رفتن به محتوای اصلی

صدر اسلام

نام‌های دیگر: دوران صدر اسلام

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

نخستین دوران تاریخ اسلام در زمان پیامبر اکرم (ص) و سال‌های پس از آن.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:خطبه‌های نماز جمعه تهران— ۱۳۶۲/۰۵/۱۴

سیر زمانی

از ۱۳۶۲ تا ۱۴۰۳
۱۳۶۲۱۴۰۳

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

شاهدها (۱۲۶ پاراگراف)

تحمل سختی‌های آغاز اسلام، پایهٔ قرن‌ها سروری مسلمانان

البتّه سختى‌هایى هست که باید تحمّل کرد؛ این سختى‌ها مقدّمه‌ى راحتى‌ها است. نجات، آزادى، سربلندى، دست یافتن به پیروزى و ثمرات شیرین حاکمیّت اسلامى و نجات از دست قدرتهاى ظالمانه، البتّه سختى‌هایى دارد؛ این سختى‌ها را باید تحمّل کرد. در صدر اسلام هم همین سختى‌ها را اوّل در طول مدّتى کشیدند؛ نتیجه این شد که قرنها مسلمانها شدند سروران عالم و قدرت یگانه‌ى عالم؛ بر اثر همان سختى‌ها بود. با اینکه بعدها در ارکان حکومتهاى اسلامى فساد هم رخنه کرد امّا همان بناى مستحکم و بناى مرصوصِ[14] اوّلى توانسته بود که این بارِ سنگین را در طول قرنها بر دوش بکشد. سختى‌ها را تحمّل کنیم. ملّتهاى مسلمان فداکارى کنند تا از مشکلات عبور کنند و از موانع بگذرند.

همانندی حرکت ملت ایران با حرکت مسلمانان صدر اسلام با راهنمایی وحی

برای یک ملت: هدف استقلال، هدف رها شدن از سلطه‌ی قدرتهای بیگانه، هدف رسیدن به ارزشهای اخلاقی و هدف ‌‌‌آلوده نبودن به کالاهای فاسد و پس مانده‌ی فرهنگ فاسد غربی و (که امروز در اروپا و امریکا خودشان به ستوه آمده‌اند) سر باز زدن از اینها و سرتافتن از اینها، هدفهای والایی است، که اگر کسی بتواند با یک بینش منصفانه حرکت و جهاد و مقاومت این مردم را مشاهده بکند تائید میکند که اگر سنگی جلو پایشان انداخته شد، این فساد انگیزی است و عیناً صحنه‌ای است از آنچه در صدر اسلام وجود داشت، و مطابق با همان نسخه‌ی اصل است، در آنجا هم همینطور بود، مسلمانها یک حرکتی را با راهنمایی وحی به سمت ارزشهای انسانی با تلاش مخلصانه شروع کرده بودند، که البته (بدون راهنمایی وحی همه‌ی این خطوط برای انسان روشن بشود و هدفها را بشناسد و حرکت کند، امکان ندارد) با سختیها هم ساخته بودند و برابری را بین خودشان برقرار کردند، نسبت به آنچه که کجی بود سرسخت بودند و با تمام وجود با زشتی و بدی و ظلم مبارزه میکردند و به زخارف دنیا، یعنی آن چیزی که شهوت انسان و هواهای انسانی، او را میطلبد به چشم یک اصل نگاه نمیکردند. البته بسیاری از هوسها صحیح است و برای تأمین آنها راههای مشروعی هم قرار داده شده است، اما تأمین هوس در زندگی نباید اصل باشد چون اشباع غرایز انسانی ابزارهایی است برای زندگی کردن برای رسیدن به تعالی اخلاقی، یعنی جامعه‌ای که بتواند انسانی بسازد که این اسان از …

تسلیم فوری فطرت‌های پاک و مقاومت برخی در برابر دعوت اسلام

در صدر اسلام کسانی بودند که وقتی دعوت اسلام آمد، به مجرد اینکه دعوت ارائه شد، اینها درخشش دعوت را و درخشش توحید را احساس کردند و بیقید و شرط تسلیم شدند و قبول کردند، اینها آن سالم مزاجها بودند و فطرتهای پاک و سالم غالب مسلمانهای مؤمن دوران مکه اینها هستند، اما یک عده‌ای بودند که سالها مقاومت کردند، پیغمبر(صلی‌الله‌علیه‌وآله) در مکه بود، آنها هم در مکه بودند، آیات را آنها هم مثل دیگران میشنیدند و تسلیم نمیشدند، اینها همان «فی قلوبهم مرض» بودند، حالا این بیماری چیست؟ مثلاً بیماری حسد: میگوید چرا من تسلیم حرف کسی بشوم که از قبیله بنی‌هاشم است؟ یا چرا این کسی که از فلان قشر است پیش برود و من پشت سر او بروم؟ چرا اینکه پدر و مادرش کسی نیستند، کسی بشود و من دنباله‌رو او بشوم؟ یا چگونه از افکار پدر و مادر خودم دست بردارم، و …

درخشش نور توحید و آزادی انسان با اسلام در برابر جاهلیت

در صدر اسلام، بین کفر و جاهلیت آنروز عالم، نور توحید و نور آزادی انسان و نور قطع رشته‌های بردگی از گردن و دست‌ و پای انسان داشت و از اسلام همه‌جا را منور میکرد و اسلام و پیغمبر اسلام داشتند حرکت میکردند به سمت تعالی که یک مشت آدمهای حقیر و خفاشان کوردل، خودشان را پنهان کردند تا به پیغمبر ضربه بزنند. ضربه‌ها چگونه بود؟ ضربه‌ها این بود، که در جاهای متعدد قرآن هست، مسخره میکردند تا شاید روحیه مسلمان‌ها را ضعیف کنند، صبح ایمان میآوردند، شب از ایمان برمیگشتند شاید اینها را مردد کنند، مدینه آنروز اوایل کار، شاید ده پانزده هزار نفر جمعیت بیشتر نداشته آنوقت در …

رویگردانی پادشاهان معاصر پیامبر از دعوت اسلام جز پادشاهان بحرین و حبشه

البته این مانع‌ها همه به یک اندازه مانعیت ندارند. این حصارها و خاکریزها همه یکنواخت نیستند و در درجه‌ی اول آن کسی که پایه قدرتش متزلزل میشود او خیلی دیرتر تسلیم خواهد شد چون وسوسه‌ی سلطنت و حکومت خیلی وسوسه‌ی قویای است، ولذا شما در بین این پادشاهانی که زمان پیغمبر(صلی‌الله‌علیه‌وآله) و بعد از پیغمبر(صلی‌الله‌علیه‌وآله) بود به ندرت کسی را پیدا میکنید که به دعوت اسلام روی خوش نشان داده باشد مگر یکی دو مورد: مثل پادشاهی که زرتشتی و در بحرین بود یا پادشاهی که مسیحی و در حبشه بود و الا بقیه سخت برخورد کردند. در درجه‌ی دوم هم آن روحانیون وابسته به نظام ارزشی گذشته هستند درجه‌ی بعد از آن بهره‌مندیهاست درجه‌ی بعدش هم آن تعصبهاست و لذتها و شهوتها در درجه‌ی آخر قرار میگیرد. اما همه‌ی اینها مانع هستند و این انواع موانعی را که من شمردم اگر شما فکر کنید ممکن است بتوانید …

تهدید ابرقدرت‌ها و محاصرهٔ اقتصادی حکومت پیامبر در مدینه

… با اخلاقهاى خشن و با دستهاى قدرتمند قرار گرفته بودند و یا عامّه‌ى مردمى که از معرفت نصیبى نبرده بودند، که وحشت نکرد، سخن حقّ خود را گفت، تکرار کرد، تبیین کرد، روشن کرد، اهانتها را تحمّل کرد، سختى‌ها و رنجها را به جان خرید تا توانست جمع کثیرى را مسلمان کند؛ و چه آن‌ وقتى ‌که حکومتى اسلامى تشکیل داد و خود در موضع رئیس این حکومت، قدرت را به دست گرفت. آن روز هم دشمنان و معارضان گوناگونى در مقابل پیغمبر بودند؛ چه گروه‌هاى مسلّح عرب ــ وحشى‌هایى که در بیابانهاى حجاز و یمامه، همه جا پراکنده بودند و دعوت اسلام باید آنها را اصلاح میکرد و آنها مقاومت میکردند ــ و چه پادشاهان بزرگ دنیاى آن روز ــ دو ابرقدرت آن روز عالم؛ یعنى ایران و امپراتورى روم ــ که پیغمبر نامه‌ها نوشت، مجادله‌ها کرد، سخنها گفت، لشکرکشى‌ها کرد، سختى‌ها کشید، در محاصره‌ى اقتصادى افتاد و کار به جایى رسید که مردم مدینه گاهى دو روز، سه روز، نان براى خوردن پیدا نمیکردند. تهدیدهاى فراوان از همه‌طرف پیغمبر را احاطه کرد. بعضى از مردم نگران میشدند، بعضى متزلزل میشدند، بعضى نق میزدند، بعضى پیغمبر را به ملایمت و سازش تشویق میکردند؛ امّا پیغمبر در این صحنه‌ى دعوت و جهاد، یک لحظه دچار سستى نشد و با قدرت جامعه‌ى اسلامى را پیش برد و …

روشنی صف‌ها در دوران پیامبر و آسانی جنگ و حفظ ایمان

… او اموال من را غارت کرد؛ بنابراین شبهه‌یی نبود. یهود بودند؛ توطئه‌گرانی که همه‌ی اهل مدینه - از مهاجر و انصار - با توطئه‌های آنها آشنا بودند. جنگ بنیقریظه اتفاق افتاد، پیامبر دستور داد عده‌ی کثیری آدم را سر بریدند؛ خم به ابروی کسی نیامد و هیچ‌کس نگفت چرا؛ چون صحنه، صحنه‌ی روشنی بود؛ غباری در صحنه نبود. این‌طور جایی، جنگ آسان است؛ حفظ ایمان هم آسان است. اما در دوران امیرالمؤمنین، چه کسانی در مقابل علی(ع) قرار گرفتند؟ خیال میکنید شوخی است؟ خیال میکنید آسان بود که «عبداللَّه‌بن‌مسعود»، صحابی به این بزرگی - بنا به نقل عده‌یی - جزو پابندهای به ولایت امیرالمؤمنین نماند و جزو منحرفان به حساب آمد؟ همین …

رویدادهای بدر، احد، خندق و حدیبیه در سرزمین وحی

… سمیّه و عبدالله‌بن‌مسعود و دیگران، پس از راه‌پیمایى طولانى و پُرمشقّت و بى‌حاصل رسول خدا (صلّى الله‌ علیه و آله) در میان قبایل مکّه و طائف، بیعت عقبه با اهل یثرب واقع شد و هجرت پُربرکت به مدینة‌الرّسول (صلّى الله‌ علیه و آله) پیش آمد و دولت اسلامى تشکیل شد. در اینجا بود که پیروزى بدر و شکست اُحد و محنت خندق و آزمایش حدیبیّه اتّفاق افتاد؛ اینجا بود که اخلاص و جهاد، پیروزى آفرید و مال‌دوستى و غنیمت‌طلبى ناکامى آورد. اینجا آیه‌آیه‌ى قرآن نازل شد و خشت‌خشت بناى فرهنگ و تمدّن و حیات طیّبه‌ى اسلامى کار گذاشته شد. مسلمان، با تدبّر در این گذشته و زیستن در لحظه‌لحظه‌ى آن، با آینده نیز پیوندى سازنده …

حضور توده‌ها و ایمان مخلصانهٔ آنان مایهٔ نصرت در صدر اسلام

… اسلامى یک انقلاب مردمى است. اساساً هنر ایمان اسلامى در همین است که دلهاى مردم را آن‌چنان مجذوب میکند، آن‌چنان نیروهاى مردم را در خدمت هدفهاى عالى و والا به کار مى‌اندازد که خود این، انقلاب را و حرکت اسلامى را بیمه میکند و نصرت الهى را به دنبال مى‌آورد. صدر اسلام هم عیناً همین‌جور بود؛ صدر اسلام هم حضور توده‌ى مردم و آحاد مردم و ایمان مخلصانه‌ى آنها موجب نصرت شد. این، صریح قرآن است. آیه‌ى قرآن میفرماید: هُوَ الَّذیٓ اَیَّدَکَ بِنَصرِه؛ وَ بِالمُؤمِنین؛[4] یعنى خداى متعال پیغمبر را با نصرت خود و به‌ وسیله‌ى مؤمنین تأیید کرد.

روح مشترک سپاهی‌گری امروز با رزمندگان رکاب پیامبر و امیرالمؤمنین

این توفیق بزرگى است براى شما برادران، افتخار بزرگى است و هیچ افتخارى، هیچ شغلى را شما بر این ترجیح ندهید؛ سختى هم اگر داشته باشد، با سختى آن بسازید؛ بسیار بسیار شغل پُرافتخارى است. نگاه کنید که ما امروز به رزمندگان صدر اسلام و آن کسانى که در رکاب رسول اکرم و در رکاب امیرالمؤمنین (علیهما الصّلاة و السّلام) مبارزه کردند و آماده بودند، با چه چشمى نگاه میکنیم ــ البتّه سبک سپاهىگرىِ آن روز با حالا تفاوتهاى خیلى زیادى دارد، الّا اینکه روح عمل همان است ــ همان افتخارات براى شما هم وجود دارد و این افتخارى است که هیچ چیزى معادل آن نیست.

تزکیهٔ انسان‌ها شرط پاگرفتن و گسترش اسلام

… انسانی است. همه چیز از این‌جا شروع میشود. قرآن به آن نسلی که میخواست با دست قدرتمند خود، تاریخ را ورق بزند، فرمود: «قوا انفسکم»[1] ، «علیکم انفسکم»[2] . خودتان را مراقبت کنید، به خودتان بپردازید و نفس خودتان را اصلاح و تزکیه کنید؛ «قد افلح من زکّیها»[3] . اگر جامعه‌ی اسلامی صدر اول اسلام، از تزکیه‌ی انسانها شروع نشده بود و در آن به اندازه‌ی لازم، آدمهای مصفا و خالص و بیغش وجود نداشتند، اسلام پا نمیگرفت، گسترش پیدا نمیکرد، بر مذاهب مشرکانه‌ی عالم پیروز نمیشد و تاریخ در خط اسلام به حرکت نمیافتاد. اگر انسانهای مزکا و مصفا نباشند، جهاد نیست.

دورهٔ دوم اسلام به شکل حکومت در مدینه

… وجود داشت، این تفکّر تبدیل شد به یک حکومت، یک نظام سیاسى، به نظام زندگى یک ملّت و یک امّت، و آن هنگامى بود که رسول خدا تشریف آوردند به مدینه و آنجا را پایگاه خودشان قرار دادند و حکومت اسلامى را در آنجا گستردند و اسلام از شکل یک نهضت تبدیل شد به شکل یک حکومت؛ این دوره‌‌ى دوّم. و این ادامه پیدا کرد تا دوران زندگى نبىّ اکرم و ده سالى که آن بزرگوار حیات داشتند و بعد از ایشان دوران خلفاى چهارگانه تا زمان امام مجتبىٰ (علیه الصّلاة و السّلام) و تا خلافت آن بزرگوار که شش ماه تقریباً طول کشید؛ اسلام به شکل حکومت ظاهر شد. همه چیزِ یک نظام اجتماعى را هم داشت: حکومت داشت، ارتش داشت، کار سیاسى داشت، کار فرهنگى داشت، کار قضائى داشت، روابط اقتصادى مردم را تنظیم میکرد. و اگر به همان شکل پیش میرفت، قابل [این] بود که گسترش پیدا کند و تمام روى زمین را هم بگیرد؛ یعنى اسلام نشان داد که …

پایه‌گذاری تمدن عظیم با اتکا به خدا به دست پیامبر و جانشینانش

… مقابله‌ی با قدرتها را امتحان کرده‌ایم؛ ما بر قدرتهاى بزرگ غالب شده‌ایم؛ با اینکه آنها بیش از ما مسلّح بودند و بیش از ما پول داشتند. این به برکت ایمان به خدا بود. ایمان به خدا، به یک انسان و به یک ملّت قوّت میبخشد و همه‌ی مشکلات را در مقابل آنها آسان میکند. در صدر اسلام، رسول مکرّم اسلام و جانشینان بزرگوار ایشان توانستند با اتّکاء به خدا، یک تمدّن عظیم تاریخى را پایه‌گذارى کنند. آنها هم در برابر قدرتهاى بزرگ زمانِ خودشان علی‌الظّاهر کوچک بودند؛ امّا ایمان، به آنها قدرت بخشید و توانستند یک عظمتى را در تاریخ براى چندین قرن ایجاد کنند؛ ما چرا نتوانیم؟ وَلا‌تَهِنوا وَلا‌تَحزَنوا وَاَنتُمُ الاَعلَونَ اِن کُنتُم مُؤمِنین؛[4] شرط آن ایمان است.

فهم معنای صبر، توکل، جهاد و شهادت در جریان مبارزه با رژیم شاه

… افراد باشند که بتوانند اسلام ناب را جاى آن بگذارند یا نه، این را من نمیدانم؛ لکن در اینکه خداى متعال بخواهد کلمه‌ی خودش را [ظاهر کند] ‌-لِیُظهِرَه عَلَی الدّینِ کُلِّه-[2] من در این شک ندارم. وظیفه‌ی ما این است که تلاش کنیم و راه تلاش را هم یاد گرفته‌ایم. از صدر اسلام چیزهایى براى ما گفته بودند، نمیفهمیدیم؛ از وقتى انقلاب جدّى شد، یعنى مبارزه علیه رژیم شاه براى ما جدّى شد، معناى حقایق صدر اسلام را شروع کردیم فهمیدن و در زندگى خودمان آنها را مشاهده کردیم؛ معنى صبر را فهمیدیم، معنى توکّل را فهمیدیم، معنى جهاد را فهمیدیم، معنى شهادت را فهمیدیم. و من فکر میکنم که ما سرمایه‌ی عظیمى براى حرکت در این راه داریم و این حرکت را هم ادامه خواهیم داد. آن که در این راه خسته خواهد شد، او ما نیستیم، او دشمن ما است. ظواهر که ما را فریب نخواهد داد؛ حالا قوى است و اسلحه دارد، اینها که تعیین‌کننده نیست. شصت سال است …

وجود تعبد و فداکاری و اخلاص سران صدر اسلام در جامعهٔ امروز

… است. شاید میدانید که نام فاطمه‌ی زهرا (سلام ا‌لله‌ علیها) در طول قرنهاى بعد از اسلام تا امروز، همواره براى ملّتهاى مسلمان و آحاد مسلمان، یک نام بسیار باعظمت و توأم با تجلیل و تعظیم بوده است؛ درحالی‌که این بزرگوار یک بانوى جوان و در عنفوان جوانى بود ...... به زندگى امروز ما، یک انعکاسى است از زندگى سران الهى ما در صدر اسلام؛ همان تعبّد، همان فداکارى، همان دلسوزى براى دین، همان اعتقاد و اخلاص به ارزشهاى دین، امروز در جامعه‌ی ما هست. البتّه آنها اصلند، آنها سرچشمه‌اند، و آنچه در جامعه‌ی ما هست، یک رشحه‌اى از آن چیزى است که در آن بزرگوارها بود.

ارادهٔ کشور برای بازگشت به صفا، سادگی و عدالت صدر اسلام

… ‌- کشوری که در آن احکام بر مبنای قرآن انتخاب میشود ‌- این آقایان نمایندگانی که در مجلس تشریف دارند می‌بینند؛ اگر چنانچه حکمی در آنجا بیاید که برخلاف احکام اسلام باشد، رد میشود؛ بُروبَرگرد هم ندارد؛ هرچه برخلاف فقه باشد، «فَاطرَحوهُ عَلَی الجِدار»[10] میشود؛ ولو تصویب هم شده باشد ‌- کشوری که اراده‌اش بر این است که برگردد به شئون صدر اسلام: به همان صفا، به همان بساطت،[11] به همان عدالت، به همان قاطعیّت در راه دین، با همان خصوصیّاتی که «اَذِلَّةٍ عَلَی المُؤمِنینَ اَعِزَّةٍ عَلَی الکـّْفِرینَ یُجّْهِدونَ فی سَبیلِ الله»؛[12] و از این قبیل مشخّصات و ممیّزات؛ کشوری که میتواند ‌ان‌شاءالله‌ قاعده‌ای بشود برای تجدید حیات اسلام؛ در یک چنین کشوری شما دارید زندگی میکنید؛ یک چنین فضائی خیلی مهم است و زندگی در این محیط و در این فضا خیلی مسئولیّت دارد.

ارزش مضاعف فداکاری در دوران نهال بودن اسلام

… زمان ما ارزش شهادت و فداکارى در راه خدا از بسیارى از زمانهاى تاریخ اسلام بیشتر است. شهادت همیشه باارزش است و فداکارى در راه خدا همیشه یک کار عظیم و ارجمندى است؛ امّا همین کار خوب و بزرگ، در بعضى از شرایط و در بعضى از زمانها بزرگ‌تر و مهم‌تر و باارزش‌تر است. مثلاً در صدر اسلام، فداکارى واقعاً ارزش مضاعف داشت؛ علّت هم این بود که در آن دوران، اسلام مثل نهالى بود و اگر فداکاری‌ها نمیبود، دشمنان اسلام شاید این نهال را میکندند. در زمان سیّدالشّهدا (علیه الصّلاة و السّلام) آن فداکارى و آن شهادت بزرگ، ارزش مضاعف داشت؛ چون حقیقتاً محصول زحمات پیغمبر، در آن روزها داشت از بین میرفت و فداکارى حسین‌بن‌على (علیه السّلام) و یاران آن بزرگوار مانع شد.بعضى از زمانها این‌جور است که مجاهدت در راه …

فضای اعتماد متقابل در جامعهٔ صدر اسلام به برکت تعالیم پیامبر

همان‌طور که در خطبه‌ی قبل عرض کردم، فضای جامعه‌ی اسلامی در عهد صدر اوّل به برکت تعالیم پیغمبر، یک فضای اعتماد متقابل و اطمینان متقابل بود. امروز هم همین‌جور است. بخصوص کسانی که در تریبون‌های گوناگون قرار میگیرند و سخنرانی میکنند و حرف میزنند و مینویسند، بیش از دیگران باید سعی کنند این روح اعتماد را در دلها قوی کنند؛ مبادا آن را ضعیف و متزلزل کنند.

برتری رشد مردم امروز بر مسلمانان پس از رحلت پیامبر اکرم (ص)

… ما در این امتحان بزرگ، عکس این را ثابت کرد؛ از آن چیزى که به‌عنوان عامل ویرانى حساب میشد، عامل ثبات درست کرد، عامل وحدت درست کرد، عامل پیشرفت درست کرد؛ فقدان امام با هوشیارى ملّت و با ایمان مخلصانه‌ی ملّت، تبدیل شد به یک عامل قوّت در نظام جمهورى اسلامى. همین هم دلیل دیگرى است بر این که رشد مردم امروز ما از مسلمانان صدر اسلام و زمان پیغمبر حتّى بیشتر است؛ آنها هم نتوانستند این وحدت، این تحرّک و این ایمان را بعد از رحلت رهبر بزرگ اسلام به وجود بیاورند، امّا ملّت ما توانست.

مقایسهٔ عموم مردم صدر اسلام با مردم امروز ایران جز برجستگان آن دوران

… احساس کردیم و امام عزیزمان هم یک وقتى این مطلب را به زبان آوردند؛ ایشان هم تصدیق کردند که عمق این ایمان و پُرشور بودن این ایمان در سطح عموم مردم، حتّى از دوران صدر اسلام بالاتر است.[3] آن‌وقت، مردم پیغمبر را به چشم خودشان میدیدند، امیرالمؤمنین را میدیدند؛ امروز مردم ما پیغمبر و امیرالمؤمنین و ائمّه‌ی هداة را در تاریخ فقط دیدند، امّا ایمان مردم و شور احساسات آنها و فداکارى آنها و صدق نیّت آنها و آمادگى آنها براى مواجهه‌ی با حوادث بزرگ از مردمِ آن روز کمتر نیست و در مواردى بیشتر است. اگر بگذریم از افرادى از برجستگان و بزرگان که در صدر اسلام بوده‌اند ‌-که در تاریخ اسلام، تا آخر مثل خورشیدى خواهند درخشید- در چهارچوب و در سطح عامّه‌ی مردم و عموم مردم وقتى نگاه کنیم، مردم ما حقّاً و انصافاً جلوترند.

جنگ‌های پیاپی حکومت نوپای پیامبر (ص) با کفار

بعد وارد میشوند به مدینه. جنگ‌ها و مبارزات شبانه‌روزی حکومت تازه‌پا و جوان پیغمبر شروع میشود، دائماً جنگ میشود. این خاصیت آن‌چنان حکومتی است؛ دائماً برخورد. از قبل از جنگ بدر برخوردها شروع شد تا آخر دوران زندگی پیغمبر. در این ده سال، در طول این ده سال، چند ده جنگ و برخورد پیغمبر اکرم با کفار و انواع و اقسام کفار و شعب کفار داشت. در تمام این دوران‌ها امیرالمؤمنین به عنوان پیشقراول، به عنوان فداییترین کس و پیشمرگ پیغمبر -آن‌چنانی که خود امیرالمؤمنین بیان میکند و تاریخ هم این …

بی‌اعتنایی مسلمانان عصر پیامبر به زخارف دنیا

… روز را که امیر المؤمنین «علیه السلام» در صدد معالجه آنهاست، ذکر میکنم: یکی از این بیماریها مسأله دنیا است. در نهج البلاغه چه بسیار علیه دنیا و دنیاطلبی و دنیافریفتگی، علیه خطرات و کمینهای دنیا هشدار داده شده است، و یکی از بخشهای مهم نهج البلاغه زهد آن است. این زهد برای چیست این کدام واقعیت آن دوران را نشان میدهد آن دورانی که پیغمبرش میگفت: «الفقر فخری»[4] و افتخار میکرد که فقیر است، مردمش افتخار میکردند که به مال دنیا آلوده نیستند، ابوذرها و سلمانها و عبدالله بن مسعودها و اصحاب صفّه‌شان جزو اشراف آن امت بودند، و اصلا به دنیا، و طلا و نقره و زر و زیور و زخارف مالی اعتنایی نداشتند، اصلا زخارف مالی در برابر زخارف غیرمالی چیزی به حساب نمیآمد، که پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «أشراف أمّتی أصحاب اللیل و حملة القرآن»،[5] اشراف امت من، اشراف جامعه اسلامی آنهایی هستند که شب با خدا سر و کار دارند و خدمت و عبادت میکنند، آنهایی که با قرآن آشنا هستند. در جامعه اسلامی چه حادثه‌ای روی داده که از صد کلمه سخنان امیرالمؤمنین تقریبا پنجاه کلمه‌اش در باره زهد است. این که نهج البلاغه پر است از زهد و ترغیب به زهد چه چیز را نشان میدهد؟ بله، بیماری را نشان میدهد، این نسخه امیرالمؤمنین که این قدر راجع به دنیا گرم و …

مردمی بودن حکومت پیامبر (ص) و مدتی پس از رحلت ایشان

در صدر اسلام حکومت پیغمبر و تا مدّتی بعد از رحلت پیغمبر، حکومت جامعه‌ی‌اسلامی یک حکومت مردمی بود. در دوران امیرالمؤمنین (علیه الصّلاة و السّلام) مردم در صحنه‌ی حکومت به معنای واقعی دخالت داشتند، نظر میدادند، رأی میدادند، تصمیم میگرفتند و حقّ مشورت - که قرآن پیغمبر را به آن امر کرده است - متعلّق به مردم بود که: وَ شاوِرهُم فِی الاَمرِ؛[3] مردم حق دارند که …

قبایل نیمه‌وحشی پیرامون مدینه، دشمنی کوچک اما درخور توجه

پنج دشمن اصلی، این جامعۀ تازه‌متولدشده را تهدید می‌کنند. یک دشمن، کوچک است، کم‌اهمیت است؛ اما درعین‌حال نباید از او غافل ماند، یک‌وقت دیدی یک خطر بزرگ به‌وجود می‌آورد. او کدام است؟ آن قبایل نیمه‌وحشی اطراف مدینه‌اند؛ تا ده فرسخ، پانزده فرسخ، بیست فرسخ از مدینه. قبایل نیمه‌وحشی‌ای که تمام زندگی آنها عبارت است از جنگ و خون‌ریزی و غارت و به جان هم افتادن و از همدیگر قاپیدن. خب، پیغمبر اگر بخواهد در مدینه یک نظام اجتماعی سالمی و مطمئن و آرامی به‌وجود بیاورد، باید حساب اینها …

یکسان نبودن ایمان مسلمانان و تازه‌مسلمانی بسیاری در زمان وفات پیامبر

… باوفایش، اگر برای بعد از این ده سال، نبی مکرم فکری نکرده بود، نقشه‌ای در اختیار امت نگذاشته بود، این کار، ناتمام بود. رسوبات تعصبات جاهلی به‌قدری عمیق بود که شاید برای زدودن آنها سال‌های بسیار طولانی نیاز بود. ظواهر، خوب بود؛ ایمان مردم، ایمان خوبی بود؛ البته همه در یک سطح نبودند؛ بعضی در زمان وفات پیغمبر اکرم یک سال بود، شش ماه بود، دو سال بود که اسلام آورده بودند؛ آن‌هم هیمنۀ[59] قدرت نظامی پیغمبر همراه با جاذبه‌های اسلام، اینها را به اسلام کشانده بود؛ همه که جزو آن مسلمانان عمیقِ دوران اول نبودند.

تاب نیاوردن جامعهٔ نوپای اسلامی در برابر دودستگی و اختلاف صفوف

دورۀ اول، دورۀ سکوت یا همکاری امام با این قدرت‌هاست. جامعۀ نوپا و جدیدالولادۀ اسلامی با وجود دشمنان قدرتمند و ضربت‌خوردۀ خارجی، و با وجود عناصر تازه‌مسلمان و درست جانیفتادۀ داخلی، به‌هیچ‌وجه تاب دودستگی و اختلاف صفوف را ندارد. کمترین رخنه‌ای در پیکر استوار این جامعه می‌تواند همچون تهدیدی نسبت به اصل و اساس آن باشد. ازطرفی زاویۀ انحراف واقعیت از حقیقت، آن‌چنان فاحش نیست که برای کسی همچون امیرالمؤمنین ـ که خود دلسوزترین و متعهدترین انسان نسبت به مکتب و جامعۀ اسلامی است ـ قابل تحمل نباشد و شاید به همین جهات که از پیش در آینۀ بینش پیامبر اکرم منعکس بود، پیامبر به این شاگرد …

پایه‌گذاری ارزش‌های اسلامی در جامعهٔ کوچک و فقیر عصر پیامبر

… و ارزشی اسلام در دوران پیغمبر با وحی الهی نازل شد، به‌وسیلۀ پیغمبر هم تا آن حدی که ممکن بود در جامعۀ اسلامی اِعمال شد. اما جامعۀ اسلامی زمان پیغمبر مگر چه بود؟ تا ده سال یک مدینه فقط؛ یک شهر کوچک چندهزار نفری. بعد هم که مکه را فتح کردند و طائف را فتح کردند؛ یک منطقۀ محدود با یک ثروت بسیار محدود، با فقر همه‌گیر، امکاناتِ بسیار کم. این ارزش‌های اسلامی در چنین محیطی پایه‌گذاری شد.

دورهٔ اول اسلام به‌صورت نهضت و مبارزهٔ انقلابی در مکه

… علیه‌الصلاةوالسلام و حادثۀ صلح آن بزرگوار با معاویه، یا آن چیزی که به نام صلح نامیده شد، یک حادثۀ سرنوشت‌ساز و بی‌نظیری بود در کل روند انقلاب اسلامی در صدر اول. ما دیگر نظیر این حادثه را نداشتیم. یک توضیح کوتاهی راجع‌به این جمله عرض کنم و وارد اصل مطلب بشوم. انقلاب اسلام، یعنی تفکر اسلام و امانتی که به نام اسلام، خدای متعال فرستاد برای مردم، در دورۀ اول، یک نهضت بود، یک حرکت بود. در قالب یک مبارزه، یک نهضت عظیم انقلابی خودش را نشان داد و آن هنگامی بود که رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله این فکر را در مکه اعلام کردند و دشمنانِ تفکر توحید و اسلام، درمقابل آن صف‌آرایی کردند؛ برای اینکه نگذارند این فکر پیش برود. و پیغمبر با نیرو‌گرفتن از عناصر مؤمن، این نهضت را سازماندهی کرد و یک مبارزۀ بسیار هوشمندانه و قوی و پیشرو را در مکه به‌وجود آورد. و این نهضت، این مبارزه، سیزده سال طول کشید؛ این دورۀ اول.

پیشامد مسائلی که حرکت جامعهٔ اسلامی را پس از رحلت متوقف یا کند کرد

… خدا به جوار رحمت حق، پایان گرفت، فصل تازه‌ای در زندگی جامعۀ اسلامی به‌وجود آمد که فصل امامت بود. نوبت این است که جامعۀ اسلامی، با رهبری فرد برگزیده و شایسته‌ای که خدا فرمان داده و پیغمبر برگزیده، به‌سوی هدف‌هایی که برای این جامعه معیّن شده، چهاراَسبه بتازد. [اما] مسائلی پیشامد کرد که سیر جامعۀ اسلامی را، به‌سوی این هدف‌ها یا متوقف یا کُند کرد؛ و این مسائل را شما کم‌وبیش در طول زمان شنیده‌اید و می‌دانید.

رد نسبت وحشی‌گری به سپاه اسلام در تکه‌تکه کردن فرش بهارستان

… زمان پیغمبر شمشیر زده بودند، از دشمن نهراسیده بودند، به غنیمت کمترین نگاهی نکرده بودند؛ همین آدم‌ها افتاده بودند توی مال و ثروت...همان کسانی که وقتی رسیدند به کاخ کسریٰ در ایرانِ آن روز، آن فرش‌ها، آن غذاها، آن نعمت‌ها، به نظرشان مثل ریگ بیابان حقیر آمد. فرش بهارستان را ـ که یک فرش بسیار قیمتی بود که ارزشش با هیچ ثروتی آن روز معادله نمی‌کرد ـ با کمال بی‌اعتنایی تکه‌تکه کردند و هرکدامشان یک تکه‌اش را برداشتند. حالا این را حمل می‌کنند به وحشی‌گری آنها. نه، آن زمان آن‌کسانی‌که در لشکر اسلام بودند، بینشان کسان زیادی بودند که تجارت‌ها کرده بودند، روم رفته بودند، فارس رفته بودند، اشیای قیمتی را می‌شناختند، این‌طور نبود که نشناسند، این‌طور نبود که نفهمند چیست؛ این ثروت‌های این‌طوری برایشان ارزشی نداشت، آن ارزش‌هایی که در ذهن آنها بود و بر مغز آنها حاکم بود، خیلی بالاتر از این حرف‌ها بود.