رفتن به محتوای اصلی

صدر اسلام

نام‌های دیگر: دوران صدر اسلام

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

نخستین دوران تاریخ اسلام در زمان پیامبر اکرم (ص) و سال‌های پس از آن.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:خطبه‌های نماز جمعه تهران— ۱۳۶۲/۰۵/۱۴

سیر زمانی

از ۱۳۶۲ تا ۱۴۰۳
۱۳۶۲۱۴۰۳

فقط سال ۱۳۷۰همهٔ سال‌ها

شاهدها (۱۷ پاراگراف)

همانندی تحول امروز جهان با تحول دوران پیامبر اکرم (ص)

امروز به دوران نبىّ‌اکرم (صلّیاللَّه‌علیه‌واله‌وسلّم) نگاه کنید؛ از دور، پیچ را میشود دید. از نزدیک در حین حرکت، هیچ‌کس ملتفت نیست که چه کاری دارد انجام میگیرد؛ مگر هوشمندان. از این‌جا شما میفهمید که بشریت در دوران صدر اسلام، مشغول چگونه حرکتی بود و چه کار میکرد. نه این‌که بخواهم دوران نورانی نبىّ‌اکرم را با دوره‌های دیگر مقایسه کنیم، اما آن‌چنان کاری را امروز داریم انجام میدهیم؛ یا بهتر بگویم، امروز دنیا در حال آن‌چنان تحولی است که آن روز بود؛ آن روز هم کسی باور نمیکرد.

پایه‌گذاری مجد تاریخی مسلمانان با جهاد مخلصانه در مکه و مدینه

… آن، همه‌ چیز حاکى از احساس حقارت و ناتوانى است، روشن میسازد که از مهم‌ترین علّتهاى این وضع، بیگانگى و بریدگى این کشورها و ملّتها از گذشته‌هاى تاریخى خود و مجد و عظمتى است که از وراى قرنها میتواند هر انسان ضعیف و نومید را به حرکت و تلاشِ امیدوارانه سوق دهد. آن مجد و شکوه تاریخى، در آغاز با قیام لِلّه‌ و جهاد مخلصانه براى خدا و عمل به احکام آزادى‌بخش و زندگى‌ساز اسلام و به برکت حرکت مسلمین در صدر اسلام و در غربت روزهاى مکّه و جهاد دوران مدینه پایه‌گذارى شد. مولود مبارکى که «جامعه‌ى اسلامى» نامیده میشود، به برکت جهاد و مبارزه‌ى حجاز توانست به جوانى نیرومند و هوشمند بدل شود و سپس در طول قرنها توانست مشعل علم و معرفت و درفش قدرت و سیاست را بر سر جهانیان بگستراند. آن عظمت، از عظمت مبارزه‌ى مکّه و مدینه سرچشمه گرفت.

برخاستن جماعت مؤمن از ذلت و رهبری علمی و فرهنگی بشریت

اکنون اینجا ــ مکّه و مدینه ــ پایگاه وحى و محلّ نزول برکات الهى است بر جماعتى مؤمن و مقاوم که به برکت ایمان و عمل به آیات الهى توانستند از خاک مذلّتى که بر آن آرامیده بودند، برخاسته و قد عَلَم کرده و آزادى شایسته‌ى انسان را براى خود تدارک دیده و پرچم آزادى بشریّت و نجات انسان از سلطه‌ى امپراتورى‌هاى زر و زورِ آن دوران را برافرازند و با نور معرفتى که از قرآن سرچشمه میگرفت، پایگاه عظیم دانش بشرى را پدید آورند و خود قرنها بر منبر بلند علم و معرفت بشرى قرار گیرند و سخاوتمندانه به همه‌ى بشریّت بیاموزند و گرانبهاترین آثار علمى را طىّ قرنهاى متمادى پدید آورند و سرنوشت جهان بشریّت را با علم و سیاست و فرهنگ خود رقم بزنند. اینها همه از برکات تعالیم خالص اسلام و حکومت الهى در عهد پیامبر (صلّى الله‌ علیه و آله و سلّم) و برهه‌اى از صدر اسلام بود که على‌رغم تسلّط و رشد شجره‌ى خبیثه‌ى حکومتهاى سلطنتى و رجعت از دوران توحیدى، باز تا قرنها ثمرات خود را به مسلمین میچشانید و آنان و همه‌ى …

لزوم استحکام پیوند مسلمانان با دوران مبارزهٔ صدر اسلام

امروز که ملّتهاى مسلمان پس از چند قرن انحطاط و رکود و ذلّت، در چهارگوشه‌ى جهان اسلام به بیدارى و قیام لِلّه‌ گراییده‌اند و عطر آزادى و استقلال و بازگشت به اسلام و قرآن در فضاى بسیارى از کشورهاى اسلامى منتشر گشته است، بیش از همیشه مسلمانان نیاز دارند که پیوند خود را با آن گذشته‌ى نورانى و معجزنشان، با دوران قیام لِلّه‌ و مبارزه‌ى اسلامىِ دوران نخستین اسلام مستحکم کنند. خاطرات اسلامى در این سرزمین، براى هر مسلمان متدبّر، در حکم داروى شفابخشى است که او را از ضعف و زبونى و یأس و بدبینى نجات میدهد و راه دستیابى به هدفهاى اسلام را که همیشه براى هر انسانِ برخوردار از عمق و حکمت، هدف زندگى و تلاش است، نشان میدهد.

رمز پیروزی اسلام صدر اول در نگاه به مشکلات و اهداف

… جوانها. شما پاسدارها، شما نیروهاى انقلابى با این دید نگاه کنید به مسائل. مسائل جزئى، مسائل شخصى، مسائل مادّى، مسائل درجه‌ى دو هستند. سختى‌هاى مشکلات مادّى را باید تحمّل کرد براى اهداف بزرگ. این، آن راهى است که یک ملّتى وقتى بپیماید، به اوج ترقّى خواهد رسید؛ و این همان چیزى است که اسلام را در صدر اوّل پیروز کرد. اسلامِ پیروزِ صدرِ اوّل به مشکلات با این چشم نگاه کرد و اهداف را با آن دید نگریست که توانست پیش برود.

ماندگاری اسلام در گرو فهم، جرئت اقدام و فداکاری

قرنها گذشت، مسلمانها قرآن را فراموش کردند. خطوط روشن قرآن در زندگى‌ها محو شد؛ یا بد فهمیدند، یا عمداً تحریف کردند، یا فهمیدند امّا جرئت و شجاعت اقدام نداشتند، یا اقدام هم کردند و محصولى هم به‌ دست آمد امّا براى دفاع از آن و نگهدارى آن محصول فداکارى نکردند. اگر در صدر اسلام هم کلام پیغمبر را نمیفهمیدند یا جرئت نمیکردند به آن اقدام کنند و میترسیدند ــ همچنان که به بعضى از این‌گونه افراد در قرآن اشاره هست: «یَقولونَ اِنَّ بُیوتَنا عَورَةٌ وَ ما هِیَ بِعَورَةٍ اِن یُریدونَ اِلّا فِرارًا»[4] ــ یا در مقابل آنچه به ‌دست آمد فداکارى نمیکردند، [چیزی] نمیماند؛ در صدر اسلام هم نمیماند.

تحمل سختی‌های آغاز اسلام، پایهٔ قرن‌ها سروری مسلمانان

البتّه سختى‌هایى هست که باید تحمّل کرد؛ این سختى‌ها مقدّمه‌ى راحتى‌ها است. نجات، آزادى، سربلندى، دست یافتن به پیروزى و ثمرات شیرین حاکمیّت اسلامى و نجات از دست قدرتهاى ظالمانه، البتّه سختى‌هایى دارد؛ این سختى‌ها را باید تحمّل کرد. در صدر اسلام هم همین سختى‌ها را اوّل در طول مدّتى کشیدند؛ نتیجه این شد که قرنها مسلمانها شدند سروران عالم و قدرت یگانه‌ى عالم؛ بر اثر همان سختى‌ها بود. با اینکه بعدها در ارکان حکومتهاى اسلامى فساد هم رخنه کرد امّا همان بناى مستحکم و بناى مرصوصِ[14] اوّلى توانسته بود که این بارِ سنگین را در طول قرنها بر دوش بکشد. سختى‌ها را تحمّل کنیم. ملّتهاى مسلمان فداکارى کنند تا از مشکلات عبور کنند و از موانع بگذرند.

همانندی حرکت ملت ایران با حرکت مسلمانان صدر اسلام با راهنمایی وحی

برای یک ملت: هدف استقلال، هدف رها شدن از سلطه‌ی قدرتهای بیگانه، هدف رسیدن به ارزشهای اخلاقی و هدف ‌‌‌آلوده نبودن به کالاهای فاسد و پس مانده‌ی فرهنگ فاسد غربی و (که امروز در اروپا و امریکا خودشان به ستوه آمده‌اند) سر باز زدن از اینها و سرتافتن از اینها، هدفهای والایی است، که اگر کسی بتواند با یک بینش منصفانه حرکت و جهاد و مقاومت این مردم را مشاهده بکند تائید میکند که اگر سنگی جلو پایشان انداخته شد، این فساد انگیزی است و عیناً صحنه‌ای است از آنچه در صدر اسلام وجود داشت، و مطابق با همان نسخه‌ی اصل است، در آنجا هم همینطور بود، مسلمانها یک حرکتی را با راهنمایی وحی به سمت ارزشهای انسانی با تلاش مخلصانه شروع کرده بودند، که البته (بدون راهنمایی وحی همه‌ی این خطوط برای انسان روشن بشود و هدفها را بشناسد و حرکت کند، امکان ندارد) با سختیها هم ساخته بودند و برابری را بین خودشان برقرار کردند، نسبت به آنچه که کجی بود سرسخت بودند و با تمام وجود با زشتی و بدی و ظلم مبارزه میکردند و به زخارف دنیا، یعنی آن چیزی که شهوت انسان و هواهای انسانی، او را میطلبد به چشم یک اصل نگاه نمیکردند. البته بسیاری از هوسها صحیح است و برای تأمین آنها راههای مشروعی هم قرار داده شده است، اما تأمین هوس در زندگی نباید اصل باشد چون اشباع غرایز انسانی ابزارهایی است برای زندگی کردن برای رسیدن به تعالی اخلاقی، یعنی جامعه‌ای که بتواند انسانی بسازد که این اسان از …

تسلیم فوری فطرت‌های پاک و مقاومت برخی در برابر دعوت اسلام

در صدر اسلام کسانی بودند که وقتی دعوت اسلام آمد، به مجرد اینکه دعوت ارائه شد، اینها درخشش دعوت را و درخشش توحید را احساس کردند و بیقید و شرط تسلیم شدند و قبول کردند، اینها آن سالم مزاجها بودند و فطرتهای پاک و سالم غالب مسلمانهای مؤمن دوران مکه اینها هستند، اما یک عده‌ای بودند که سالها مقاومت کردند، پیغمبر(صلی‌الله‌علیه‌وآله) در مکه بود، آنها هم در مکه بودند، آیات را آنها هم مثل دیگران میشنیدند و تسلیم نمیشدند، اینها همان «فی قلوبهم مرض» بودند، حالا این بیماری چیست؟ مثلاً بیماری حسد: میگوید چرا من تسلیم حرف کسی بشوم که از قبیله بنی‌هاشم است؟ یا چرا این کسی که از فلان قشر است پیش برود و من پشت سر او بروم؟ چرا اینکه پدر و مادرش کسی نیستند، کسی بشود و من دنباله‌رو او بشوم؟ یا چگونه از افکار پدر و مادر خودم دست بردارم، و …

درخشش نور توحید و آزادی انسان با اسلام در برابر جاهلیت

در صدر اسلام، بین کفر و جاهلیت آنروز عالم، نور توحید و نور آزادی انسان و نور قطع رشته‌های بردگی از گردن و دست‌ و پای انسان داشت و از اسلام همه‌جا را منور میکرد و اسلام و پیغمبر اسلام داشتند حرکت میکردند به سمت تعالی که یک مشت آدمهای حقیر و خفاشان کوردل، خودشان را پنهان کردند تا به پیغمبر ضربه بزنند. ضربه‌ها چگونه بود؟ ضربه‌ها این بود، که در جاهای متعدد قرآن هست، مسخره میکردند تا شاید روحیه مسلمان‌ها را ضعیف کنند، صبح ایمان میآوردند، شب از ایمان برمیگشتند شاید اینها را مردد کنند، مدینه آنروز اوایل کار، شاید ده پانزده هزار نفر جمعیت بیشتر نداشته آنوقت در …

رویگردانی پادشاهان معاصر پیامبر از دعوت اسلام جز پادشاهان بحرین و حبشه

البته این مانع‌ها همه به یک اندازه مانعیت ندارند. این حصارها و خاکریزها همه یکنواخت نیستند و در درجه‌ی اول آن کسی که پایه قدرتش متزلزل میشود او خیلی دیرتر تسلیم خواهد شد چون وسوسه‌ی سلطنت و حکومت خیلی وسوسه‌ی قویای است، ولذا شما در بین این پادشاهانی که زمان پیغمبر(صلی‌الله‌علیه‌وآله) و بعد از پیغمبر(صلی‌الله‌علیه‌وآله) بود به ندرت کسی را پیدا میکنید که به دعوت اسلام روی خوش نشان داده باشد مگر یکی دو مورد: مثل پادشاهی که زرتشتی و در بحرین بود یا پادشاهی که مسیحی و در حبشه بود و الا بقیه سخت برخورد کردند. در درجه‌ی دوم هم آن روحانیون وابسته به نظام ارزشی گذشته هستند درجه‌ی بعد از آن بهره‌مندیهاست درجه‌ی بعدش هم آن تعصبهاست و لذتها و شهوتها در درجه‌ی آخر قرار میگیرد. اما همه‌ی اینها مانع هستند و این انواع موانعی را که من شمردم اگر شما فکر کنید ممکن است بتوانید …

تهدید ابرقدرت‌ها و محاصرهٔ اقتصادی حکومت پیامبر در مدینه

… با اخلاقهاى خشن و با دستهاى قدرتمند قرار گرفته بودند و یا عامّه‌ى مردمى که از معرفت نصیبى نبرده بودند، که وحشت نکرد، سخن حقّ خود را گفت، تکرار کرد، تبیین کرد، روشن کرد، اهانتها را تحمّل کرد، سختى‌ها و رنجها را به جان خرید تا توانست جمع کثیرى را مسلمان کند؛ و چه آن‌ وقتى ‌که حکومتى اسلامى تشکیل داد و خود در موضع رئیس این حکومت، قدرت را به دست گرفت. آن روز هم دشمنان و معارضان گوناگونى در مقابل پیغمبر بودند؛ چه گروه‌هاى مسلّح عرب ــ وحشى‌هایى که در بیابانهاى حجاز و یمامه، همه جا پراکنده بودند و دعوت اسلام باید آنها را اصلاح میکرد و آنها مقاومت میکردند ــ و چه پادشاهان بزرگ دنیاى آن روز ــ دو ابرقدرت آن روز عالم؛ یعنى ایران و امپراتورى روم ــ که پیغمبر نامه‌ها نوشت، مجادله‌ها کرد، سخنها گفت، لشکرکشى‌ها کرد، سختى‌ها کشید، در محاصره‌ى اقتصادى افتاد و کار به جایى رسید که مردم مدینه گاهى دو روز، سه روز، نان براى خوردن پیدا نمیکردند. تهدیدهاى فراوان از همه‌طرف پیغمبر را احاطه کرد. بعضى از مردم نگران میشدند، بعضى متزلزل میشدند، بعضى نق میزدند، بعضى پیغمبر را به ملایمت و سازش تشویق میکردند؛ امّا پیغمبر در این صحنه‌ى دعوت و جهاد، یک لحظه دچار سستى نشد و با قدرت جامعه‌ى اسلامى را پیش برد و …

روشنی صف‌ها در دوران پیامبر و آسانی جنگ و حفظ ایمان

… او اموال من را غارت کرد؛ بنابراین شبهه‌یی نبود. یهود بودند؛ توطئه‌گرانی که همه‌ی اهل مدینه - از مهاجر و انصار - با توطئه‌های آنها آشنا بودند. جنگ بنیقریظه اتفاق افتاد، پیامبر دستور داد عده‌ی کثیری آدم را سر بریدند؛ خم به ابروی کسی نیامد و هیچ‌کس نگفت چرا؛ چون صحنه، صحنه‌ی روشنی بود؛ غباری در صحنه نبود. این‌طور جایی، جنگ آسان است؛ حفظ ایمان هم آسان است. اما در دوران امیرالمؤمنین، چه کسانی در مقابل علی(ع) قرار گرفتند؟ خیال میکنید شوخی است؟ خیال میکنید آسان بود که «عبداللَّه‌بن‌مسعود»، صحابی به این بزرگی - بنا به نقل عده‌یی - جزو پابندهای به ولایت امیرالمؤمنین نماند و جزو منحرفان به حساب آمد؟ همین …

رویدادهای بدر، احد، خندق و حدیبیه در سرزمین وحی

… سمیّه و عبدالله‌بن‌مسعود و دیگران، پس از راه‌پیمایى طولانى و پُرمشقّت و بى‌حاصل رسول خدا (صلّى الله‌ علیه و آله) در میان قبایل مکّه و طائف، بیعت عقبه با اهل یثرب واقع شد و هجرت پُربرکت به مدینة‌الرّسول (صلّى الله‌ علیه و آله) پیش آمد و دولت اسلامى تشکیل شد. در اینجا بود که پیروزى بدر و شکست اُحد و محنت خندق و آزمایش حدیبیّه اتّفاق افتاد؛ اینجا بود که اخلاص و جهاد، پیروزى آفرید و مال‌دوستى و غنیمت‌طلبى ناکامى آورد. اینجا آیه‌آیه‌ى قرآن نازل شد و خشت‌خشت بناى فرهنگ و تمدّن و حیات طیّبه‌ى اسلامى کار گذاشته شد. مسلمان، با تدبّر در این گذشته و زیستن در لحظه‌لحظه‌ى آن، با آینده نیز پیوندى سازنده …

اصلاح نشدن یک‌شبهٔ جامعه در زمان پیامبر اکرم (ص)

… همه‌ى عوامل باید دست‌ به‌ دست هم بدهند. معلوم است که آرزوهاى اسلامى در مدّت کوتاه تحقّق پیدا نمیکند؛ معلوم است که اینجا و آنجا تخلّفى پیدا میشود؛ معلوم است که همه‌ى دستگاه‌ها با نواى اسلامى هنوز حرکت نمیکنند؛ در این تردیدى نیست و غیر از این هم انتظارى نیست. صدر اسلام را شما نگاه کنید؛ زمانى که نفَس مطهّر پیغمبر به مردم میخورد، این‌جور نبود که همه‌ى مردم یک‌شبه مسلمان بشوند و همه‌ى کارها در مدّت کوتاه اصلاح بشود. [براى] اصلاح کلّى و عمومى، حرکت بلندمدّت لازم است که آن هم به عهده‌ى همه است و از جمله‌ى این همه و بیشترین تکلیف، به عهده‌ى ما معمّمین و روحانیّون است. پس این وظیفه‌ى اوّل: حفظ نظام. هیچ‌کس نمیتواند به اتّکاء اینکه فلان ‌جا فلان تخلّف شده، حرکتى انجام بدهد یا …

جوانان محور تلاش و تحرک در حرکت انبیا و صدر اسلام

جوان در هر جامعه‌اى و کشورى محور حرکت است. اگر حرکتِ انقلابى باشد و قیامِ سیاسى باشد، جوانها جلوتر از دیگران در صحنه‌اند؛ اگر حرکتِ سازندگى باشد یا حرکتِ فرهنگى باشد، باز جوانها جلوتر از دیگران و دست آنها کارآمدتر از دست دیگران است. حتّى در حرکت انبیاى الهى مِن‌جمله حرکت صدر اسلام هم، محور حرکت و مرکز تلاش و تحرّک، جوانها بودند. آن کشورى که جوان کم دارد ــ کمااینکه بعضى از کشورها امروز دچار کمبود نسل جوان هستند، به خاطر بعضى از سیاستهاى تنظیم نسل و خانواده و از این حرفها ــ ولو در علم و تکنولوژى و ترقّیات جلو باشند، کارشان لنگ است. مجبورند از کشورهاى دیگر جوان قرض بگیرند! جوان و …

صدر اسلام نمونهٔ جامعهٔ مطلوب و کفایت احکام الهی برای رسیدن به آن

… باید همه‌ى انسانها از رفاه، آسایش، از امنیّت، از زندگى کافى براى آسایش خیال برخوردار باشند؛ آن چیزى که نه در تمدّن مادّى غرب چنین چیزى وجود دارد و هرگز وجود خواهد داشت و نه در تمدّن و نظام سوسیالیستى و کمونیستى وجود داشت که دیدید به چه سرنوشتى دچار شد. نمونه هم صدر اسلام است و براى رسیدن به آن، احکام الهى و اسلامى کافى است.