عاشورا یک صحنۀ کامل از زندگی اسلامی یک انسان است. در عاشورا همۀ ارکان اسلامی برای زندگی یک انسان و ابعاد معنوی و اخلاقی و اجتماعی [او] جلوهگری میکند. در عاشورا دفاع هست، حمله هست، خشم هست، عشق هست؛ در عاشورا موعظه و تبلیغ و نصیحت هست، ترساندن و تهدید هست، همبستگی هست، ایثار هست، جهاد هست، شهادت هست، رسالت هست، توحید هست؛ همهچیز در عاشورا هست، راز و نیاز با خدا هم هست. ما وقتیکه عاشورا را بهعنوان یک درس مطرح میکنیم، نمیشود که این بُعد را ندیده بگیریم. دعا از همۀ انسانها زیباست، مخصوصاً از انسانی به عظمت امام حسین، آنهم در شرایطی به عظمت شرایط روز عاشورا. دعا علامت ضعف نیست، علامت قوّت است. انسان با دعا کسب قدرت میکند، نیروی قلبی و روحی خودش را ـ که پشتوانۀ نیروی جسمی است ـ افزایش میدهد. دعا برای انسان راه را روشن میکند، انسان را از سردرگمی و حیرت نجات میدهد.
علاوهبر اینها، دعا محتوای ذهن دعاکننده را برای مستمع و مخاطب، واضح و آشکار میکند. وقتی شما دعای کسی را گوش میدهید که با خدا حرف میزند، میتوانید از دعای او، از خواهش او کشف کنید که او چگونه انسانی است؛ حقیر است یا عظیم است، کوتهبین است یا بلندنظر و بلندهمت است، مؤمن است یا مردد است؛ دعا چیز عجیبی است. لذا در طول تاریخ صدر اول اسلام، همهجا دعا هست. پیغمبر در جنگ بدر دعا کرد، در جنگ احد هم دعا کرد؛ یعنی دعا پیروزی و شکست نمیشناسد. دعا یعنی ارتباط و اتصال انسان با خدا، آنوقتی هم که انسان در اوج قدرت و پیروزی است، بازهم محتاج دعاست؛ باید با خدا حرف بزند، باید از خدا بخواهد. قرآن به پیغمبر ما دستور داد که «اِذا جآءَ نَصرُ اللهِ وَ الفَتحُ»[1] وقتی یاری خدا رسید و پیروزی نصیب شد، «وَ رَاَیتَ النّاسَ یَدخُلونَ فی دینِ اللهِ اَفواجًا» و دیدی که مردم دستهدسته و فوجفوج به اسلام وارد میشوند، تازه «فَسَبِّح بِحَمدِ رَبِّکَ وَاستَغفِرهُ» تازه اولِ انابۀ توست، اولِ عرض نیاز تو به درگاه قادر متعال است.
..نمیشود که این عنصر و رُکن اساسی در عاشورا نادیده گرفته بشود. امام حسین علیهالصلاةوالسلام از هنگامیکه به این حرکت عظیم و تاریخساز دست زد تا آن لحظۀ آخر ـ که روی خاکهای گرم کربلا افتاده بود، و لبانِ خشکش بههممیخورد ـ دعا کرد، در تمام مقاطع دعا کرد. دعای حسین علیهالسلام در ماجرای عاشورا برای ما آموزنده است. یک روز در هنگامیکه هنوز خطری به عیان او را تهدید نمیکند، دست به دعا بلند کرد: «اَللّهُمَّ اِنَّکَ تَعلَمُ اَنَّهُ لَمْ یَکُنِ الَّذی کانَ مِنّا مُنافَسَةً فی سُلطانٍ»[2] با خدا حرف میزند، اما خدا این پیام را به تاریخ رساند. امروز همۀ دنیایی که از اسلام نامی شنیده است، پیام این دعا را از دو لب گهربار حسین فاطمه شنیده و باور کرده: خدایا! تو میدانی که این حرکت ما، این سفر ما برای خاطر قدرتطلبی نبود، برای کسب جاه و مقام نبود، برای تو بود. ظاهرِ این، دعاست، حقیقتاً هم دعاست، نباید خیال کرد که ائمه علیهمالسلام آنوقتیکه دعا میکنند، ظاهرسازی میکنند؛ نه، همان وقتی هم که امام سجاد یا امیرالمؤمنین در آن دعاهای سوزناک به خدا عرض میکند که پروردگارا مرا ببخش، من تقصیرکارم، من در قبال وظایف الهی خودم محتاج عفو توام، همانوقت هم امام جدی حرف میزند، شوخی و تعارف نمیکند. آنکسیکه بهقدر علیبنالحسین معرفت دارد، میفهمد که عملی بهقدر عمل علیبنالحسین هم در پیشگاه خدا کم است. مجاهدتی به وزن مجاهدت علیبنابیطالب هم در وزنۀ اعمال آدمی، یک وزن کامل نیست. اگر صد سال دیگر علیبنالحسین و امیرالمؤمنین گریه میکردند و عبادت میکردند و جهاد میکردند و به خلق خدا خدمت میکردند، بازهم مشتاق عبادت بودند؛ زیرا درگاه عبادت خدا آنقدر بلند و بزرگ است که حالاحالاها انسان نمیتواند ـ هیچ انسانی ـ خودش را مستغنی از عبادت و دعا بداند. [بنابراین] دعاهای امام حسین دعای جدی است، دعای حقیقی است.
اما درعینحال چیزهای دیگری هم در این دعاها هست که برای ما مهم است. اولین درس، خودِ دعاکردن است. ای شیعۀ حسینبنعلی! در همۀ احوال باید به خدا متکی باشی و از خدا بخواهی. در اوج قدرت، نباید در خود احساس قدرت کنی، منبع لایزال قدرت را خدا بدانی و از او بطلبی، بهسوی او دست نیاز دراز کنی...خودِ دعاکردن را ما باید یاد بگیریم. هیچ حادثهای، هیچ پیروزیای، هیچ سختیای نباید ما را از دعا غافل کند. در این راه طولانی و پرنشیبوفراز و پرحادثه که در آن شادیها و غمها و شیرینیها و تلخیهاست، یکلحظه نباید خدا را و راز و نیاز با خدا را فراموش کنیم. داشتم فکر میکردم روی دعاهای امام حسین، منقلب شدم؛ این چه روح باعظمتی است! آنچنان با خدا حرف میزند و آنچنان دل آرام و مستقر او، در بحبوحۀ آنهمه مشکلات، راز و نیاز میکند که انسان را به اعجاب وادار میکند. یکی خودِ دعاکردن را ما باید از امام حسین یاد بگیریم؛ در تمام این مراحل دعا را فراموش نکرد.
پیام دوم در دعای حسینبنعلی علیهالسلام این است که موقعیت خودش را به زبان دعا برای همیشه در ذهن تاریخ باقی میگذارد. در شب عاشورا، یکی از آن دعاهای عمیق پرمغز، از دل و لب مبارک حسینبنعلی صادر شد، «اُثنی عَلَی اللهِ اَحسَنَ الثَّناءِ وَ اَحمَدُهُ عَلَی السَّرّاءِ وَ الضَّرّاءِ»[3]، بعد از حمد و ثنای الهی، «اَللّهُمَّ اِنّی اَحمَدُکَ عَلَی اَن اَکرَمتَنا بِالنُّبُوَّةِ، وَ عَلَّمتَنَا القُرآنَ؛ وَ فَقَّهتَنا فِی الدّینِ»، پیام امام حسین در این کلمات است؛ نبادا آیندگان در تاریخ، جنگ امام حسین را عوضی بفهمند یا خیال کنند که حسینبنعلی دنبال قدرت بوده است یا گمان کنند که صف مقابل حسینبنعلی هم که دم از خدا و قرآن میزد، واقعاً اهل خدا و قرآن بوده است، اینطور نیست. حسینبنعلی میگوید خدایا! من تو را شکر میکنم و سپاس میگویم بر اینکه ما را به نبوت گرامی داشتی؛ نبوت در خاندان ما، و وحی تو بر اهلبیت ما نازل شد. ما اولین کسانی بودیم که پیام تو را گرفتیم، برای آزادی انسان، برای استقرار عدل، برای نجات بشریّت، برای بهخاکمالیدن بینی ستمگران. یعنی ای مردم تاریخ! امروز هم نبرد حسین با یزید، دنبالۀ هدفهای نبوت است، امروز هم برای حسین، مسئلۀ احیای عدل و رَغْم اَنْفِ[4] طواغیت و شیاطین و جباران و گستردهکردن توحید در عالم مطرح است. مسئله این نیست که حسینبنعلی فرار میکرد، او را گرفتند و خونش را ریختند؛ یا برای قدرت مادی و ظاهری تلاش میکرد و کامیاب نشد و خونش ریخته شد؛ این درسی است برای تاریخ.
«وَ عَلَّمتَنَا القُرآنَ» به ما قرآن را آموختی، «وَ فَقَّهتَنا فِی الدِّینِ» ما را در دین خودت فقیه کردی؛ یعنی دین را به ما یاد دادی، یعنی آنکسانیکه به ظاهرِ دین دلخوش کردند و نفهمیدند که دین برای استقرار نظام الهی و عادلانه است، و برای ارزشبخشیدن به انسان و برای رفع ظلم و برای کاملکردن نفوس بشری، و در راه این اهداف جهاد نکردند و تلاش نکردند، اینها اسلام را نفهمیدند، ما اسلام را فهمیدیم...«وَ جَعَلتَ لَنا اَسماعاً وَ اَبصاراً وَ اَفئِدَةً» تو را شکر میگوییم خدایا که به ما گوشهایی دادی، چشمهایی دادی؛ یعنی شنوایی و بصیرت به ما دادی و دل دادی که حق را بفهمیم و بهدنبال حق حرکت کنیم. این پیام امام حسین در قالب یک دعا، به زبان دعا، موقعیت خودش را دارد برای تاریخ روشن میکند و مشخص میکند.
امام حسین علیهالسلام در بعضی از دعاها، درک خودش از واقعه را روشن میکند و بیان میکند. معلوم است که به نظر حسینبنعلی، قضیۀ عاشورا جنگ حق و باطل است؛ مسئله این است و جز این نیست؛ پس درس عاشورا برای همۀ مردم مسلمان دنیا و کسانی که امام حسین را قبول دارند این است، جنگ حق با باطل تا آنجایی که امام حسین رفت. ..این درک حسینبنعلی از موقعیت [است].
اما بعضی از دعاهای امام حسین هم مسئلۀ عرض نیاز به پروردگار عالم است. یک انسان به گفتگوی با خدا احتیاج دارد در همۀ حالات، و با سخنگفتن با خدا قوّت قلب پیدا میکند، ضعفها از انسان دور میشود. و حسینبنعلی در آن شرایط دشوار، به حرفزدن با خدا احتیاج داشت، و حرف میزد با خدا و راز و نیاز میکرد و قوّت قلب میگرفت و این در همۀ احوال وجود داشت. البته دراینبِین، تسلای دیگران هم بود؛ یعنی دعای امام حسین فقط خود او را تسلا نمیداد، بلکه اطرافیان او را هم تسلا میداد. موقعیت، موقعیت دشواری بود، لازم بود که به دیگران تسلا داده بشود و این تسلادادن در زبان دعا بهوسیلۀ امام حسین در کنار حرفهای دیگر و نکات دیگر و گفتههای دیگر انجام میگیرد.
در صبح عاشورا امام حسین دعایی دارد، چند جمله از آن دعا را بخوانم. وقتیکه صفوف آراسته شدند، درمقابل امام حسین دریایی از لشکر، و حسینبنعلی با تعداد خیلی معدود ـ شاید آنوقت روز مثلاً بیش از پنجاه شصت نفر هم نبودند ـ این دعا را امام حسین بر زبان جاری کردند: «اَللّهُمَّ اَنت ثِقَتی فی کُلِّ کَربٍ، وَ اَنت رَجائی فی کُلِّ شِدَّةٍ، وَ اَنت لی فی کُلِّ امرٍ نَزَلَ بی ثِقَةٌ وَ عُدَّةٌ»[5] یعنی خدایا! تو مایۀ اطمینان و آسایش دل من و خاطر منی در همۀ احوال. یعنی پروردگارا! وقتی من به تو متکی هستم، هجوم دشمن من را تکان نمیدهد؛ هموم و غمهای مرگ عزیزان و سختیهای گوناگون، وقتیکه به تو دل بستم، در من اثری نمیگذارد. یعنی پروردگارا! من حتی در سختترین حالات هم که دشمنان در اطراف من، دوزخی از کینهها و خباثتها و قساوتهای خودشان بهوجود آوردهاند، بهشتی از یاد تو برای خودم درست میکنم. و امام حسین این بهشت را در پیرامون خودش درست کرد، لذا بود که هرچه از صبح عاشورا بهطرف ظهر و بهطرف عصر عاشورا نزدیک میشدیم ـ آنطوریکه در بعضی از نوشتهها هست ـ امام حسین شادمانتر میشد؛ اینهمه غم، مرگ عزیزان، تهدید سخت دشمن ـ آن دشمنی که آنطور با قساوت و وحشیانه عمل میکرد و هیچچیز نمیفهمید ـ طبعاً اضطراب باید به انسان دست بدهد، اما امام حسین هرچه به عصر عاشورا نزدیکتر میشد، شادمانتر و صورتش برافروختهتر و روحش متعالیتر میشد؛ این بهخاطر همین اتکای به خداست.
در روز عاشورا یاران امام حسین با همدیگر بعضی صحبت میکردند و مزاح میکردند. در آن هنگامۀ خطر، مزاح نشانۀ این بود که اینها دلشان خوش است، یعنی هیچ غم و ناراحتیای ندارند. این به برکت همین اتکای به خداست که حسینبنعلی علیهالسلام در این دعا و دعاهای دیگر بیان میکند.«کَم مِن هَمٍّ یَضعُفُ فیهِ الفُؤادُ، وَ تَقِلُّ فیهِ الحیلَةُ، وَ یَخذُلُ فِیهِ الصَّدیقُ، وَ یَشمَتُ فیهِ العَدُوُّ اَنزَلتُهُ بِکَ، وَ شَکَوتُهُ اِلَیکَ، رَغبَةً مِنّی اِلَیکَ عَمَّن سِواکَ، فَفَرَّجتَهُ عَنّیِ وَ کَشَفتَهُ، وَ اَنتَ وَلِیُّ کُلِّ نِعمَةٍ، وَ صاحِبُ کُلِّ حَسَنَةٍ وَ مُنتَهَی کُلِّ رَغبَةٍ» یعنی پروردگارا! من در همۀ عمرم، سختیهایم را، ناراحتیهایم را، آنجایی که هیچکس به من کمک نکرده، آنجایی که دشمنان به ناراحتی من شادمان میشدند، نزد تو آوردم و تو با قدرتت، با رحمتت، با فضلت آن سختیها را برطرف کردی. بنابراین امروز هم من در هنگامۀ خصومت این دشمن تا دندان مسلح وحشی، هیچگونه احساس ناراحتی نمیکنم. این روح امام حسین و این شجاعت و قدرت معنوی حسینبنعلی را تضمین میکند.
بعضی از جاها دعاهای امام حسین علیهالسلام حاکی از تأثر او از یک حادثه است. این روح بزرگ و این عظمت بینظیر، در روز عاشورا، درمقابل بعضی از حوادث تکان میخورد؛ که برای ما این حوادث هم واقعاً عبرتانگیزند. یعنی اینطور نبود که عظمت روح حسینبنعلی موجب بشود که از این ناراحتیها هیچ غمگین نشود؛ نه، غم او در برخی از حوادث خیلی هم سنگین بود که او را به انابۀ به درگاه پروردگار و سخنگفتن با خدا و دردودلکردن با خدای متعال وادار میکرد، اما درمقابل این حوادث صبر میکرد، و صبورانه حرکت میکرد. یکی از این حوادث سختی که حسینبنعلی علیهالسلام را تکان داد و امام حسین بعد از آن دست به دعا برداشت، شهادت طفل شیرخوار بود که حسینبنعلی علیهالسلام را واقعاً تکان داد این حادثه. بعد از آنیکه این بچه در آغوش پدر به تیر حرمله ذبح شد و خون از گلویش بنا کرد ریختن، امام حسین دستش را برد زیر این خونها و با یک حال عجیبی این خونها را بهطرف بالا، بهطرف آسمان پرتاب کرد و پاشید و این دعا را خواند: «رَبِّ اِن تَکُ حَبَستَ عَنَّا النَّصرَ مِنَ السَّماءِ فَاجعَل ذَلِکَ لِما هُوَ خَیرٌ وَ انتَقِم لَنا وَ اجعَل ما حَلَّ بِنا فِی العاجِلِ ذَخیرَةً لَنا فِی الآجِلِ»[6] یعنی پروردگارا! اکنون که سرنوشت ما این است که این حادثۀ فجیع بهوجود بیاید و تو مقدر نکردی که ما در این حادثه پیروز بشویم، اما ما اجرمان و پاداشمان را از تو میخواهیم، و این غم نزدیک را، این حادثهای که در دنیا برای ما پیش آمد، این را ذخیرهای قرار بده تا در نعمات عُقبیٰ بهخاطر این حادثۀ تلخ و دردناک، از ثواب و لطف تو و فضل تو برخوردار بشوم. این نشاندهندۀ این است که امام حسین علیهالسلام در این حادثه بهشدت تحت تأثیر قرار گرفته که با خدای متعال اینطور حرف میزند.
یکی دیگر از حوادثی که امام حسین علیهالسلام وادار شد با خدا درد دل کند و راز و نیاز کند، هنگام شهادت عبداللهبنالحسن ـ پسربچۀ یازدهسالۀ امام حسن ـ بود، که اینهم بسیار حادثۀ تلخی برای امام حسین بود...کاری هم از او برنمیآید، درمقابل چشم او، این عزیزدلش را، این یتیم برادرش را، این بچۀ یازدهساله را دارند میکُشند، این بود که اینجا دست به دعا برداشت و ازتهِدل این مردم را نفرین کرد. صدا زد: «اَللّهُمَّ اَمسِک عَنهُم قَطرَ السَّماءِ»[7] خدایا باران رحمتت را بر این مردم حرام کن؛ نفرین کرد آنها را. اینهم یکی از دفعاتی بود که امام حسین دعا کردند. ببینید چه حالاتی، چه ظرایف و دقایق روحی، و آنوقت چه توجهی به خدای متعال! یعنی در این حال، عوض هرگونه اِعمال خشم، عوض غصه، عوض حسرت، عوض زانوی غم بهبغلگرفتن، با خدا حرف میزند؛ این درس است برای همۀ انسانهای مسلمان و پیروان حسینبنعلی.
در آخرین لحظات هم امام حسین لبهای خشک و تشنهاش بههممیخورد و مناجات میکرد و با خدا حرف میزد. آنطوریکه باز در بعضی از کتابهای مقتل نقل شده، وقتیکه حضرت روی زمین افتاده بودند و بیشتر از چند لحظه از زندگی آن حضرت باقی نمانده بود، چند نفر هجوم آوردند، هرکدام میخواستند زودتر سرِ مبارک ابیعبدالله را از بدن قطع کنند و جایزۀ این کار را از اربابهایشان بگیرند. آنها شنیدند که حسینبنعلی علیهالسلام در آن لحظاتِ آخر با خدای متعال حرف میزند: «اَللّهُمَّ اَنتَ مُتَعالِی المَکانِ، عَظیمُ الجَبَروتِ، شَدیدُ المُحالِ، غَنِیٌّ عَنِ الخلائِقِ، عَریضُ الکِبریاءِ، قادِرٌ عَلیَ ما تَشاءُ»[8] پروردگارا! تو بزرگی، مقام کبریای تو بالاست، من بندۀ کوچک تو هستم، تو بر هر کاری که اراده کنی قادری. مشغول مناجات با خدای متعال است در آن حال معنوی، و چه لحظۀ باشکوهی است آن لحظهای که انسان با خدای متعال در یکچنین حالی حرف میزند. که ما نظایر این را که از حسینبنعلی علیهالسلام درس گرفتند، نسبت به این شهدای عزیز خودمان هم گاهی شنیدهایم که آنها هم در آن لحظات آخر دعا میکردند، مناجات میکردند و با حال دعا و مناجات از دنیا رفتند. این درس امام حسین است. بعد هم وقتیکه این کلمات به پایان رسید، چند جملۀ دیگر دعا، این دعای معروفی که شنیدید: «اِلَهِی صَبراً عَلَی قَضائِکَ یا رَبِّ لا اِلَهَ سِواکَ یا غیاثَ المُستَغیثینَ» خدایا بر قضای تو، بر تقدیر تو صبر میکنم و تحمل میکنم و در راه دین تو مقاومت میکنم. این، آن ندای قلب امام حسین علیهالسلام است که در آن لحظات آخر بر زبانش جاری میشود و این درسی است برای ما. (64/7/5)
بااینکه میدان حماسه و جنگ است، از لحظۀ اول تا لحظۀ آخری که نقل شده است حضرت صورت مبارکش را روی خاکهای گرم کربلا گذاشت و عرض کرد: «اِلَهی رِضاً بِقَضائِکَ وَ تَسلیماً لِاَمرِکَ»، با ذکر و تضرع و یاد و توسل همراه است. از وقت خروج از مکه که فرمود: «مَن کانَ فینا باذِلًا مُهجَتَهُ مُوَطِّناً عَلیٰ لِقاءِ اللهِ نَفسَهُ فَلیَرحَل مَعَنا»[9]، با دعا و توسل و وعدۀ لقای الهی و همان روحیۀ دعای عرفه شروع میشود، تا گودال قتلگاه و «رِضاً بِقَضائِکَ» در لحظۀ آخر؛ یعنی خود ماجرای عاشورا هم یک ماجرای عرفانی است. جنگ است، کشتن و کشتهشدن است، حماسه است ـ و حماسههای عاشورا، فصل فوقالعاده درخشانی است ـ اما وقتی شما به بافت اصلی این حادثۀ حماسی نگاه میکنید، میبینید که عرفان است، معنویت است، تضرع و روح دعای عرفه است. پس آن وجه شخصیت امام حسین علیهالسلام هم باید به عظمت این وجه جهاد و شهادت و با همان اوج و عروج، مورد توجه قرار گیرد.
حال نکتهای که میخواهم عرض کنم اینجاست؛ شاید بشود قاطعاً گفت که همین معنویت و عرفان و توسل و فنای فیالله و محو در معشوق و ندیدن خود درمقابل ارادۀ ذات مقدس ربوبی است که ماجرای عاشورا را هم اینطور باعظمت و پُرشکوه و ماندگار کرده است. بهعبارتدیگر، این جانب اول، یعنی جانب جهاد و شهادت، آفریده و مخلوق آن جانب دوم است، یعنی همان روح عرفانی و معنوی. خیلیها مؤمنند و میروند مجاهدت میکنند، به شهادت هم میرسند ـ شهادت است، هیچچیزی کم ندارد ـ اما یک شهادت هم هست که بیش از روح ایمان، از یک دل سوزان، از یک روح مشتعل و بیتاب در راه خدا و در محبت پروردگار و غرقه در ذات و صفات الهی، سرچشمه میگیرد. اینگونه مجاهدتی، طعم دیگری پیدا میکند، این حال دیگری میبخشد، این اثر دیگری در تکوین میگذارد.
..پشتوانۀ حادثۀ عاشورا معنویت است. این توفان ماندگار در تاریخ که همیشه کاخهای ظلم از آن ترسیدهاند و مغلوب آن شدهاند، همیشه در مقاطع گوناگون تاریخی، هرجا درست سر بلند کرده، کاری کرده است شبیه کاری که در آن روز انجام داد. این حادثۀ بزرگ که اثرش لحظهبهلحظه در مقاطع مختلف زمانی در تاریخ دیده شده است، چقدر سلسلههای ظالم را از بین برده است، چقدر انسانهای ضعیف را قوّت بخشیده است، چقدر به ملتهای مستضعف روحیه داده است، و چقدر انسانهایی را برای مقاومت در راه خدا مجهز کرده است.
..این توجه و توسل و ارتباط قلبی با پروردگار عالم، تضمینکنندۀ استحکام و اقتدار نیروهایی است که میخواهند همیشه درمقابل آن جبهه بایستند و مقاومت کنند. جز این راهی وجود ندارد.
اگر رابطه با خدا ضعیف شد، هوسها بر انسان غالب شد و این هوسها توانستند جهتگیری را تنظیم کنند، آنگاه قدرت مقاومت در برابر جبهۀ دشمن هم ضعیف میشود. البته هر انسانی، گاهی در معرض اَهوای[10] خود است؛ این چیزی نیست که بشود انسانها را بهکلی از آن برکنار کرد. آنچه مهم است، این است که اجازه داده نشود هواهای نفسانی و منافع مادی و خواستهای حقیر، خط زندگی انسان را معیّن کنند، راه زندگی را جلوِ پای انسان بگذارند، در زندگی انسان، تعیینکننده شوند و راه را عوض کنند؛ این مهم است. آنچه که آسیبپذیری را در این زمینه کم میکند، همان مسائل معنوی و اخلاقی و دعا و ذکر و توجه و تهذیب نفس و خودسازی، مبارزهکردن با هواهای خود و اخلاق فاسد در خود است؛ این خیلی مهم است. ایبسا کسانی که ازلحاظ توجه و ذکر و دعا، اهل این چیزها هم هستند، اما نتوانستند خُلقیات فاسد ـ خودخواهی، خودپسندی، بخل، حرص، حسد، بددلی، بدبینی، بدخواهی نسبت به اینوآن ـ را در خودشان ریشهکن کنند، یا از تأثیر آنها در رفتارهای خودشان جلوگیری کنند.
درست نقطۀ مقابل آن، بهشت اخلاقیای است که اسلام برای انسانها تصویر کرده است. اسلام خواسته است انسانها نسبت به هم مهربان، به سرنوشت هم شدیداً علاقهمند و دلبند و دلبسته، به مصالح هم علاقهمند، از رنجها و اشتباهات یکدیگر متأثر و متأسف باشند؛ یکدیگر را دعا کنند، با یکدیگر با مرحمت رفتار کنند «وَ تَواصَوا بِالمَرحَمَةِ»[11]. این دست دوستی، پیوند عاطفی، ارتباط محبتآمیز میان برادران، میان دوستان، میان خواهران، میان آحاد ملت اسلامی، خیرخواهی، خیراندیشی، اینها صفات بسیار برجسته و ممتازی است؛ اینها را باید در خود تقویت کرد. بدترین صفات در انسان این است که انسان خود و مصالح مادی خود را محور قرار دهد و حاضر باشد که بهخاطر ارضای یک حس شخصی و یک خواست شخصی، انسانهای بیشماری را در معرض تلف و بدبختی قرار دهد. خدا باید این را علاج کند و این ریشهها را از دلهای ما بکَند. در خود این دعاها هم این معانی هست.
عجیب این است که اگرچه از همۀ ائمه علیهمالسلاام ـ تا آنجایی که در ذهنم هست ـ تقریباً دعاهایی مأثور است و ادعیهای به ما رسیده است. اما بیشترین و معروفترین دعاها از سه امام است، که هر سه درگیر مبارزات بزرگِ مدتِ عمر خودشان بودند. یکی امیرالمؤمنین علیهالسلام است که دعاهایی مثل دعای کمیل و دعاهای دیگر از آن بزرگوار رسیده است، (76/9/13) احتمالاً مناجات شعبانیه هم از امیرالمؤمنین است؛ چون در روایت دارد که همۀ ائمه با این مناجات، مناجات میکردند. من حدس قوی میزنم که آنهم از امیرالمؤمنین باشد؛ کلماتش هم شبیه به همین کلمات دعای کمیل، مضامینش نزدیک به مضامین دعای کمیل است. (75/11/12) که یک عالَم و غوغایی است. بعد ادعیۀ مربوط به امام حسین علیهالسلاام است که دعای عرفه مظهر آنهاست؛ این دعا، واقعاً دعای عجیبی است. بعد هم امام سجاد علیهالسلام است که فرزند و پیامآور عاشورا و مبارز درمقابل کاخ ستم یزید است. این سه امامی که حضورشان در صحنههای مبارزات از همه بارزتر است، درسشان در خلال دعا هم از همه بیشتر است.
..شما وقتی که با خدا راز و نیاز میکنید، ازجمله چیزهایی که میخواهید، علاج همین مشکلات درونی و نفسانی است. آن جامعهای که حداقل مجموعۀ بزرگی از آن با این خصوصیات پرورش پیدا کند، همان جامعهای است که هیچ ترفندی در آن کارگر نخواهد شد...اگر در جامعه، توجه و توسل، همراه با معرفت باب شود ـ نه توسلِ عَلَیالعُمیاء[12]، نه توسلِ بدون معرفت و بدون درک ـ و معنای صحیح توسل الیالله که قرآن و روایات و ادعیه و نهجالبلاغه به ما توصیه میکنند، رواج یابد، آنوقت این جامعه، جامعهای است که هرگونه دشمن مستکبری باید حقیقتاً از آن بیمناک باشد؛ باید نسبت به جذب و هضم آن ناامید باشد؛ باید بداند که تا روح اسلام، تا معنویت اسلام، تا تعبد به اسلام و عقیده به اسلام در جامعه هست، هیچ عاملی نمیتواند این جامعه را از صراط مستقیم منحرف کند. (76/9/13)
پاورقیها
۱.سوره مبارکه نصر/ آیات 1 تا 3
۲.بحارالانوار/ کتاب الجهاد/ ابواب الامر بالمعروف و النهی عن المنکر/ باب1/ حدیث 37
۳.الارشاد/ باب تاریخ الامام الحسین و فضله/ فصل فی الاحداث التی شهدها الامام الحسین اثناء سفره الی العراق/ خطبة الامام الحسین باصحابه فی کربلاء قبل عاشوراء
۴.به خاک مالیدن بینی
۵.الارشاد/ فصل فی الاحداث التی شهدها الامام الحسین اثناء سفره الی العراق/ واقعة کربلاء و بطولة الامام الحسین و اصحابه و استشهادهم
۶.مقتلالحسین (مقرّم)/ ص 273
۷.وقعة الطف/ ص 254
۸.مقتلالحسین (مقرّم)/ ص 282
۹.هر كس حاضر است در راه ما خون خويش را نثار كند، و آمادۀ ملاقات با خداست، با ما حركت كند. (بحارالانوار/ کتاب تاریخ فاطمة و الحسن و الحسین/ ابواب ما یختص بتاریخ الحسینبنعلی/ باب 37)
۱۰.(هوی) جمع هویٰ، خواهشهای نفسانی
۱۱.سوره مبارکه بلد/ آیه 17
۱۲.(عمی) عمیاء بهمعنای کوری و علیالعمیاء بهمعنای کورکورانه و نسنجیده است.