رفتار اخلاقی و دینمدارانهٔ مسلمانان فاتح با ملتهای مغلوب
… بیشتر است - دنیا یک مصاف بوده است، محل درگیری بوده است، یک عرصهی معارضه و مبارزهی انسانها بوده است به خاطر طبیعت انسانها؛ هر کسی که احساس قوّت کرد، پنجه میاندازد در آن فرد ضعیف؛ ترحمی وجود ندارد. مگر اینکه مهار و زمام دین و اعتقاد دینی وجود داشته باشد. سرداران صدر اسلام وارد کشورها که میشدند، هرچند آن ملتهای مغلوب نهایت سختگیری را با آنها کرده بودند، اما وقتی وارد میشدند، با اخلاق وارد میشدند و رفتار دینمدارانه میکردند. حتّی تا زمان جنگهای صلیبی - چند قرن بعد از آغاز اسلام - همین معنا وجود داشته. وقتی مسیحیها که از اروپا آمده بودند، وارد بیتالمقدس میشدند، مسلمانها را قتلعام میکردند - میدانید جنگهای صلیبی نزدیک دویست سال طول کشیده، هی رفت و برگشت داشته - وقتی مسلمانها غالب …
برتری فداکاری و صبر خانوادههای شهدا بر یاران صدر اسلام
… یاد این بزرگان، یاد این مردان و زنان دلاور، یعنی پدران و مادران شهدا مثل یاد خود شهدا همیشه زنده است. اینها از خاطرهی یک ملت و یک تاریخ هرگز نخواهد رفت. ما در تاریخ، چیزهائی مربوط به صدر اسلام میخواندیم که اعماق آن را درک نمیکردیم؛ مثل داستان به نظر میآمد؛ اما امروز در ملت خود، در کنار خود، افرادی را میبینیم که از لحاظ فداکاری، از آن زنان و آن مردان که یاد آنان در تاریخ اسلام هزار و چهارصد سال باقی مانده، بالاترند. اینها صبرشان از آنها بیشتر است. آنها نفس گرم رسول خدا را میدیدند، پیغمبر را به چشم میدیدند، در رکاب او میجنگیدند، اینها با هزار و چهارصد سال فاصله، »و امنّا به و لمنره صدقا و عدلا « - که در دعای سمات است - با این ایمان مستحکم اینجور ایستادند؛ این چیز کمی است؟ ملت ایران اینجور پیروز شد عزیزان من!
اثر حوادث بیستوپنج سال پس از رحلت پیامبر بر اخلاق جامعه
من امروز برای اینکه از امیرالمؤمنین درس بگیریم، یک بُعد از ابعاد فعالیت همهجانبهی امیرالمؤمنین را عرض میکنم و آن بُعد تربیت اخلاقی است. آن روزی که امیرالمؤمنین (علیه الصّلاة و السّلام) در جامعهی اسلامىِ آن روز بر سر کار آمد، وضع امت مسلمان با آن روزی که پیغمبر اکرم از دنیا رفت، تفاوت زیادی کرده بود. این بیست و پنج سال فاصله بین رحلت پیغمبر اکرم و آمدن امیرالمؤمنین بر سر کار، حوادث زیادی اتفاق افتاده بود که این حوادث بر روی ذهن و فکر و اخلاق و عمل جامعهی اسلامی اثر گذاشته بود و بعد، این نظام و این جامعه را امیرالمؤمنین تحویل گرفت.
ایمان آوردن روزافزون با وجود شکنجهٔ عمار، بلال، سمیه و یاسر
… به هدف، نترسیدن از دشمن، طمع نورزیدن در آنچه که در دست دشمن است، دل نبستن به امتیازی که دشمن میخواهد بدهد در مقابل متوقف کردن این راه، ایستادگی میآفریند، آرامش به وجود میآورد، اعتماد به راه و به هدف و به خدائی که این هدف متعلق به اوست، به وجود میآورد. لذا سی، چهل نفر بیشتر نبودند. همین سی، چهل نفر در مقابل آن همه مشکلات، آن همه دشواریها ایستادند و روز به روز زیاد شدند. روز به روز در مکه میدیدند که با عمار چه میکنند، با بلال چه معاملهای میشود، سمیه و یاسر چه جور زیر شکنجه قرار میگیرند و شهید میشوند؛ اینها را میدیدند، در عین حال ایمان میآوردند. پیشرفت حق اینجوری است. صرفاً در حالت آسایش، در حالت امن و امان پرچم حق را بلند کردن و پای آن سینه زدن، حق پیش نمیرود. حق آن وقتی پیش میرود که صاحب حق، پیرو حق، در راه پیشرفت حق از خود استقامت و استحکام نشان بدهد.
رسیدن جامعهای پراکنده به اوج تمدن با عمل به اسلام در قرن اول
… یعنی یک کشورِ اسلامی بشود. کشور اسلامی یعنی کشوری که اسلامِ حیاتبخش، اسلامِ نشاطآور، اسلامِ تحرکآفرین، اسلامِ بدون کجاندیشی و تحجر و انحراف، اسلامِ بدون التقاط، اسلامِ شجاعتبخش به انسانها، و اسلامِ هدایت کنندهی انسانها به سوی علم و دانش بر آن حاکم است؛ اسلامی که با همان شکلی که در قرن اولِ اسلامی به آن عمل شد، توانست یک مجموعهی پراکنده را به اوج تمدن تاریخی و جهانی برساند و تمدن و دانش او بر دنیا سیطره پیدا کند. سیطره و تسلط علمی به دنبال خود عزت سیاسی هم میآورد؛ رفاه اقتصادی هم میآورد؛ فضایل اخلاقی هم میآورد؛ اگر کشور به معنای واقعی کلمه اسلامی شود.
گسترش صدها برابری قلمرو و ثروت کشور اسلامی در ۲۵ سال پس از پیامبر
… یک شهر کوچک چند هزار نفری. بعد هم که مکه و طائف را فتح کردند؛ یک منطقه ی محدود با یک ثروت بسیار محدود، با فقر همه گیر و امکاناتِ بسیار کم در اختیارشان بود. ارزشهای اسلامی در چنین محیطی پایه گذاری شد. از آن روزی که پیغمبر از دنیا رفت، بیست وپنج سال گذشته است. در این بیست وپنج سال، وسعت کشور اسلامی صدها برابر شده؛ نه دو برابر و سه برابر و ده برابر. یعنی آن روزی که امیرالمؤمنین به حکومت رسید، از آسیای میانه تا شمال آفریقا - یعنی مصر - در حیطه ی قدرت حکومت اسلام بود. از دو دولت بزرگِ همسایه ی دولت اسلامی اولِ کار - یعنی ایران و روم - یکی بکلی منهدم شده بود، که حکومت ایران بود، و تمام سرزمین ایرانِ آن روز در اختیار اسلام قرار گرفته بود. بخش عمده یی از سرزمین روم هم - که شامات و فلسطین و موصل و بقیه ی جاها بود - در اختیار …
پدید آمدن بزرگترین تمدن زمان از جمعی معدود و مظلوم در مکه
بقیه ادیان، مقدّمه ورود این دین در معرض اندیشه بشریّت بود - «انتم الاعلون» - به خاطر اینکه این ایمان در اختیار شماست؛ از این باید استفاده کنید. همین ایمان است که میتواند قدرتهای شیاطین و فراعنه را خرد کند و در هم بشکند؛ همچنانکه شکست. روزهای ظهور اسلام، چه کسی خیال میکرد جمع معدودِ مظلومِ کمقوتّی در یک گوشه مکه، به برکت این آیات الهی بتوانند بزرگترین تمدّن زمان خود را بهوجود آورند و مدنیّت بشری را ارتقاء و رشد دهند و این قلمرو عظیم و این رمعه وسیع را بهوجود آورند و اینطور در عمود زمان، با عزّت و افتخار باقی بمانند؟ عدّهای خیال میکردند بهزودی همه چیز از بین خواهد رفت: «الظّانین بالله ظنّ السّوء[5] »؛ خیال میکردند پیغمبر در هر یک از حوادثی که برایش پیش آمد، موفّقیتی بهدست نخواهد آورد: «بل ظننتم ان لن ینقلب الرّسول و المؤمنون الی اهلیهم ابدا[6] ». «و ظننتم ظنّ السّوء و …
آزادی و مردمسالاری اسلام در مدینه در برابر استبداد سرداران اموی
… سلطنت، ظلم و جورِ ناشی از استبداد، قدرت مطلقه و متعهّد نبودن به هیچ مسؤولیتی و هیچ عهد الهی و مردمی وجود دارد. نظام اسلامی در مقابل ایدئولوژی سلطنت قیام کرد؛ در حالی که کشور ما قرنهای متوالی دچار این حالت بود؛ چه قبل از اسلام، چه حتّی بعد از آمدن اسلام. اسلام در مدینه به معنای واقعی کلمه، متضمّن آزادی و - به تعبیر امروز ما - مردمسالاری بود. در مدینه و زادگاه و پایگاه نبوّت، اینطور بود؛ اما در مناطق دوردستی که فلان سردار اموی در خراسان یا اصفهان یا فارس مشغول حکومت بود، این خبرها وجود نداشت؛ بلکه هر سرداری برای خود یک پادشاه مستبد بود و هر کاری میتوانست، میکرد. البته ایمان مردم ایران به اسلام، به خاطر این شخصیتها و این سردارها نبود؛ به خاطر پیام اسلام بود، که خود داستان و ماجرای دیگری دارد. از ایدئولوژی سلطنت که استبداد یک رکن ذاتی آن است، از صد سال پیش به این طرف، آفتهای دیگری هم در کشور ما بروز کرد که یکی از آنها …
فتح ایران و روم با نیروی ایمان و نقش شمشیر در برداشتن سران زورمدار
… بود که اوّل در دلها انقلاب ایجاد کرد؛ بعد به اطراف مدینه گسترش پیدا کرد؛ سپس دژ طبیعی مکه را تسخیر کرد و سرانجام به راههای دور قدم گذاشت و تا اعماق دو امپراتوری و کشور بزرگِ آن روز پیش رفت؛ و هرجا رفت، دلها را تکان داد و در درون انسانها انقلاب به وجود آورد. مسلمانان در صدر اسلام، ایران و روم را با نیروی ایمان فتح کردند. ملتهای مورد هجوم هم به مجردی که اینها را میدیدند، در دلهایشان نیز این ایمان به وجود میآمد. شمشیر برای این بود که مانعها و سرکردههای زر و زورمدار را از سر راه بردارد؛ والّا تودهی مردم، همه جا همان توفان را دریافت کرده بودند و دو امپراتوری عظیم در آن روزگار - یعنی روم و ایران - تا اعماقِ خودشان جزو نظام و کشور اسلامی شده بودند. همه اینها چهل سال طول کشید؛ ده سالش در زمان پیغمبر بود؛ سی سال هم بعد از پیغمبر.
لزوم تأمل در فلسفهٔ عمیق ماجرای دوران نبوت پیامبر خاتم
ولی بشر زیاد اشتباه میکند؛ در تاریخ، اشتباهات بزرگ همیشه سرنوشت انسانها را به مشکلات بزرگ دچار کرده. ماجرای سِیر انسان در دوران نبوّت نبیّ خاتم (صلی الله علیه و آله و سلّم)، ماجرای بسیار پُرحادثهای، داستان بسیار مهمّی، و حامل یک فلسفهی بسیار عمیقی است؛ در سال امیرالمؤمنین، شایسته بود و هنوز هم هست -چون همهسال متعلّق به امیرالمؤمنین است؛ سال بعد هم مال امیرالمؤمنین است، سالهای بعدش هم مال امیرالمؤمنین است- که این فلسفه مورد مداقّه قرار بگیرد؛ امروز هم بشر همان حرکت و تلاش را باید انجام بدهد. جوامع بشری هر چه با عدالت همراه بشوند، با معنویّت همراه بشوند، هر چه انسانها از رذائل اخلاقی، از خودخواهیها، از بداندیشیها، از بددلیها، از شهوترانیها و خودپرستیها دور بشوند، آن آینده نزدیکتر خواهد شد. …
اوجگیری بشریت به برکت عمل به قرآن
… کار، بهترین نظام، بهترین شیوه، بهترین اخلاق و بهترین روشهای عمل فرد و جامعه هدایت میکند. امروز همه بشر محتاج قرآنند؛ اما ما مسلمانان اگر به قرآن عمل نکنیم، خسارتمان، بیشتر از دیگران است؛ چون ما این نسخه و این دستورالعمل را داریم، تجربه تاریخی آن را هم داریم. بشریت در صدرِ اوّل به برکت عمل به قرآن، در علم، در اخلاق، در عمل و در پیشرفتهای گوناگون مادّی و معنوی، اوج پیدا کرد. قرآن، همیشه زنده است. قرآن، نیازهای انسان را مورد توجّه قرار میدهد. قرآن در هر عصری میتواند بهترین نسخه سعادت انسانها باشد.
بهرهگیری مسلمانان از بعثت و گسترش هدایت در جهان
البته در هر دوره و هر زمانی، هر فردی از افراد و هر جمعی از جمعهای بشری، به قدر استعداد و ظرفیتشان، از آن استفاده میکنند؛ همچنان که مسلمانان صدر اسلام توانستند از مفهوم بعثت و حقیقتِ بعثت استفاده کنند و این نور درخشنده را به سراسر دنیای آن روز بپراکنند و انسانهای زیادی را به راه راست هدایت نمایند و به حقیقت عبودیّت بکشانند. بعد از آن، در برههای از تاریخ توانستند آن چنان مدنیّت و عظمت و دانشی در عالم پدید آورند که هنوز هم از ورای دیوارهای بلند تاریخ و فواصل طولانی تاریخ، تلألوی آن دیده میشود و دنیا متنعّم به نعم آن پیشرفت علمی و صنعتی و فکری و معرفتی و مدنی است. در همه اعصار هم …
تحول انسان مسلمان، عامل اثرگذاری قرنها بر علم و مدنیت جهان
… اسلامی، آن تحوّلی که به وجود میآید، صرفاً تحوّل سیاسی نیست. فرق اساسی نظام الهی با نظامهای دیگر، همین است. در نظام الهی، انسانها تحوّل معنوی پیدا میکنند. انسان مادّی، انسان معنوی و الهی میشود و آرزوهای مادّی به آرزوهای والای انسانی و خدایی تبدیل میگردد. اگر شما ملاحظه میکنید که مسلمانان به برکت برهه کوتاهِ حاکمیتِ خدا در صدر اسلام - به برکت همان چند سال معدود - توانستند قرنهای متمادی دنیا را متحوّل کنند؛ به دنیا علم و مدنیّت و تفکّر و عقل و روح و معنا و منطق و همه چیز ببخشند؛ آن مدنیّت عظیم اسلامی را پدید آورند و زمینه پیشرفتهای بشر را در سالها و قرنهای بعد از آن ایجاد کنند، به خاطر آن تحوّلی است که در انسان مُسلمِ صدر اسلام به وقوع پیوست. امروز هم مسلمانِ حقیقی که به برکت ارتباط با خدا، تحوّل واقعی یافته و به انسان روحانی تبدیل شده باشد - نه به معنای اینکه نیازهای جسمانی و مادّی را فراموش کند؛ نه: «و لاتنس نصیبک من الدّنیا»[1] ؛ دنیا را هم باید آباد کند، مادّیات را هم بایستی کیفیت ببخشد، علم …
فجایع صدر اسلام برخاسته از جریان دوم نفاق
… آن کسانی که ایمان آنها به خاطر عدم مراقبت، ضعیف شد - این پوسته یک جا آسیبپذیری پیدا کرد و میکروب واردش شد - جریان مستمری بود. این در دنیای اسلام بود و ادامه پیدا کرد. ادامه پیدا کرد و کرد و آن چیزی که بالاخره جریان اسلام را در صدر اول شکست داد، این بود! آن فجایع، آن فضایح و آن مشکلات، از این ناحیه پیش آمد - جریان دوم نفاق - البته آن روز، وضع سختتر از امروز بود، امروز از این جهت، وضع خیلی آسانتر است.
نبود وسیلهٔ شناسایی منافقان در صدر اسلام
مشکل نفاق چیست؟ مشکل نفاق عبارت است از ناشناخته بودن؛ دشمن منافق، هرچه ناشناختهتر باشد، خطر او بیشتر است. اگر به نحوی در یک جامعه وسیلهیی دست مردم آمد که توانستند با آن وسیله، منافق را بشناسند، این خیلی خوب خواهد بود. این وسیله، در صدر اسلام نبود. عدهیی منافق بودند، ولی از کجا میشد فهمید که آنها منافقند؟ البته پیغمبر اکرم به بعضیها نشان داده بود؛ بعضیها به دستور پروردگار، چهرهی منافقین را میشناختند، اما همانها هم مأمور بودند (که) به کسی نگویند.
برقراری عدالت و ذکر و عبودیت در سالهای نخست پس از رحلت جز در مسئلهٔ وصایت
و اما ماجراهای بعد از رحلت پیامبر. چه شد که در این پنجاه سال، جامعه اسلامی از آن حالت به این حالت برگشت؟ این اصل قضیه است، که متن تاریخ را هم بایستی در اینجا نگاه کرد. البته بنایی که پیامبر گذاشته بود، بنایی نبود که به زودی خراب شود؛ لذا در اوایلِ بعد از رحلت پیامبر که شما نگاه میکنید، همه چیز - غیر از همان مسأله وصایت - سرجای خودش است: عدالتِ خوبی هست، ذکْرِ خوبی هست، عبودیّت خوبی هست. اگر کسی به ترکیب کلی جامعه اسلامی در آن سالهای اوّل نگاه کند، میبیند که علیالظّاهر چیزی به قهقرا نرفته است. البته گاهی چیزهایی پیش میآمد؛ اما ظواهر، همان پایهگذاری و شالودهریزی پیامبر را نشان میدهد. ولی این وضع باقی نمیماند. هر چه بگذرد، جامعه اسلامی بتدریج به طرف ضعف و تهیشدن پیش میرود.
مبارزه، هجرت و بازگشت فاتحانهٔ مجاهدان صدر اسلام به مکه
هم جایی است که انسان نیازمند، بدان روی میکند و هم نقطهیی است که عظمت آیین الهی در آن جلوهگر میشود. آمیزهیی از شکوه و عظمت و صفا و سادگی، یادگاری از نخستین ندای توحید، و جایگاهی برای تحقق وحدت کلمه. هم نشاندار جای پای مجاهدان صدر اسلام، که غریبانه در آن مبارزه کردند و مظلومانه از آن هجرت نمودند و فاتحانه و مقتدرانه بدان بازگشتند و آن را از نشانههای جاهلیت عرب پیراستند؛ و هم معطّر به نَفَس نیایشگران و جای سجدهی متعبدان و دست نیاز ثناگویان. هم مَطلَع خورشید اسلام در آغاز و هم مشرق طلوع مهدی موعود در انجام. هم پناهگاه دلهای رمیده و هم امید بخش جانهای به ستوه آمده!
حضور زنان در میدان جنگ همراه با تربیت فرزند و حفظ حجاب
در صدر اسلام، زن در میدان جنگ، علاوه بر بستن زخم مجروحان -که این کار بیشتر بر عهدهی زنان بود- حتّی گاهی با نقاب، در میدان جنگ و رزمهای دشوار آن روز، شمشیر هم میزد! درعینحال در داخل خانه، فرزندان خود را هم در آغوش میگرفت، تربیت اسلامی هم میکرد، حجاب خود را هم حفظ میکرد؛ چون اینها منافاتی با هم ندارد. اگر کسی درست توجّه کند، خواهد دید که منافاتی ندارد. بعضی افراط میکنند، بعضی تفریط میکنند. بعضی میگویند چون فعّالیت اجتماعی اجازه نمیدهد به خانه و شوهر و فرزند برسیم، پس فعّالیت اجتماعی نباید بکنیم. بعضی میگویند چون خانه و شوهر و …
مسجد مرکز تصمیمگیریهای مهم در زمان پیامبر (ص) و حکومت امیرالمؤمنین (ع)
در صدر اسلام هم، در زمان نبىّ مکرّم اسلام صلیاللَّهعلیهوآلهوسلّم و همچنین در زمان حکومت با برکت امیرالمؤمنین علیهالصّلاةوالسّلام، مسجد مرکز همه تصمیمگیریهای مهم و کارهای بزرگ بود. نمیخواهیم از لحاظ وضع زمان، مسجد امروز را به مسجد کوفه زمان امیرالمؤمنین تشبیه کنیم؛ زیرا اقتضاهای هر زمان متفاوت است. بهطور کلّی مسجد به عنوان یک پایگاه دین، عبودیّت و معرفت، میتواند برای جوامع اسلامی منشأ و سرآغاز حرکات بزرگ و برکات ماندگار باشد.
آغاز لغزش خواص طرفدار حق چند سال پس از رحلت پیامبر
دورانِ لغزشِ خواصِ طرفدارِ حق، حدوداً هفت، هشت سال پس از رحلت پیغمبر شروع شد. به مسألهی خلافت، اصلاً کار ندارم. مسألهی خلافت، جدا از جریان بسیار خطرناکی است که میخواهم به آن بپردازم. قضایا، کمتر از یک دهه پس از رحلت پیغمبر شروع شد. ابتدا سابقهداران اسلام - اعم از صحابه و یاران و کسانی که در جنگهای زمان پیغمبر شرکت کرده بودند - از …
نادر یا بیسابقه بودن فداکاریهای امروز در مقایسه با صدر اسلام
… اینکه خیلی از مجاهدتها، فداکاریها و بزرگمنشیهای صدر اسلام را، وقتی در گذشته در سخنرانیها و گفتارهای خصوصی، نقل میکردیم، بعضی - حتّی گاهی خود گویندههایش - ته دلشان خیلی باور نمیکردند که همه این جزئّیات، همینطور اتّفاق افتاده است؛ از بس بزرگ و باعظمت است. آنچه ما امروز میبینیم، واقعاً من به شما عرض میکنم که در صدر اسلام، در زمان نبىّاکرم صلّیاللَّهعلیهوآلهوسلّم، نمونههای نادری دارد. حتّی بعضیش اصلاً نمونه ندارد.
از دست رفتن بیشترین نیروی انقلاب نخستین اسلام در چنین دورانی
در سطح داخلی، انقلاب اکنون در مرحلهیی است که میتوان آن را دوران «جهاد اکبر» نامید که دورانی است بسیار سخت، بسیار خطرناک و همه انقلابها این دوران را قاعدتاً تجربه میکنند و شاید بشود گفت که اکثر انقلابها در این دوران دچار لغزش و انحطاط میشوند. و شاید تعجب کنید اگر عرض کنم که انقلاب عظیم تاریخی نخستین اسلام در چنین دورانی بود که بیشترین نیروی خود را از دست داد.
تجربهٔ صدر اسلام درسی هشداردهنده برای انقلاب امروز
ما امروز در این دوران از انقلاب کبیر و عظیم و عمیق خود قرار داریم. البته امتیاز ما به صدر اول در دو نکته، مهم است. نخست: وجود تجربهی آن دوران در برابر ما که برای ما صفحه درس آموزنده و هشداردهندهیی است که ای بسا خواهد توانست از آن خطرات مانع شود.
پشتیبانی مردم و رهبر از رزمندگان در جنگهای پیامبر و امیرالمؤمنین
… از حوادث خونبار صدر اسلام، به اندازهى حادثهى کربلا غربت و بىکسى و تنهایى وجود نداشت؛ در هیچ حادثهاى. این تاریخ اسلام است، هر کس میخواهد نگاه کند؛ بنده دقّت کردهام و هیچ حادثهاى مثل حادثهى کربلا نیست. حوادث صدر اسلام، یک مقدار جنگهاى صدر اسلام بودند؛ جنگهاى پیغمبر، جنگهاى امیرالمؤمنین. خب یک حکومتى بود، یک دولتى بود، مردمى داشتند، سربازانى هم جدا میشدند از این جمعیّت مردم و میرفتند به میدان جنگ، پشت سرشان دعاى مادران، آرزوى خواهران، تحسین بینندگان، تشویق رهبر عظیمالقدرى مثل پیغمبر یا امیرالمؤمنین. میرفتند در مقابل پیغمبر جانشان را فدا میکردند کار سختى نیست؛ چقدر جوانهاى ما حاضر بودند در مقابل یک پیام امام جانشان را قربان کنند؛ چقدر از ماها الان آرزو داریم اشارهى لطفى از طرف ولىّ غایب ما بشود تا جانمان را قربان کنیم؛ انسان در مقابل رهبرش، جلوى چشمش، با …
اوج جوامع اسلامی در دین و در دانش بشری به برکت اسلام
… که کار پیچیدهتر میشد و محتاج تخصّص بود، آنها را دائم امر کرد که بروید علم یاد بگیرید؛ بروید بینش پیدا کنید؛ بروید به اشیاء نگاه کنید. راه کشف کردن، راه پیدا کردن، راه دیدن، مرتّب در قرآن و سنّت نبىّ اکرم (علیه و على آله الصّلاة و السّلام) یاد داده شده است. لذا شما مىبینید که هر کدام از این دو قسمت در جوامع اسلامى صدر اوّل، یک اوج و شکوهى دارد؛ و در بخش دنیایى هم به برکت اسلام، آنها شدند قلّهى دانش بشرى. این خاطرهى تاریخى را هم که دیگر بنا نیست امروز غربىها از ملل مسلمان سلب کنند؛ اینکه دیگر جاى انکار نیست. خب، اگر این دو با هم جمع شدند، این خواهد شد دنیا و آخرت با هم. اگر هر کدام گرفته شد، یک اشکالى به وجود مىآید.
دورشدن جامعهٔ پیامبر از اسلام تا حاکمیت یزید
… مکه و مدینه پرچمها را میبست، به دست مسلمانها میداد و آنها تا اقصی نقاط جزیزةالعرب و تا مرزهای شام میرفتند؛ امپراتوری روم را تهدید میکردند؛ آنها از مقابلشان میگریختند و لشکریان اسلام پیروزمندانه برمیگشتند؛ که در این خصوص میتوان به ماجرای «تبوک» اشاره کرد. روزگاری در مسجد و معبر جامعهی اسلامی، صوت و تلاوت قرآن بلند بود و پیغمبر با آن لحن و آن نَفَس، آیات خدا را بر مردم میخواند و مردم را موعظه میکرد و آنها را در جادهی هدایت با سرعت پیش میبرد. ولی چه شد که همین جامعه، همین کشور و همین شهرها، کارشان به جایی رسد و آنقدر از اسلام دور شدند که کسی مثل یزید بر آنها حکومت میکرد!؟ وضعی پیش آمد که کسی مثل حسینبنعلی (علیهالسّلام)، دید که چارهای جز این فداکاری عظیم ندارد! این فداکاری، در تاریخ بینظیر است. چه شد که به چنین مرحلهای رسیدند؟ این، آن عبرت است. ما باید این را امروز مورد توجّه دقیق قرار دهیم.
حکومت مبتنی بر زهد و تقوا و حرکت مردم به سمت خدا
آنها به آن وضع دچار شدند. روزگاری برای مسلمین، پیشرفت اسلام مطرح بود؛ رضای خدا مطرح بود؛ تعلیم دین و معارف اسلامی مطرح بود؛ آشنایی با قرآن و معارف قرآن مطرح بود؛ دستگاه حکومت، دستگاه ادارهی کشور، دستگاه زهد و تقوا و بیاعتنایی به زخارف دنیا و شهوات شخصی بود و نتیجهاش آن حرکت عظیمی شد که مردم به سمت خدا کردند. در چنان وضعیتی، شخصیّتی مثل علیبنابیطالب (علیهالسّلام)، خلیفه شد. کسی مثل حسینبنعلی (علیهالسّلام) شخصیت برجسته شد. معیارها در اینها، بیش از همه هست. وقتی معیار خدا باشد، تقوا باشد، بیاعتنایی به دنیا باشد، مجاهدت در راه خدا باشد؛ آدمهایی که این معیارها …
روشن شدن چراغ علم و معنویت و استقرار عدالت اجتماعی به دست اسلام
… و عمل میکنند، دارای رحم و مروّتند، دارای احساس مسؤولیت در پیش خدای بزرگند، دارای احساس معنویّتند، غرق در مادّه نیستند و همه چیز رابرای خود نمیخواهند؛ قدرت و رفاه مادّی بیابند، آن پول و قدرت و آن پیشرفت ورفاه مادّی، برای همه انسانهای دنیا، خیر به وجود میآورد. همانطور که در صدر اسلام، اسلام آمد و چراغ علم و معنویّت را در دنیا روشن کرد. اسلام آمد و به همان اندازه که جوامع فاتح صدراسلام از معنویّات برخوردار بودند، عدالت اجتماعی را در سطح عظیمی ازدنیامستقرکرد و در سطح دنیا به تربیت انسانها پرداخت.
رمز پیروزی اسلام صدر اول در نگاه به مشکلات و اهداف
… جوانها. شما پاسدارها، شما نیروهاى انقلابى با این دید نگاه کنید به مسائل. مسائل جزئى، مسائل شخصى، مسائل مادّى، مسائل درجهى دو هستند. سختىهاى مشکلات مادّى را باید تحمّل کرد براى اهداف بزرگ. این، آن راهى است که یک ملّتى وقتى بپیماید، به اوج ترقّى خواهد رسید؛ و این همان چیزى است که اسلام را در صدر اوّل پیروز کرد. اسلامِ پیروزِ صدرِ اوّل به مشکلات با این چشم نگاه کرد و اهداف را با آن دید نگریست که توانست پیش برود.
ماندگاری اسلام در گرو فهم، جرئت اقدام و فداکاری
قرنها گذشت، مسلمانها قرآن را فراموش کردند. خطوط روشن قرآن در زندگىها محو شد؛ یا بد فهمیدند، یا عمداً تحریف کردند، یا فهمیدند امّا جرئت و شجاعت اقدام نداشتند، یا اقدام هم کردند و محصولى هم به دست آمد امّا براى دفاع از آن و نگهدارى آن محصول فداکارى نکردند. اگر در صدر اسلام هم کلام پیغمبر را نمیفهمیدند یا جرئت نمیکردند به آن اقدام کنند و میترسیدند ــ همچنان که به بعضى از اینگونه افراد در قرآن اشاره هست: «یَقولونَ اِنَّ بُیوتَنا عَورَةٌ وَ ما هِیَ بِعَورَةٍ اِن یُریدونَ اِلّا فِرارًا»[4] ــ یا در مقابل آنچه به دست آمد فداکارى نمیکردند، [چیزی] نمیماند؛ در صدر اسلام هم نمیماند.