزٍ»؛ از درخشانترینِ جملات [این خطبۀ مهم امیرالمؤمنین] یکی همین جملات است، که معتقدم بهعنوان یک معرفی کامل از جهتگیری حکومت اهلبیت و به تعبیری [حکومت] اسلامی، میتوان این جملات را در ذهن نقش داد؛ و [دانست] مردمانی که در راهِ ایجاد حکومت عدل اسلامی، فداکاری و مجاهدت کردهاند در طول تاریخ، در راه چه هدف بزرگ و ارزشمندی مجاهدت و فداکاری کردهاند. و اگر افرادی مثل امیرالمؤمنین صلواتاللهعلیه زمام قدرت را به دست گرفتهاند، روی چه انگیزهای این کار را انجام دادهاند. و اگر کسانی حکومت علوی را در طول تاریخ تشیّع بهعنوان یک شعار معرفی کردهاند، در زیر این شعار چه هدف بزرگی را مورد نظر داشتهاند. این جملات به ما میفهمانَد که امیرالمؤمنین و این جریانی که با نام علی در تاریخ اسلام بهوجود آمده است، یعنی جریان تشیّع، اگر رقبای علی را نفی کرده است، درحقیقت چه چیزی را نفی کرده؛ و اگر اثبات کرده است حکومت علی را، اگر پای این سخن تا پای جان ایستاده است، چه چیزی را درحقیقت اثبات میکرده و سنگ چه هدفی را به سینه میزده است...امیرالمؤمنین در این جملات، روشن میکند جهتگیری حکومت علوی را در یک قالب مخصوصی، با یک بیان کوتاه و کنایهآمیزی. (53/6/15)
سه علت ذکر میکند؛ میفرماید: «لَو لا حُضورُ الحاضِرِ»، این یک؛ «وَ قیامُ الحُجَّةِ بِوُجودِ النّاصِرِ»، این دو؛ «وَ ما اَخَذَ اللّهُ عَلَی العُلَماءِ اَلّا یُقارّوا عَلَی کِظَّةِ ظالِمٍ وَ لا سَغَبِ مَظلومٍ»، این سه؛ سه موجب داشته، از پایین شروع میکند میآید بالا...وقتی انسانها میخواهند، وقتی ملت میخواهد، وقتی هزاران موجود ـ که برای هر یکیاش خدا ارزشها قائل است ـ میخواهند، آنچه میخواهند، لازم میشود؛ این یک حرفی است. بیخود نگویند که نظر انسانها، نظر افراد مسلمان مقداری ندارد. «لَو لا حُضورُ الحاضِرِ»، چون آمدند؛ چون آنها که اطراف مرا گرفتند از من خواستند، خواستم؛ به دلیل آنکه آمدند و خواستند، قبول کردم؛ این یک. البته این مطلبِ بسیار مهم را نباید اشتباهی گرفت با تندادن به تمایلات انحرافیِ یک عده مردم ناآگاه.
امیرالمؤمنین نشان داده و خاندان پیغمبر نشان دادهاند که آنوقتیکه حق را دانسته و شناختهاند، اِعراض همۀ انسانها از حق، نتوانسته آنها را از حق روگردان کند؛ این بهآنمعنا نیست. اما یک ملتِ آگاه، یک ملتِ بارُشد، یک ملتِ مصمم، یک عده مردم مسلمانی که بر اساس معیارهای صحیح، یک هدفی و خواستهای را خواستهاند و پیدا کردهاند، رأی، فکر، تصمیم، و خواستشان از نظر امیرالمؤمنین محترم و معتبر است. «لَو لا حُضورُ الحاضِرِ»، این یک.
دوم، «وَ قیامُ الحُجَّةِ بِوُجودِ النّاصِرِ» تاکنون من برای دفاعِ از قرآن و اسلام یاوری نداشتهام، تاکنون دستِ بریده داشتم. امروز احساس کردم، دیدم دست مسلح و نیرومند دارم. تا آن روزی امیرالمؤمنین از حق، صددرصد دفاع جدی و قاطع نمیکند که نمیتواند؛ آنوقتیکه احساس کرد میتواند، یکلحظه تأمل نمیکند. معاویۀ زمانِ امیرالمؤمنین همان معاویۀ زمانِ عثمان است. گناهی که معاویه در شام در زمان امیرالمؤمنین بنا بود بکند، همان گناهی بود که در زمان عثمان بارها انجام داده بود؛ اما آن روز امیرالمؤمنین درمقابل این گناه برنیاشفت، چون حلقه در دست او نبود،[2] وقتیکه حلقه در دست اوست، برمیآشوبد. امیرالمؤمنین برای بهدستآوردن قدرت به پای نخاست؛ چون نمیتوانست. نمیتوانست نه بهآنمعنا که دودستی درِ خانهاش نیاورده بودند، نه بهآنمعنا که برایش ضرر داشت، ممکن بود از بینیاش خون بیاید، نه! بهاینمعنا که ممکن بود موفقیت و پیروزی هم بهدست علی بیفتد، حتی در همان اوان خلافت، اما دین از بین میرفت. ممکن بود موفقیت ظاهری بهدست بیاورد، کامیاب بشود، اما خسارت کرده بود در معنا. آنجا امیرالمؤمنین معتقد بود که نمیتواند، اینجا میبیند میتواند، یاور هست. «قیامُ الحُجَّةِ بِوُجودِ النّاصِرِ» برای آن کاری که ما در نظر داشتیم، احساس کردیم دلیل قائم شد. همینکه هر انسانِ مسئول و آگاه، آنوقتیکه احساس کند حجت بر او تمام شده، و یاور و ناصر دارد، اجازۀ درنگکردن ندارد. آنوقتیکه احساس کرد میتواند، بلافاصله باید اقدام کند. (53/6/15)
اینجا این کلمه را گوش کنید، مربوط به این خطبه نیست، به مناسبت این خطبه است. اینیکه امیرالمؤمنین میگوید، منطق تمام ائمه است. این یک حرفی است که شاید بعضی از کسانی که طرز فکر ما، و تز ما را در مورد زندگی ائمه قبول نمیکنند، این جمله را قبول کنند. امیرالمؤمنین میگوید علت اینکه من حکومت را قبول کردم، برای خاطر این بود که حجت بر من تمام شد. به چشم خودم دیدم که یاورانی دارم؛ یعنی تا حالا که اقدام نمیکردم، برای خاطر این بوده که مطمئن نبودم یاوری دارم.
من میگویم این طرز فکر همۀ ائمه است. امام صادق، امام موسیبنجعفر، امام جواد، امام باقر، و ائمۀ دیگر اگر مطمئن بودند که یاوری خواهند داشت، قیام میکردند، خروج میکردند. این یکی از گوشهها و از لوازم دستدوم[3] آن طرز فکری است که ما داریم در زمینۀ زندگی ائمه که میگوییم اینها دائماً در حال تلاش بودند برای بهدستآوردن قدرت. اینیکه گفتم، یک گوشهای از آن است. و آنکسانیکه آن طرز فکر را از ما قبول نمیکنند، این را مجبورند قبول کنند، ناچارند قبول کنند. برای خاطر اینکه در کلمات ائمۀ هدی علیهمالسلام فراوان تکرار شده.
..خب، پس این دو انگیزه از انگیزههای قبول حکومت از نظر امیرالمؤمنین. (53/9/1) علت سوم، که این علت سوم همانی است که جهت حکومت امیرالمؤمنین را معیّن میکند. و ضمناً مسئولیت بسیار عظیم طبقۀ آگاهانِ جامعه را مشخص میکند، و میفهماند که بر علما چه نوشتهاند؛ دانایان و آگاهان چه وظیفهای دارند، «وَ ما اَخَذَ اللّٰهُ عَلَى العُلَماءِ اَلّٰا یُقارّوا عَلَی کِظَّةِ ظالِمٍ وَ لا سَغَبِ مَظلومٍ» جهت دیگر این است که میدانم خدای متعال پیمان گرفته است از علما، از آگاهان و دانایانِ جامعه، و به آنها بهصورت مسئولیت و تعهدی تخلفناپذیر این مطلب را مقدر کرده است؛ که چه؟ «اَلّا یُقارّوا عَلَی کِظَّةِ ظالِمٍ وَ لا سَغَبِ مَظلومٍ» (53/6/15) دو کلمه است، که بر سیریِ ستمگر و گرسنگیِ مظلوم صبر نکنند. همۀ آگاهانِ عالَم، همۀ عالمانِ عالَم، همۀ دانایان موظفند که به این تکلیف عمل کنند. این کلام امیرالمؤمنین است. امیرالمؤمنین میگوید من حکومت را قبول کردم بهخاطر همین پیمان. خدا از من پیمان گرفته، خدا مرا مجبور میکند که صبر نکنم، ساکت ننشینم؛ خدا از من میخواهد که من ظالم را سیر و مظلوم را گرسنه تحمل نکنم؛ اجازه ندهم که بعضی بر بعضی ستم کنند. لذا حکومت را قبول میکند امیرالمؤمنین. میگوید اگر این نبود، «لَاَلقَیتُ حَبلَها عَلَیٰ غارِبِها» ریسمان خلافت را بر پشتش میانداختم، او را رها میکردم که برای خودش برود؛ هرجا رفت، برود. این روش امیرالمؤمنین است. (57/2/22)
جامعۀ اسلامی یک جامعۀ بیطبقه است؛ ثروتهای روی زمین برای همۀ انسانهاست. در جامعۀ اسلامی معنا ندارد که انسانها از یکدیگر ازلحاظ شرایط زندگی، اختلاف و امتیاز داشته باشند. دینِ خدا از آغاز پیدایشِ دین، یعنی از آغاز آفرینشِ انسان بر این روال مشی کرده؛ میخواسته عدالت در جامعۀ اسلامی، در جامعۀ بشری و انسانی برقرار باشد. همۀ مردم بهصورت واحدی از مواهب خدا بهره ببرند؛ فرصتها، امکانات در اختیار همه به یک اندازه باشد. اینطور نباشد که بعضی بتوانند از همۀ تنعّمات الهی بهره ببرند و بعضی نتوانند از اوّلیات زندگی بهرهمند شوند. امکانات در جامعۀ اسلامی در اختیار همه بهاندازۀ [برابر داده] میشود؛ میدان درمقابلِ همه باز میشود؛ قدرت، شعور، درک به همه داده میشود؛ [هرکه بیشتر تلاش کند] البته بهرۀ بیشتری خواهد برد، اما معنی ندارد که امکانات را در اختیار یک قشر، یک طبقه، یک گروه، یک جمع قرار نداد.
اما همانطورکه میدانید در طول تاریخ، در کنار این جریانِ عدالتخواه و عدالتگرا، یک جریان دیگری وجود داشته و آن جریان، در نقطۀ مقابل این جریانِ عادلانۀ الهی، بر اساس تبعیض و اختلاف و بر اساس امتیاز گزاردنِ میان گروههای انسانی بنا شده بوده. یک عدهای از همۀ امکانات برخوردار میشدند؛ هم میتوانستند پول بیشتری بهدست بیاورند، هم میتوانستند به مقامات عالی اجتماعی برسند، هم میتوانستند از انواع لذایذ زندگی، خود را بهرهمند کنند؛ و دردناکتر، میتوانستند بیشتر و بهتر بفهمند و بدانند. این یک طبقه. یک گروه دیگری از مردم، نه پول در اختیارشان گذاشته میشد، نه امکان پولدرآوردن به آنها داده میشد، نه امکان تنعّم و تلذّذ از مواهبِ خداداد همگانیِ زندگی به آنها اعطا میشد، نه امکان رسیدن به مقامات و قدرتهای عالی در دسترس آنها گذاشته میشد؛ و دردناکتر، نه امکان فهمیدن و دانستن و معرفت و آگاهی به آنها داده میشد.
بزرگترین جنایتی که بر همۀ مستضعفان و محرومان عالَم تاکنون انجام گرفته، این است که آنها را از فهمیدن، از درککردن، از تحصیل شعور و آگاهی لازم، محروم کردند. بر اثر تربیتهای غلط، بر اثر سرگرمیهای مضر، بر اثر تبلیغات زهرآگین، به ملتها و تودههای محروم اینطور فهماندند که آنها همینند و همینطور باید باشند. راهکار را جلوی آنها بسته و بریده وانمود کردند؛ شعور و آگاهی را از آنها گرفتند؛ نادان و نفهم و بیدرک و ناآگاه ساختند مردم را؛ بعد هرچه خواستند با آنها کردند. در همۀ این زمینهها، اسلام میان همۀ مردم برادری و تساوی برقرار میکند. اولکاری که میکند، مایۀ درک و شعور و آگاهی را در همۀ افراد مسلمان، بلکه در همۀ افراد انسان، بهوجود [میآورد]. این سرمایۀ اولیه را به همۀ آنها میدهد، بعد هم میدان کار را درمقابل آنها گسترده و وسیع قرار میدهد. به آنها میگوید حالا کار کنید؛ حالا از نیروی خداداد استفاده کنید. آنوقت است که در جامعۀ اسلامی، یک بلال حبشی ـ که یک غلامِ سیاه غریب بدشکل بدلهجه است ـ از بزرگترین اشراف زمانِ جاهلیت بالاتر میرود. آنوقت شعور مردم و درک و آگاهی مردم، سطحش ترقی میکند و تعالی میگیرد، که وقتی آن اشرافیِ قدیمی احساس یک طعنهای میکند ـ در ماجرای ساختن مسجد پیغمبر در مدینه[4] ـ و به پیغمبر شکایت میآورد که یا رسولالله! مگر ما مسلمان شدیم که از دوستان تو طعنه و نیشِ زبان بشنویم؟ یک جملهای را بهصورت تلخ، بهصورت مسخره، به یک مسلمانی میگوید. این مسلمانِ بیچیز، بیمال، تهیدست، اما آگاه، باشعور، بافهم، با منطق قوی، آنچنان جواب او را میدهد که دهان او را میبندد. آنچنان آگاهی و شعور در میان مردم مسلمان جامعه بهوسیلۀ اسلام و تعلیمات و آموزشهای اسلامی رواج میگیرد که کلاهگذاشتن سرِ مردم در جامعۀ اسلامی امکانناپذیر میشود.
چقدر قشنگ میگوید آن نویسندۀ قدیمی خودمان، در کتاب قدیمیاش[5]، در ماجرای آن دزدهایی که بر سر کوهی مَلجأ گرفته بودند و قدرتهای انتظامی از ریشهکنکردن غائلۀ آنها عاجز مانده بودند. بنا شد که یک نفری، با تدبیر، آنها را بگیرد. وقتیکه خسته شده و آمده بودند در آسایشگاهِ خود مانده بودند و خوابشان برده بود، بر سر آنها ریختند و آنها را کَتبسته به شهر [بردند.] میگوید نخستین دشمنی که بر آنان تاخت، خواب بود. قبل از آنکه دشمنهای مسلح بر سر آنان بتازند، دشمنِ خواب بر سر آنان تاخت، اول خواب رفتند تا تسلیم شدند؛ اول خواب رفتند تا کَتِشان بسته شد؛ اول خواب رفتند تا شیرۀ جانشان کشیده شد. تا وقتیکه مردم آگاه بودند، بیدار بودند، تا وقتیکه تحت تأثیر تعلیمات قرآن، آگاهشدن را همچون یک وظیفۀ الهی برای خود و برای دیگران تعلیم میکردند؛ همهچیزشان بر جای بود؛ و از وقتیکه خواب رفتند و این دشمن خطرناک بر آنان تاخت، همۀ دشمنانِ دیگر هم بر آنان [تاختند].
امیرالمؤمنین درمقابل این بیعدالتیِ عظیم قرار گرفته، درمقابل آن جامعهای که برخلاف سنت الهی، برخلاف فرمان همۀ ادیان در طول زمان، و برخلاف دستور مؤکد قرآن و پیامبر اسلام، به دو طبقه تقسیم شده است. امیرالمؤمنین وقتی درمقابل این جامعه قرار میگیرد، وقتی در برابر اجتماعی قرار میگیرد که علیرغم «اِنَّمَا المُؤمِنونَ اِخوَةٌ»[6] بهوسیلۀ دستهای مغرض، میان برادران اختلاف و دوئیّت افتاده است؛ بهوسیلۀ رهبران مغرض، مردمان بیخبر و بیگناه به جان هم افتادهاند؛ وقتی جامعهای را میبیند که برخلاف دستور قرآن که «وَ فی اَموالِهِم حَقٌّ لِلسّآئِلِ وَ المَحرومِ» «وَ الَّذینَ یَکنِزونَ الذَّهَبَ وَ الفِضَّةَ وَ لا یُنفِقونَها فی سَبیلِ اللهِ فَبَشِّرهُم بِعَذابٍ اَلیمٍ»[7]، گنجینهداران طلا و نقره، گنجینهداران ثروت عمومی، با نامهای قداستآمیز، مصون از خشم ملت مسلمان، در میان مردم زندگی میکنند، و در زیر دیوار کاخهای سربهفلککشیدۀ آنها، شکمهای گرسنه شب را به صبح میآورد؛ وقتی اینها را میبیند امیرالمؤمنین، مجبور میشود که زمام خلافت و ریسمان حکومت را به دست بگیرد. وقتی میبیند که جامعۀ اسلامی جز با دست نیرومند و مقتدر، قابل اصلاح نیست، سعی میکند این نیرو و اقتدار را بهدست بیاورد. وقتی میبیند که مردم فقط با حرفزدن، با طرفِ مشورت قرارگرفتن، نمیتوانند از دین بهرۀ واقعی را ببرند، عملاً خود را در رأس کار قرار میدهد و از این ریاست دفاع میکند. پس جهت حکومت امیرالمؤمنین، جهت دفاع از وحدت و اتحاد و برابری در جامعۀ اسلامی است. (53/6/15) این انگیزههای حکومت امیرالمؤمنین است. یکذره در تمام دل و روح علیبنابیطالب، انگیزههای مادی و بشری، و به تعبیر بهتر، انگیزههای خودخواهانۀ شخصی نیست؛ هرچه هست به خیر انسانها و برای آنهاست. یکلحظه به خود نمیاندیشد، بلکه تماماً به مردم میاندیشد. یکذره انگیزههای شخصی دخالت ندارد، خودخواهی نیست. هرچه هست برای خاطر خیر و صلاح دیگران است. ببینید، در این انگیزهها خدای متعال تعهدگیرنده است؛ تعهد میگیرد که به فکر مردم باید باشی. امیرالمؤمنین میگوید برای خاطر مردم بود؛ که خدا فرموده و فرمان داده که باید به فکر مردم باشی. بعضیها اینقدر مقدسند، اینقدر خوبند، از امیرالمؤمنین هم متدیّنتر! میگویند نه، برای مردم نباید کاری کرد، برای خاطر خدا فقط باید کار کرد! خیال میکنند بین «برای مردم» و «برای خدا»، فاصلهای هست، درحالیکه هیچ فاصلهای نیست. همین خدا میگوید که برای مردم و به سود مردم و به سود خلقالله، مثل علیبنابیطالبی باید اقدام کند و آرام نگیرد. (53/9/1)
پاورقیها
۱.نهجالبلاغه/ خطبۀ 3/ معروف به شقشقیه
۲.کنایه از انگشتر خلافت، که حکم مُهر خلیفه را هم داشته است.
۳.لوازم درجۀ دوم یعنی پیامدهای فرعی. لوازم جمع لازمه است. اصطلاح لازم و ملزوم در علوم دینی، بهمعنای رابطۀ جدانشدنی دو امر با یکدیگر است، مثل رابطۀ ایمان با نفی طواغیت. هرگاه شخصی ایمان بیاورد، از پیامدهای قطعیِ آن نفی الوهیت سایر خدانماهاست.
۴.عثمانبنعفان هنگام ساختن مسجد برای حفظ تمیزی لباس، تن به کار نمیداد. عمار یاسر اشعاری خواند که مضمون آن انتقاد از کسانی بود که تن به کار نمیدادند و از گرد و خاک دوری میجستند. مفاد این اشعار عثمان را ناراحت کرد. وی عصایی در دست داشت و گفت:میبینی با این عصا، چگونه بر بینی تو نشانه میروم. پیامبر از ماجرا آگاه شد و به آنها گفت: با عمار چهکار دارید، عمار آنان را به بهشت دعوت میکند و آنان او را به دوزخ. (السیرة الحلبیة (علیبنابراهیم حلبی، متوفی 1044 ق)/ ج2/ ص99)