شرح ماجرای عقب ماندن همسر پیامبر از قافله در بازگشت از جنگ
بین مسلمانها رسم بود که میآمدند درِ گوش پیغمبر حرفهایی میزدند و حدیث مخفی و محرمانهای را بهصورت نجوا به پیغمبر میگفتند که آیهی شریفه نازل شد[12] و مردم را از نجوا و درِ گوشی با پیغمبر نهی کرد، چون در دیگر مسلمانها ایجاد سوءِظن میکرد. در این ردیف، آن خاطره و حادثهای که خیلی مهم است و بنده بارها این حادثه را در ذهن خود مرور کردهام و به آیات این حادثه در قرآن مراجعه کردهام، حادثهی «افک» است که چند آیه در سورهی مبارکهی نور مربوط به همین حادثه میشود.[13] حادثهی «افک» بهطور خلاصه این است که یکی از همسران پیغمبر در یکی از جنگها از قافله عقب افتاد. پیغمبر آن همسرشان را به میدان جنگ برده بودند؛ وقتیکه برمیگشتند و میآمدند، شتری که او را میآورد عقب ماند؛ حالا به هر جهتی: یا آن مخدّره[14] خواب مانده بود، یا به دنبال حاجتی رفته بود، و مسلمانها آمدند؛ یک وقت دیدند که همسر پیغمبر در میان اینها نیست. یک مردی …
انحرافی بودن بحث از هویت همسر متهم و تأکید بر دستور اخلاقی آیات
حالا او کدامیک از همسران پیغمبر بوده، بین اهل سنّت و شیعه در تعیین این زن اختلاف است؛ شیعه در روایاتشان میگویند «ماریّهی قبطیّه» بوده و اهل سنّت میگویند «عایشه» بوده. این بحث انحرافی است در این روزگار که ما بگوییم کدامیک از زنان پیغمبر بود. اصلاً قضیّه این نیست که ما بخواهیم ببینیم کدام زن پیغمبر بوده که این آیات دربارهی تهمت به او نازل شده؛ مسئله، مسئلهی دیگری است؛ یک دستور اخلاقیِ اجتماعیِ بسیار مهم است.
کوبیده شدن شدید افک در سورهٔ نور و توبیخ مسلمانان برای رد نکردن آن
مسئله این نیست که او، زن پیغمبر است و باید او را احترام کرد؛ مسئله در آیات قرآن چیز دیگری است. در آیات سورهی نور، مسئلهی «افک» -یعنی همین سخن دروغی که منافقین و بدخواهان و افراد ناسالم در جامعه پخش میکردند و شایع میکردند- بشدّت کوبیده شده. چند آیه پیدرپی با لحن بسیار تندی خطاب به مسلمانها ذکر میشود که چرا وقتی شما این شایعه را شنیدید، نسبت به گویندهی این شایعه شدّت عمل بهخرج ندادید -مستفاد از آیات این است- و چرا قاطعاً این شایعه را رد نکردید.
پخش زمزمه دربارهٔ همسر پیامبر به دست یاوهگویان
بعد از آنکه این مخدّره به مدینه برگشت، بعضی از افراد هرزهگو و یاوهگو، یک زمزمهای را بین مردم انداختند که این خانم کجا بود؟ چرا عقب ماند؟ این شخصی که او را آورد چه کسی بود؟ بدون اینکه تصریح کنند و یک تهمت مشخّصی را متوجّه بکنند، یک زمزمه و شایعهای را در میان مردم شروع کردند به پخش کردن.
تحلیل «لولا»ی تحذیریه در آیات افک برای توبیخ شدید
دو جا در این آیات جمله با «لولا» شروع میشود؛ «لولا»ی تحذیریّه. اهل ادبیّات عرب توجّه دارند آنوقتی که انسان به مخاطب خود میخواهد با کمال شدّت و با توبیخ کامل بگوید چرا این کار را نکردید، کلمهی «لولا» را به کار میبرد. لَولا اِذ سَمِعتُموهُ ظَنَّ المُؤمِنونَ وَالمُؤمِنٰتُ بِاَنفُسِهِم خَیرًا وَ قالوا هٰذاِّ اِفکٌ مُبین؛[15] چرا شما مسلمانها -مؤمنین و مؤمنات- وقتیکه این شایعه را شنیدید، به یکدیگر حسنظن نشان ندادید و بهطور قاطع نگفتید که این دروغ است؟ یک جای دیگر …
عام بودن عتاب آیات افک حتی اگر متهم همسر پیامبر نبود
عرض کردم، مسئله این نیست که این شخص، همسر پیغمبر بود؛ اگر همسر پیغمبر هم نبود، همین عتاب و خطاب وجود داشت، همین تکلیف برای مؤمنین وجود داشت. لذا اگر در اسلام، کسی کس دیگری را متّهم کند به بعضی از تهمتهای خاص، اگر نتواند آن را ثابت کند با چهار شاهد عادل، خودِ تهمتزننده محکوم است به اینکه بر او حد جاری بشود. اینجور نیست که شما یک حرفی را همینطور وسط فضا بیندازید و ذهنها را مَشوب[18] کنید، دلها را …
شدت برخورد قرآن با شایعهپراکنی منافقان علیه همسر پیامبر
… بحث زیاد است. آنجاهائی که حساسیت در تأثیر بیان بیشتر هست، طبعاً برخورد اسلام هم قویتر است. حتی در مسائل شخصی؛ لذا شما میبینید که تهمت زدن به زن مؤمن، خب در قرآن منع شده، ممنوع شده و چقدر اسلام برای این کار مجازات معین کرده که تهمت به زنان مؤمن زده نشود؛ اما یک جا یک شایعه نسبت به همسر پیغمبر در سورهی احزاب به قدر شاید بیش از همهی آن آیات رویش بحث میشود که قضیهی «افک» باشد که یکی از همسران پیغمبر - حالا بین مفسرین اختلاف هست که یا ماریهی قبطیه بوده یا عایشه - مورد یک سوء ظنی قرار میگیرند و منافقین علیه اینها مطالبی را پخش میکنند و اشاعه میدهند و رسول خدا برخورد میکند با این قضیه و مغموم میشود، غمگین میشود، جبرئیل نازل میشود، آن آیات بسیار تند و ملامتآمیز سورهی احزاب نازل میشود که چرا شما اجازه میدهید - حتی به مؤمنین - که کسانی یک چنین شایعهپراکنی را بکنند؟ چرا؟ چون مورد، مورد حساسی است، مسئلهی پیغمبر است، مسئلهی شأن پیغمبر و آبروی پیغمبر و شخصیت پیغمبر مطرح است. نسبت به یک زن عادی هم قضیه مهم است، اما نه به این اهمیت. بنابراین موارد مختلف است. این راجع به حدود آزادی بیان.