رفتن به محتوای اصلی

صدر اسلام

نام‌های دیگر: دوران صدر اسلام

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

نخستین دوران تاریخ اسلام در زمان پیامبر اکرم (ص) و سال‌های پس از آن.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:خطبه‌های نماز جمعه تهران— ۱۳۶۲/۰۵/۱۴

سیر زمانی

از ۱۳۶۲ تا ۱۴۰۳
۱۳۶۲۱۴۰۳

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

شاهدها (۱۲۶ پاراگراف)

به اقلیت رانده شدن نیکانی چون ابوذر و ابن‌مسعود و عمار و حاکمیت بی‌فضیلتان

چوب این اشتباهات را چطور خوردید؟ در جامعه‌ای که در آن جامعه قرآن به صدای بلند خوانده می‌شد، ابوذرتان، عبدالله‌بن‌مسعودتان، عمار یاسرتان، نیکان و برگزیدگان و زبدگانتان در اقلیت ماندند؛ مردمانی که از فضیلت‌ها و ارزش‌های این گروه بی‌نصیب بودند، سرنوشت شما و سرنوشت آنها را در دست گرفتند. و این چوب بسیار سخت و سهمگینی بود. اشتباه کردید؛ طوری به ظواهر اسلام دل خوش کردید که از بطون اسلام، از معنای اسلام، از مغز اسلام دور ماندید و نفهمیدید. دلتان خوش بود که در راه خدا جهاد می‌کنید، دلتان خوش بود که سرزمین‌های ناگشوده را می‌گشایید و ثروت‌ها و مکنت‌ها و قدرت‌ها را به‌سوی خودتان جذب …

فریب‌خوردن مردم از شخصیت‌های نامدار جبههٔ باطل به‌سبب نشناختن افراد

… می‌خواهند ما بیدار باشیم، می‌خواهند چشم‌های ما باز باشد، می‌خواهند ما آدم‌شناس باشیم، می‌خواهند ما بر اثر آدم‌نشناسی ـ همچنانی‌که در صدر اسلام فریب خوردیم ـ دیگر فریب نخوریم. در صدر اسلام، مردم برای خاطر آدم‌نشناختن، فریب می‌خوردند. می‌گفتند عجب! مگر می‌شود طلحه، زبیر، عایشه، این سه نفر عنصر عالی‌مقام، اینها می‌شود که بر باطل باشند؟ آیا می‌شود در جبهۀ معاویه، آن‌قدر مردمان نمازخوان، آن‌قدر مردمان نامی، اینها همه بر باطل باشند؟ آیا می‌شود در جنگ نهروان، این‌قدر آدم‌های خوب، مقدسینِ چنین‌وچنان، اینها بر باطل باشند؟ آدم‌شناس نبودند، فریب خوردند. (52/12/5)

آسانی جنگ با مشرکانِ آشکار با شعار هبل در جنگ‌های پیامبر

… به جنگ قرآن و اسلام، اما نمایان و آشکار. در جنگ اُحد یا جنگ بدر می‌گویند: «اُعلُ هُبَل، اُعلُ هُبَل»[7]، این شعارشان است، شعار به نام هبل می‌دهند. هبل یعنی یک بتِ مشخصِ معیّنی که همه می‌دانند، همه می‌شناسند. زنده باد هبل، زنده باد هبل، بزرگ و برتر باد هبل. با این شعار آمدند در میدان جنگ. خب، تو مسلمان [آن روز] خیلی برایت آسان بود که شمشیر بکشی، بگویی: «اللُهَ اَعلیَ وَ اَجَلُّ»، بروی به سراغش، خودش را، هُبَلش را، شعارش را، همه را سرنگون کنی؛ (53/8/10) اما آن‌کسانی‌که اطراف طلحه و زبیر بودند، آنها چه؟ آیا آنها هم اُعلُ هُبَل داشتند؟ نه؛ آنها نگاه می‌کردند می‌دیدند پسرعمۀ پیغمبر که زبیر باشد، و طلحه یار دیرین پیغمبر و جزء اولین مسلمان‌هایی که به پیغمبر ایمان آوردند و با پیغمبر هجرت کردند و در …

حاکمیت واقعی دین بر جامعه در صدر اسلام با وجود خطاها

… هرجا قدرتمندانی خواستند بر مردمی سلطه‌ای را به‌صورت راسخ[8] به‌وجود بیاورند، در موارد متعدد از نام دین استفاده کردند. بایستی هوشیارانه نگاه کرد، دید کجا اسم دین با ترفند هست، و کجا حقیقتاً دین حاکمیت دارد. در تاریخ اسلام، این را خیلی روشن می‌شود پیدا کرد. در یک دوره‌ای دین واقعاً حاکم بوده. در دورۀ اول، صدر اول، مبنا، مبنای دینی بوده. اشتباهات، خطاها، لغزش‌ها، کارهای ناشایست البته وجود داشته در سطوح مختلف، اما مبنای جامعه و گذران جامعه بر مبنای دین بوده؛ ولی در دوران بنی‌امیه نه دیگر. خلیفه ادعای دین‌داری هم می‌کرد، اما از دین خبری نبود...قرآن و دین برای هرچه بیشتر مسلط‌شدن بر مردم [بود]؛ اما به‌عنوان پایۀ کار، به‌هیچ‌وجه. مبنای کار، مبنای سلطنت و حکومتِ مقتدرانه با خصوصیات دیگر است. (68/2/5) آنی‌که قدرت …

اقتدار لشکریان اسلام و رواج تلاوت قرآن و هدایت در دوران پیامبر

روزگاری رهبر و پیغمبرِ جامعۀ اسلامی، از همان مکه و مدینه، پرچم‌ها را می‌بست، به دست مسلمان‌ها می‌داد و آنها تا اقصیٰ نقاط جزیرةالعرب و تا مرزهای شام می‌رفتند، امپراتوری روم را تهدید می‌کردند، آنها از مقابلشان می‌گریختند و لشکریان اسلام پیروزمندانه برمی‌گشتند. که در این خصوص می‌توان به ماجرای «تبوک» اشاره کرد.[3] روزگاری در مسجد و مَعبر جامعۀ اسلامی، صوت و تلاوت قرآن بلند بود و پیغمبر با آن لحن و آن نفَس، آیات خدا را بر مردم می‌خواند و مردم را موعظه می‌کرد و آنها را در جادۀ هدایت، با سرعت پیش می‌بُرد؛ ولی چه شد که همین جامعه، همین کشور و همین شهرها، کارشان به جایی رسید و آن‌قدر از اسلام دور شدند که کسی مثل یزید بر آنها حکومت می‌کرد؟..چه شد که بیست سال بعد از شهادت امیرالمؤمنین علیه‌الصلاة‌و‌السلام در همان شهری که او حکومت می‌کرد، سرهای پسرانش را بر نیزه …

حاکمیت زهد و تقوا و تعلیم دین در جامعهٔ صدر اسلام

آنها به آن وضع دچار شدند. روزگاری برای مسلمین، پیشرفت اسلام مطرح بود، رضای خدا مطرح بود، تعلیم دین و معارف اسلامی مطرح بود، آشنایی با قرآن و معارف قرآن مطرح بود. دستگاه حکومت، دستگاه ادارۀ کشور، دستگاه زهد و تقوا و بی‌اعتنایی به زخارف دنیا و شهوات شخصی بود، و نتیجه‌اش آن حرکت عظیمی شد که مردم به‌سمت خدا کردند. در چنان وضعیتی، شخصیتی مثل علی‌بن‌ابی‌طالب علیه‌السلام خلیفه شد، کسی مثل حسین‌بن‌علی علیه‌السلام شخصیت برجسته شد. معیارها در اینها، بیش از همه هست. وقتی معیار، خدا باشد، تقوا باشد، بی‌اعتنایی به دنیا باشد، مجاهدت در راه خدا باشد، آدم‌هایی که این معیارها را دارند، در صحنۀ عمل می‌آیند و سررشتۀ کارها را به‌دست می‌گیرند و جامعه، جامعۀ اسلامی می‌شود. اما وقتی‌که معیار‌های …

جنگ‌های صدر اسلام با پشتوانهٔ حکومت و مردم و تشویق رهبر، کاری نه‌چندان سخت

بنده دقت کردم، هیچ حادثه‌ای مثل حادثۀ کربلا نیست. در حوادث صدر اسلام، یک تعداد جنگ‌های صدر اسلام بودند؛ جنگ‌های پیغمبر، جنگ‌های امیرالمؤمنین. خب یک حکومتی بود، یک دولتی بود، مردمی داشتند، سربازانی هم جدا می‌شدند از این جمعیت مردم، می‌رفتند به میدان جنگ، پشت سرشان دعای مادران، آرزوی خواهران، تحسین بینندگان، تشویق رهبر عظیم‌القدری مثل پیغمبر یا امیرالمؤمنین؛ درمقابل پیغمبر می‌رفتند جانشان را فدا می‌کردند؛ کار سختی نبود. (72/10/26)

جهاد جوان داوطلب با بدرقهٔ پیامبر و دعای مسلمانان، کاری نه‌چندان سخت

در یکی از جنگ‌های صدر اسلام، وقتی‌که دو لشکرِ حق و باطل درمقابل هم صف کشیدند و کسانی چون پیغمبر و امیرالمؤمنین علیهماالسلام در رأس جبهۀ حق قرار داشتند، پیغمبر از سپاهیان خود پرسید: چه کسی حاضر است به میدان برود و فلان جنگجوی معروفِ سپاه دشمن را از پای درآورد؟ جوانی از سپاهیان اسلام داوطلب شد. پیغمبر دستی بر سر او کشید و او را بدرقه کرد. مسلمانان هم برایش دعا کردند، او هم به میدان نبرد رفت، جهاد کرد و کشته شد. (73/3/17) این کار سختی نیست. چقدر از ماها الان آرزو داریم اشارۀ لطفی ازطرف ولیّ غایب ما بشود، جانمان را قربان کنیم!

تحقق وعدهٔ الهی با تشکیل حکومت در مدینه و امنیت مؤمنان

… است. شکی نداریم ما در اینکه زمان ظهور امام زمان صلوات‌الله‌وسلامه‌علیه مصداق کامل این آیه است، در این تردیدی نیست؛ اما کجای این آیه نوشته که مخصوص آن زمان است؟ بگویید ببینیم! کدام روایت دارد که مخصوص آن زمان است؟ چرا آیه را محدود می‌کنید؟ مگر خدا با مؤمنین صدر اسلام این وعده را عمل نکرد؟ همین آیه بود که عمل شد. آمدند در مدینه، آن حکومت را به‌وجود آوردند. بلال‌هایی که از ترس کفار قریش جرأت نمی‌کردند لااله‌الّالله را به زبان هم حتی بگویند، بر روی مأذنه‌ها به صدای بلند تکبیر گفتند و لااله‌الّالله سرودند. آنهایی که مجبور بودند درمقابل سیصد بت غیر انسانی و چندین بت انسانی و بتی از نفس خود و شهوت‌های خود و تمایلات نفسانی خود، هر روز و هر شب سجده کنند و عبودیت و اطاعت مطلق؛ این‌همه شریک برای خدا قرار داده بودند، اینها آمدند در آن سرزمین امن و امانِ جامعۀ برین[35] …

آزادی اعتراض مردم به حاکم و مجازات نشدن معترض

… این‌جوری بود. در جامعۀ اسلامی مردم بندگان خدا بودند، نه بندگان قدرت‌ها. حتی در آن‌وقتی‌که مسیر جامعۀ اسلامی انحراف پیدا کرده بود و صددرصد اسلام نبود هم، این‌جور بود. حتی در همان سال‌هایی که فتح ایران انجام می‌گرفت، اثر تربیت‌های نبوی و قرآنی در مردم بود. یک نفر حاکم سیاسی سر منبر می‌گوید، اگر من کج شدم مرا راست کنید، یک عرب بیابانی از پای منبر بلند می‌شود می‌گوید اگر راست نشدی و کج شدی، با این شمشیر تو را راست خواهیم کرد. آیا سرباز‌ها و شرطه‌ها به سرش ریختند؟ او را به‌عنوان اخلال در وضع، به زندان انداختند، از بین بردند، نابود کردند؟ ابداً. حرف درستی زده بود، حرف منطقی‌ای زده بود. آزادی به‌معنای مطلق‌العنانی نه، آزادی به‌معنای تبعیت از یک قانون صحیح انسانی، که در روح انسان، در آن نظم و در آن اجتماع، انسان بار هیچ‌کس را بر دوش نبرد، حتی بار حاکم را. اگر حاکم از‌طرف خدا حرف زد، به الهام خدا حرف زد، حاکم اسلامی‌ست، حرفش مورد قبول قرار …

ایمان قطعی و صبر بی‌مانند مسلمانان زمان پیامبر (ص)

… و پیروان، به قدر کافی، آن‌قدر که لازم است صبر نداشتند، ایمان و باورِ همراه با تعهد، آن‌قدری که باید و شاید در روح آنها ذخیره نشده بود. امروز هم اگر آن‌جور باشد، نتیجه‌اش شکست است، شکست اسلام، شکست قرآن، محکومیت مسلمانان؛ اما اگر امروز مثل زمان پیغمبر بشویم! مسلمان زمان پیغمبر ایمانش یک ایمان قطعی و تردیدناپذیر بود. صبرش همان صبری است که فرشتگان آسمان درمقابل آن صبر کوچک بودند؛ صبری که در روز ماه رمضان، در گرمای حجاز، با دهان روزه، با دشمن می‌جنگد و خندق حفر می‌کند، این صبر آن مسلمان است.

جبههٔ مسلمانان استوار در برابر جبههٔ کفر

… و درست کردن. با آیات قرآن، با مواعظ حسنه، ﴿اُدعُ اِلىٰ سَبيلِ رَبِّكَ بِالحِكمَةِ وَ المَوعِظَةِ الحَسَنَةِ﴾[8]، با مواعظ حسنه، با آیات قرآن، با نفوذ کلام نبوی، دل‌های مسلمانی را در اول کار، در اطراف خود به‌وجود می‌آورد. اینها یک جمعیتی را تشکیل می‌دهند. پس پیغمبر اول کار، وقتی‌که دعوت خود را مطرح می‌کند، یک جمعیت به‌وجود می‌آورد، یک صف به‌وجود می‌آورد، یک جبهه درمقابل جبهۀ کفر ایجاد می‌کند. این جبهه از چه کسانی تشکیل شده؟ از مسلمانان استوارِ مؤمنِ معتقدِ نافذُ‌القلب. از آن‌کسانی‌که «لا تَأْخُذُهُم فِي اللهِ لَومَةُ لائِمٍ»[9] هیچ ملامتِ ملامت‌کننده‌ای آنها را از راه خدا بر نمی‌گرداند. اینها مسلمان‌های گام اولند.

دارای ولایت بودن سلمان و ابوذر و مقداد در جامعهٔ بی‌ولایت پس از پیامبر

امیرالمؤمنین صلوات‌الله‌علیه بعد از پیغمبر، بیست‌وپنج سال زمام اجتماع را در دست نداشت. جامعۀ اسلامی بعد از پیغمبر، بیست‌وپنج سال دارای ولایت نبود؛ تمام شد رفت. در آن جامعه، سلمان شخصاً دارای ولایت بود، ابی‌ذر شخصاً دارای ولایت بود، مقداد شخصاً دارای ولایت بود، آن دیگری شخصاً دارای ولایت بود، اما جامعۀ اسلامی چطور‌؟ جامعۀ اسلامی بعد از پیغمبر، بیست‌وپنج سال دارای ولایت نبود. بعد امیرالمؤمنین رسید به حکومت، جامعۀ اسلامی شد دارای ولایت. چقدرش؟ همان‌قدری که علی در آن‌قدر، در آن بخش، در آن قسمت، منشأ و الهام‌بخش و بستر فرمان‌ها و مقررات و معرفت‌ها و شناخت‌ها بود. ولایتِ یک اجتماع به این است. هر‌وقتی‌که امام در جامعه حکومت می‌کند، …

آزار مسلمانان مکه حتی برای خواندن دو رکعت نماز

… وَ سَعَةً﴾ می‌یابد در زمین، جولانگاهی بسیار و سرزمینی گسترده. می‌بیند عجب پروازی می‌شود کرد در دنیا؛ عجب به کام دل، پر و بالی می‌توان زد در جامعۀ اسلامی، تا حالا پر و بال ما و پرواز ما، وقتی‌که خیلی اوج می‌گرفتیم، تا سقف قفس بود. عجب آفاقی‌ست، عجب پهناور! در مکه، بیچاره نمازش را به‌زور می‌خواند، اگر خیلی حِدّت[19] می‌کرد، در مسجد‌الحرام دو رکعت نماز می‌خواند، بعد هم مفصل کتک نوشِ جان می‌کرد. دیگر نهایت مسلمانی این بود، نه بیشتر از این. بعد که هجرت کرد، آمد به سرزمین آزاد، به هوای آزاد، به جامعۀ اسلامی، به تحت ولایت الله و رسول‌الله؛ دید عجب جایی‌ست اینجا، اینجا یَتَسابِقونَ اِلَی الخَیرات است، اینجا با آیۀ قرآن و تقوا و عبادت، مرتبۀ افراد، مشخص و معلوم می‌شود. هر‌که بیشتر برای خدا حرکت …

شکنجهٔ مسلمانان مکه برای انفاق یک درهم در راه خدا

دیروز اگر می‌فهمیدند یک درهم در راه خدا در مکه داده، سیخ‌داغش می‌کردند و زیر شکنجه آتشش می‌زدند؛ وقتی‌که بیایی در راه خدا مهاجرت کنی به‌سوی مدینةُ الرَّسول، ای مسلمان صدر اسلام، آن‌وقت می‌بینی که چه جولانگاهی‌ست، چه جای پروازی‌ست، چطور انسان می‌تواند به کام دل، پر و بال بزند. ﴿وَ مَن يُهاجِر في سَبيلِ اللهِ﴾ هر‌که مهاجرت می‌کند در راه خدا، ﴿يَجِد فِي …

تکلیف مسلمانان صدر اسلام و غلبهٔ صابران اندک بر گروه بسیار

… حَیَّةٌ تَسعىٰ؛[11] «اَلقِها» لازم است. [فرمود:] عصا را بینداز؛ وقتی عصا را انداختی، آن وقت نتیجه حاصل خواهد شد، معجزه رخ خواهد نمود، امر محال ــ یعنی تبدیل چوب به اژدها ــ تحقّق پیدا خواهد کرد. پس این شرطِ عملی است: باید یک بخشی از کار را به عهده بگیریم. اِن یَکُن مِنکُم عِشرونَ صابِرونَ یَغلِبوا مِاَتَین؛[12] این را قرآن نقل میکند از تکلیفی که به مسلمانهای صدر اوّل شد: کم هم اگر باشید، میتوانید بر بسیار غلبه کنید.

وقوع تغییر بنیان‌های پیشین در صدر اسلام

… بنیانهای پیشین را تغییر داد؛ یعنی طبیعت انقلاب، تهاجم به بنیانهای پیشین است؛ طبیعت هر انقلابی این است. انقلاب می‌آید برای اینکه بنیانهای اقتصادی غلط، بنیانهای فرهنگی غلط، بنیانهای سیاسی غلط را تغییر بدهد و دگرگون بکند. انقلاب آمد این بنیانها را تغییر داد؛ همیشه همین ‌جور بوده، در صدر اسلام هم همین اتّفاق افتاد.

آوازهٔ جهانی و گسترش مسلمانان در کمتر از بیست سال

… در مدینه و چه آن وقتی که گسترش پیدا کردند به مکّه و طائف و بعضی جاهای دیگر- [پیامبر] همان آدمها را تبدیل کرد به یک چنین انسانهایی. این به نظر نشدنی بود؛ با هیچ محاسبه‌ای امکان این نبود که در یک مدّت کوتاهی، آن‌چنان مردمی تبدیل بشوند به این‌چنین مجموعه‌ای. بعد هم در کمتر از بیست سال آوازه‌ی جهانی پیدا کردند؛ همین مردمِ با آن خصوصیّات اخلاقی، بعد از آنکه اسلام را قبول کردند، بیست سال نگذشته بود که آوازه‌ی جهانی پیدا کردند و از طرف شرقشان، از طرف غربشان توانستند فکر خود را، اندیشه‌ی خود را، عظمت خود را منتشر کنند و به تعبیرهای امروزی، هم از لحاظ سخت‌افزاری، هم از جهت نرم‌افزاری توسعه پیدا کنند. این کاری بود که اسلام انجام داد، و این واقعاً یک کاری بود ناممکن؛ به نظر ناممکن می‌آمد ولیکن اسلام [آن را] تحقّق بخشید؛ بعثت [آن را] تحقّق بخشید.

سال هشتم بعثت از سخت‌ترین اوقات پیامبر به دلیل حمله به مسلمانان

آن روزی که جناب حمزه اسلام آورد ــ جناب حمزه سال هشتم بعثت اسلام آورد که این، مستند به منابع معروف است؛ یعنی اُسدالغابة[10] و دیگران، سال هشتم گفته‌اند ــ جزء سخت‌ترین اوقات پیغمبر بود؛ چون اسلام علنی شده بود، از اطراف و اکناف به پیغمبر حمله میکردند، به اصحاب پیغمبر حمله میکردند. البتّه این هست که جناب حمزه قبل از آن که مسلمان هم بشود از پیغمبر به طور جدّی دفاع میکرد؛ از اوّل دفاع میکرد؛ و این [هم] هست که مثلاً آن وقتی که جناب ابوطالب مشکلاتی داشت و حضرت امیرالمؤمنین را پیغمبر قبول کرد، ایشان [هم] جناب جعفر را از بچّگی [به خانه‌ی خود …

نرسیدن مردم صدر اسلام به نهایت آرمان‌ها و اهمیت حرکت کشور

… را تحقیر کنند؛ اینها خطا است، ندیدن آن حرکت عظیم و پیشرفت بزرگى که نظام مقدّس اسلامى براى این کشور پیش آورده است، بى‌انصافى است، خطا است. بله، البتّه راه طولانى‌اى در پیش داریم؛ ما به آرمانهایمان هنوز نرسیده‌ایم؛ آرمانهاى اسلامى خیلى بالاتر از این حرفها است. در صدر اسلام هم همین حرکت وجود داشت؛ آنجا هم میانه‌ى راه بودند. شما خیال نکنید در صدر اسلام، در زمان پیامبر مکرّم و خلفاى آن حضرت، مردم به نهایت آرمانها رسیدند؛ نه، مهم این است که یک کشور حرکت بکند؛ ملّت ما در حال حرکت است. این حرکت را با حرفهاى نسنجیده، با اظهارات ناپخته و غلط خراب نکنند. کارى نکنند که در ملّت از این حرکت عظیمى که شروع کرده است و با امید دارد پیش میرود، تردید ایجاد کند. ملّت پیش رفته است؛ کارهاى بزرگى انجام گرفته است؛ این را دنیا دارد …

شیوه‌های رزمی هنرمندانهٔ پیامبر و امیرالمؤمنین در جنگ‌ها

مکرّر عرض کرده‌ایم کار سپاه متّکی به معنویّت است؛ معنویّت منافات با پیشرفتهای علمی و ابتکارات گوناگون علمی و عملی و شیوه‌های نو و سازماندهیهای هوشمندانه ندارد. نه اینکه خیال کنیم وقتی چشم انسان به معنویّت است، به ظواهر [نپردازد]؛ نخیر، بهترین و هنرمندانه‌ترین شیوه‌های رزمی را در صدر اسلام، پیغمبر اکرم و امیرالمؤمنین و مسلمانها در عرصه‌های جنگ از خودشان نشان میدادند؛ در دوره‌ی ما هم در دفاع مقدّس، نیروهای انقلابی - چه سپاه، چه ارتش، چه مجموعه‌ی نیروهای انقلاب - هنرمندانه‌ترین تاکتیکها و روشها و شیوه‌های کاری را در پیش میگرفتند. معنویّت منافات ندارد با پرداختن به اصول مادّی کار و تنظیم درست کار؛ بایستی این معنویّت را حفظ …

وجود مخالفانی مشابه در صدر اسلام و زمان پیامبر و امیرالمؤمنین (ع)

… ولی پرمدّعا هستند که صدایشان بلندتر است و با لحن طلبکارانه‌تری حرف میزنند و میخواهند نظام اسلامی را که مشغول تلاش برای رسیدن به هدفهای بلند و سربلندی و ترقّی ملت ایران است، دائم با چالشها مواجه کنند. طبیعت اینها این است و این موضوع مربوط به امروز هم نیست؛ بلکه هر وقت نتوانسته‌اند با اسلام و نظام اسلامی کنار بیایند، به این شیوه متوسّل شده‌اند، که در صدر اسلام هم نظایرش را دیده‌ایم. برای اینها تبلیغ، گفتن و نصیحت کردن بی‌فایده است و البته بودنشان هم برای نظام اسلامی ضرری ندارد؛ چون وقتی مردم آگاه هستند و حقایق را میدانند و قدرت تحلیل دارند، وجود این‌گونه افراد هیچ اشکالی ندارد. در زمان پیغمبر و امیرالمؤمنین علیهماالسّلام هم همیشه مخالفانی بودند. به‌هرحال، ما نمیخواهیم اصرار بورزیم؛ به قول مرحوم حکیم هیدجی:

قصد دشمنان برای تکرار تجربهٔ صدر اسلام

… طبق دین باشد، تا وقتی این قانون اساسی هست - که این قانون اساسی منطبق بر دین است - در این کشور نمیتوانند کاری بکنند. تا وقتی مسؤولان کشور به مبانی دین و اسلام و فقاهت پایبندند، اینها کاری نمیتوانند بکنند. میخواهند این پایبندی را از بین ببرند؛ هدف این است. میخواهند همان تجربه‌ای را که در صدر اسلام به‌وجود آمد، دوباره تکرار کنند.

مشورت، شاید از رموز پیشرفت سریع مسلمانان در آغاز اسلام

… منادی و پیشرو برپایی حکومتهای مردمی و شورایی در چهارچوب وحی و قوانین الهی است. پیامبر گرامی اسلام به فرمان الهی "و شاورهم فی الامر" در مهمات حکومتی اسلام مشورت می‌فرمودند و حتی در صورت غلبه رأی جمع بر نظر مبارک ایشان، در مواردی به نظر اصحاب عمل می‌کردند. شاید بتوان گفت که این امر یکی از رموز پیشرفت سریع و بی‌سابقه مسلمین در آغاز تاریخ اسلام بوده است.

وجود الگوهای برجسته در میان مسلمانان صدر اسلام

… آینده‌ى ایران، آینده‌ى کشورش، آینده‌ى نسل خودش، آن هم در چهارچوب معارف اسلامى و احکام اسلامى مطرح است، نمیتواند خارج از این چهارچوب‌ها یک الگو انتخاب بکند. بنابراین الگو را بایستى در بزرگانى که از لحاظ دید و جهت‌گیرى و هدفها، به هدفهاى ما میخورند انتخاب کرد. در بین مسلمانهاى صدر اسلام الگوهاى بسیار برجسته و خوبى هستند؛ در بین شخصیّت‌هاى برجسته‌ى امروز و دورانهاى گذشته هم همین‌طور، واقعاً شخصیّت‌هاى برجسته‌اى هستند. به زندگى ائمّه که نگاه کنید، زندگى امام حسن، امام حسین (علیهما السّلام)، جوانى‌هاى ائمّه، بسیار چیزهاى باارزشى در زندگى اینها است که هر جوانى را، هر نوجوانى را …

پیاده شدن نظام اسلامی در مدینه و گسترش آن به مکه

اسلام این نظام را به وسیله نبىّ‌اکرم آورد و در جامعه آن روز بشر پیاده کرد. در کجا؟ در گوشه‌ای که اسمش مدینه بود و بعد هم به مکه و چند شهر دیگر توسعه داد.

اصلاح نشدن یک‌شبهٔ جامعه در زمان پیامبر اکرم (ص)

… همه‌ى عوامل باید دست‌ به‌ دست هم بدهند. معلوم است که آرزوهاى اسلامى در مدّت کوتاه تحقّق پیدا نمیکند؛ معلوم است که اینجا و آنجا تخلّفى پیدا میشود؛ معلوم است که همه‌ى دستگاه‌ها با نواى اسلامى هنوز حرکت نمیکنند؛ در این تردیدى نیست و غیر از این هم انتظارى نیست. صدر اسلام را شما نگاه کنید؛ زمانى که نفَس مطهّر پیغمبر به مردم میخورد، این‌جور نبود که همه‌ى مردم یک‌شبه مسلمان بشوند و همه‌ى کارها در مدّت کوتاه اصلاح بشود. [براى] اصلاح کلّى و عمومى، حرکت بلندمدّت لازم است که آن هم به عهده‌ى همه است و از جمله‌ى این همه و بیشترین تکلیف، به عهده‌ى ما معمّمین و روحانیّون است. پس این وظیفه‌ى اوّل: حفظ نظام. هیچ‌کس نمیتواند به اتّکاء اینکه فلان ‌جا فلان تخلّف شده، حرکتى انجام بدهد یا …

جوانان محور تلاش و تحرک در حرکت انبیا و صدر اسلام

جوان در هر جامعه‌اى و کشورى محور حرکت است. اگر حرکتِ انقلابى باشد و قیامِ سیاسى باشد، جوانها جلوتر از دیگران در صحنه‌اند؛ اگر حرکتِ سازندگى باشد یا حرکتِ فرهنگى باشد، باز جوانها جلوتر از دیگران و دست آنها کارآمدتر از دست دیگران است. حتّى در حرکت انبیاى الهى مِن‌جمله حرکت صدر اسلام هم، محور حرکت و مرکز تلاش و تحرّک، جوانها بودند. آن کشورى که جوان کم دارد ــ کمااینکه بعضى از کشورها امروز دچار کمبود نسل جوان هستند، به خاطر بعضى از سیاستهاى تنظیم نسل و خانواده و از این حرفها ــ ولو در علم و تکنولوژى و ترقّیات جلو باشند، کارشان لنگ است. مجبورند از کشورهاى دیگر جوان قرض بگیرند! جوان و …

صدر اسلام نمونهٔ جامعهٔ مطلوب و کفایت احکام الهی برای رسیدن به آن

… باید همه‌ى انسانها از رفاه، آسایش، از امنیّت، از زندگى کافى براى آسایش خیال برخوردار باشند؛ آن چیزى که نه در تمدّن مادّى غرب چنین چیزى وجود دارد و هرگز وجود خواهد داشت و نه در تمدّن و نظام سوسیالیستى و کمونیستى وجود داشت که دیدید به چه سرنوشتى دچار شد. نمونه هم صدر اسلام است و براى رسیدن به آن، احکام الهى و اسلامى کافى است.

صبر و مقاومت شهیدداده‌های صدر اسلام

… درجه‌ى اوّل، شهداى ما قرار دارند؛ بقیّه‌ى فداکاران اعم از جانبازان، آزادگان، خانواده‌هاى مکرّم شهدا هم پشت سر شهداى عزیز و در صف دوّم قرار دارند. اگر خانواده‌ى شهدا مقاومت نمیکردند، صبر نمیکردند، از خودشان استقامت و متانت نشان نمیدادند، وضع طور دیگرى میشد. ما در داستانهاى تاریخى خوانده‌ایم که شهیدداده‌هاى صدر اسلام اگر پدرشان شهید شده بود، اگر شوهرشان شهید شده بود، اگر فرزندانشان یا برادرانشان به شهادت رسیده بودند، صبر میکردند، مقاومت میکردند.