مبارزه با بیسوادی و پیشی گرفتن علمی جامعهٔ اسلامی از دنیای متمدن آن روز
… که در دنیا خبرى از علم و سواد و درس و مشق و نشانههاى تعلیم و تعلّم وجود نداشت، اسلامِ ما و قرآنِ ما با «اٍّقرَأ»[3] شروع کرد؛ به قلم سوگند خورد، به نوشته سوگند خورد،[4] اسیر جنگى را در مقابل یاد دادن چند کلمه نوشتن آزاد کرد؛[5] این مال چهارده قرن پیش است. همان کارهاى اسلام و نبىّ مکرّم ما (صلّى الله علیه و آله و سلّم) موجب شد که جامعهى امّی ــ امّى یعنى بىسواد: هُوَالَّذی بَعَثَ فِی الاُمِّیّین؛[7] [یعنی] در میان بیسوادها ــ جامعهی امّی بىسواد، دارندهى بزرگترین دانشگاهها و بزرگترین دانشمندها و فارابىها و ابنسیناها و محمّدبنزکریاها و ابوریحانها و دیگران و دیگران شد؛ در روزى که اروپاى آن روز از علم و دانش هیچ خبرى نداشتند. یعنى مبارزهى با بىسوادى در صدر اسلام و تحریص و تحریض[7] به علم و دانش، جامعهى اسلامى را حدود هفت قرن، هشت قرن جلوتر برد [حتی] از همهى دنیاى متمدّن آن روز. بعد البتّه ماها رجعت کردیم، مسلمانها تنبلى کردند، کار ما به اینجا رسید. حالا [باید] دوباره شروع کنیم؛ حالا که دوباره انقلاب شد، دوباره اسلام سر کار آمد، دیگر بىسوادى معنى ندارد. این راجع به شما برادران و خواهران نهضت [سوادآموزى].
دورهٔ اول اسلام به شکل نهضت و مبارزهٔ انقلابی در مکه
انقلاب اسلام، یعنى تفکّر اسلام و امانتى که به نام اسلام، خداى متعال براى مردم فرستاد، در دورهى اوّل، یک نهضت بود؛ یک حرکت بود؛ در قالب یک مبارزه، یک نهضت عظیم انقلابى خودش را نشان داد و آن در هنگامى بود که رسول خدا (صلّى الله علیه و آله و سلّم) این فکر را در مکّه اعلام کردند و دشمنانِ تفکّر توحید و اسلام در مقابل آن صفآرایى کردند براى اینکه نگذارند این فکر پیش برود؛ و پیغمبر با نیرو گرفتن از عناصر مؤمن، این نهضت را سازماندهى کرد و یک مبارزهى بسیار هوشمندانه و قوى و پیشرو را در مکّه به وجود آورد و این نهضت، این مبارزه سیزده سال طول کشید؛ این دورهى اوّل.
حضور تودهها و ایمان مخلصانهٔ آنان مایهٔ نصرت در صدر اسلام
… اسلامى یک انقلاب مردمى است. اساساً هنر ایمان اسلامى در همین است که دلهاى مردم را آنچنان مجذوب میکند، آنچنان نیروهاى مردم را در خدمت هدفهاى عالى و والا به کار مىاندازد که خود این، انقلاب را و حرکت اسلامى را بیمه میکند و نصرت الهى را به دنبال مىآورد. صدر اسلام هم عیناً همینجور بود؛ صدر اسلام هم حضور تودهى مردم و آحاد مردم و ایمان مخلصانهى آنها موجب نصرت شد. این، صریح قرآن است. آیهى قرآن میفرماید: هُوَ الَّذیٓ اَیَّدَکَ بِنَصرِه؛ وَ بِالمُؤمِنین؛[4] یعنى خداى متعال پیغمبر را با نصرت خود و به وسیلهى مؤمنین تأیید کرد.
روح مشترک سپاهیگری امروز با رزمندگان رکاب پیامبر و امیرالمؤمنین
این توفیق بزرگى است براى شما برادران، افتخار بزرگى است و هیچ افتخارى، هیچ شغلى را شما بر این ترجیح ندهید؛ سختى هم اگر داشته باشد، با سختى آن بسازید؛ بسیار بسیار شغل پُرافتخارى است. نگاه کنید که ما امروز به رزمندگان صدر اسلام و آن کسانى که در رکاب رسول اکرم و در رکاب امیرالمؤمنین (علیهما الصّلاة و السّلام) مبارزه کردند و آماده بودند، با چه چشمى نگاه میکنیم ــ البتّه سبک سپاهىگرىِ آن روز با حالا تفاوتهاى خیلى زیادى دارد، الّا اینکه روح عمل همان است ــ همان افتخارات براى شما هم وجود دارد و این افتخارى است که هیچ چیزى معادل آن نیست.
تزکیهٔ انسانها شرط پاگرفتن و گسترش اسلام
… انسانی است. همه چیز از اینجا شروع میشود. قرآن به آن نسلی که میخواست با دست قدرتمند خود، تاریخ را ورق بزند، فرمود: «قوا انفسکم»[1] ، «علیکم انفسکم»[2] . خودتان را مراقبت کنید، به خودتان بپردازید و نفس خودتان را اصلاح و تزکیه کنید؛ «قد افلح من زکّیها»[3] . اگر جامعهی اسلامی صدر اول اسلام، از تزکیهی انسانها شروع نشده بود و در آن به اندازهی لازم، آدمهای مصفا و خالص و بیغش وجود نداشتند، اسلام پا نمیگرفت، گسترش پیدا نمیکرد، بر مذاهب مشرکانهی عالم پیروز نمیشد و تاریخ در خط اسلام به حرکت نمیافتاد. اگر انسانهای مزکا و مصفا نباشند، جهاد نیست.
دورهٔ دوم اسلام به شکل حکومت در مدینه
… وجود داشت، این تفکّر تبدیل شد به یک حکومت، یک نظام سیاسى، به نظام زندگى یک ملّت و یک امّت، و آن هنگامى بود که رسول خدا تشریف آوردند به مدینه و آنجا را پایگاه خودشان قرار دادند و حکومت اسلامى را در آنجا گستردند و اسلام از شکل یک نهضت تبدیل شد به شکل یک حکومت؛ این دورهى دوّم. و این ادامه پیدا کرد تا دوران زندگى نبىّ اکرم و ده سالى که آن بزرگوار حیات داشتند و بعد از ایشان دوران خلفاى چهارگانه تا زمان امام مجتبىٰ (علیه الصّلاة و السّلام) و تا خلافت آن بزرگوار که شش ماه تقریباً طول کشید؛ اسلام به شکل حکومت ظاهر شد. همه چیزِ یک نظام اجتماعى را هم داشت: حکومت داشت، ارتش داشت، کار سیاسى داشت، کار فرهنگى داشت، کار قضائى داشت، روابط اقتصادى مردم را تنظیم میکرد. و اگر به همان شکل پیش میرفت، قابل [این] بود که گسترش پیدا کند و تمام روى زمین را هم بگیرد؛ یعنى اسلام نشان داد که …
صبر و مقاومت شهیددادههای صدر اسلام
… درجهى اوّل، شهداى ما قرار دارند؛ بقیّهى فداکاران اعم از جانبازان، آزادگان، خانوادههاى مکرّم شهدا هم پشت سر شهداى عزیز و در صف دوّم قرار دارند. اگر خانوادهى شهدا مقاومت نمیکردند، صبر نمیکردند، از خودشان استقامت و متانت نشان نمیدادند، وضع طور دیگرى میشد. ما در داستانهاى تاریخى خواندهایم که شهیددادههاى صدر اسلام اگر پدرشان شهید شده بود، اگر شوهرشان شهید شده بود، اگر فرزندانشان یا برادرانشان به شهادت رسیده بودند، صبر میکردند، مقاومت میکردند.
صدر اسلام و تاریخ یهود، تجربهای برای امروز
… تمام غرب و شرق آستینها را بالا میزنند و میشتابند به کمک عراق، در حالى که از شکل صدّام هم بیزار بودند، براى چیست؟ ببینید؛ اینها نشاندهندهى این است که ما هنوز بار سنگینى بر دوش داریم؛ دوران تقوا و پرهیزکارى سختگیرانهى مؤمن نسبت به خودش هنوز سپرى نشده. صدر اسلام براى ما یک تجربه است؛ قبل از صدر اسلام، تاریخ یهود براى ما یک تجربه است.