رفتن به محتوای اصلی

صدر اسلام

نام‌های دیگر: دوران صدر اسلام

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

نخستین دوران تاریخ اسلام در زمان پیامبر اکرم (ص) و سال‌های پس از آن.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:خطبه‌های نماز جمعه تهران— ۱۳۶۲/۰۵/۱۴

سیر زمانی

از ۱۳۶۲ تا ۱۴۰۳
۱۳۶۲۱۴۰۳

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

شاهدها (۱۲۶ پاراگراف)

پیشرفت جامعهٔ اسلامی تا قرن چهارم به وسیع‌ترین و پیشرفته‌ترین جامعهٔ دنیا

… پیغمبر، به برکت احکام پیغمبر و معارفی که پیغمبر هدیه کرده بود، با وجود اینکه در این خلال بعد از پیغمبر یک اشکالات اساسی‌ای هم به وجود آمد امّا در عین حال آن چنان این حرکت، حرکت ریشه‌دار و مستحکمی بود که روز‌به‌روز به طرف قوّت پیش رفت، روز‌به‌روز قوی‌تر شد. به طوری که -آن طوری که این در تاریخ جزو مسلّمات است- در قرن چهارم هجری، یعنی سیصد سال بعد از بعثت پیغمبر و پس از ظهور جامعه‌ی اسلامی، جامعه‌ی اسلامی از لحاظ سیاسی وسیع‌ترین جامعه در دنیا بود؛ از لحاظ نظامی قوی‌ترین ارتش دنیا را داشت؛ از لحاظ دانش و فرهنگ پیشرفته‌ترین سطح علمی و فرهنگی را داشت در همه‌ی دنیا؛ یعنی سه قرن بعد از بعثت، این جامعه‌ی اسلامی این جور حرکتی کرد که از لحاظ نظامی، از لحاظ سیاسی، از لحاظ علمی و فرهنگی به این رتبه رسید. این تازه مربوط به زمانی است که خلفای ناباب و فاسدی مثل بنی‌امیّه و بنی‌عبّاس سرِ کار بودند. اگر چنانچه به جای اینها ائمّه‌ی هدایت سرِ کار میبودند یا کسان منصوبِ آنها سرِ کار میبودند، قطعاً پیشرفتها ده‌ها برابرِ آن چیزی میشد که اتّفاق افتاد. حرکت اسلام این …

اختلاف تکالیف مسلمانان به‌تبع اختلاف شرایط

عرض کردم، در صدر اسلام هم قضیّه همین‌جور بوده است. در آنجا هم اقتضائات گوناگون و شرایط گوناگون، وظایف گوناگونی به وجود می‌آورده. یک روز خدای متعال میفرماید که «اِن یَکُن‌ مِنکُم‌ عِشرونَ‌ صابِرونَ‌ یَغلِبوا مِائَتَین»،[9] یک روز میفرماید: فَاِن ‌یَکُن مِنکُم مِائَةٌ صابِرَةٌ یَغلِبوا مِائَتَین.[10] یعنی یک روز باید با ده برابر بجنگند، یک روز با دو برابر باید بجنگند. در حکمت الهی بلاشک قصوری وجود ندارد، خب معلوم است، این مربوط به شرایط است. در یک شرایطی وضع جوری است که خدای متعال میگوید بایستی یکی‌تان با ده نفر بجنگید، یک شرایط دیگر هم پیش می‌آید که وضع جوری است که خدای متعال میفرماید یکی‌تان با دو نفر باید بجنگید. این …

الگو بودن صحنهٔ صدر اسلام برای فهم حوادث امروز امت

ببینید، صحنه‌ی صدر اسلام برای ما الگوست. من نمیخواهم ادعا کنم که همه‌ی حوادث ما عیناً شبیه حوادث صدر اسلام است؛ نه، دنیا تغییر کرده، انگیزه‌ها و شکلها عوض شده؛ لیکن صدر اسلام یک تابلوی بسیار پیچیده و هنرمندانه و مندمجی است که بخشهای گوناگون زندگی تاریخی امت اسلام را تا امروز و تا ابد میشود در اجزای این تابلو مشاهده کرد. هرکدام از این بخشها را انسان ملاحظه کند و با زمانِ خودش تطبیق کند، میتواند بفهمد.

مدح یاران به سبب مواضع سیاسی و اجتماعی و مجاهدت بیش از عبادت

شما ببینید در صدر اسلام، آن کسانی که ممدوح واقع شدند - حالا توی فرهنگ ما، بر طبق عقیده‌ی ما - بیش از آنچه که به خاطر نماز و عبادتشان ممدوح واقع شدند، به خاطر موضعگیریهای سیاسیشان، اجتماعیشان و مجاهدتشان ممدوح واقع شدند. ما ابیذر را، یا عمار را، یا مقداد را، یا میثم تمار را، یا مالک اشتر را کمتر به عبادتشان مدح میکنیم. تاریخ، اینها را به آن مواضعی میشناسد که این مواضع، تعیین کننده بود؛ حرکت کلان جامعه را توانست هدایت کند، شکل بدهد و به پیشرفت این حرکت کمک کند. آنهائی هم که مذمت شدند، همین جور. خیلی از بزرگان که مورد مذمت قرار گرفتند، به خاطر شرب خمر مذمت نشدند، به خاطر بینمازی مذمت نشدند؛ به خاطر عدم حضور در آنجائی که حضورشان لازم بود، مذمت …

تبدیل خلافت به سلطنت، از مقاطع خطرناک تاریخ اسلام

… حرکت امام صادق (علیه‌الصّلاةوالسّلام) و به‌طور کلی حرکت عمومی ائمه‌ی هدی (علیهم‌السّلام)، بخصوص نُه امامی که از بعد از حادثه‌ی عاشورا تا زمان غیبت حضرت ولیعصر (ارواحنا فداه) این منصب را داشتند، با رفتار و هویت و حرکت بسیجىِ امروز ملت ما، رابطه‌یی وجود دارد. وقتی شما به تاریخ اسلام نگاه میکنید، مقطعی را میبینید که در آن، خلافت - یعنی حکومت مبتنی بر پایه‌های دین - تبدیل شده است به سلطنت، که یکی از مقاطع بسیار خطرناک تاریخ اسلام است. البته بعضی از صحابه‌ی بزرگ پیغمبر در همان اوقات، جامعه‌ی اسلامی را از این‌که این حادثه پیش بیاید، برحذر میداشتند؛ اما پیش آمد. چرا پیش آمد و علل و عواملش چه بود و چه کسانی بودند؟ اینها فعلاً مورد بحث من نیست، ولی این حادثه اتفاق افتاد. نتیجه‌ی این اتفاق این …

ساخته شدن بزرگ‌ترین مدنیت به دست جمعیتی کوچک با تمسک به اصول اسلام

در صدر اسلام، یک جمعیت کوچک، دور از مدنیّت و دانش و محروم از همه خیرات زندگی، به برکت همین اصول و با تمسّک به همین پایه‌های مستحکم توانستند بزرگترین مدنیّت را در طول چند قرن در دنیا به راه بیندازند و دنیا از مدنیّت و علم و پیشرفت آنها بهره برد. این، تجربه گذشته ماست. امروز هم ما در جمهوری اسلامی هرجا به اراده و به خدا توکّل کردیم و هرجا نیروهای خود را به کار گرفتیم و هوسهای خود را کنار گذاشتیم و اهداف را بزرگ شمردیم، گام ما موفّق بود.

سرکوب قبایل شرور و غیرقابل اعتماد با اعزام سریه‌ها

… کدام از آنها اگر نشانه صلاح و هدایت بود، با آنها پیمان بست؛ اول هم نگفت که حتماً بیایید مسلمان شوید؛ نه، کافر و مشرک هم بودند؛ اما با اینها پیمان بست تا تعرّض نکنند. پیغمبر بر عهد و پیمانِ خودش، بسیار پا فشاری میکرد و پایدار بود؛ که این را هم عرض خواهم کرد. آنهایی را که شریر بودند و قابل اعتماد نبودند، پیغمبر علاج کرد و خودش سراغ آنها رفت. این سریه‌هایی که شنیده‌اید پیغمبر پنجاه نفر را سراغ فلان قبیله فرستاد، بیست نفر را سراغ فلان قبیله، مربوط به اینهاست؛ کسانی که خوی و طبیعت آنها آرام‌پذیر و هدایت‌پذیر و صلاح‌پذیر نیست و جز با خونریزی و استفاده از قدرت نمیتوانند زندگی کنند. لذا پیغمبر سراغ آنها رفت و آنها را منکوب کرد و سر جای خودشان نشاند.

سه جبههٔ منافقین، یهود و مشرکین در برابر حکومت پیامبر

و اما در نظام اسلامی، این چالشها چیست؟ نمیتوانیم امروز را به طور کامل با صدر اسلام و زمان نبی مکرم اسلام مقایسه کنیم. شباهتهایی وجود دارد؛ اما فوارقی هم وجود دارد. در صدر اسلام، عمده‌ی تقابل دوران دهساله‌ی پیغمبر، با سه جبهه بوده است: جبهه‌ی منافقین در داخل، جبهه‌ی اهل کتاب و یهود - که در مدینه و محیط حکومت پیغمبر وضع خاصی داشتند - و جبهه‌ی کفار و مشرکین. اینها سه جبهه‌ی عمده است که شما شرح این چالشها را در سرتاسر قرآن و بیشتر در سوره‌ی مبارکه‌ی بقره مشاهده میکنید. در تقابل با یهود، چون یهود کسانی بودند که سیطره‌ی فکری و سیطره‌ی مالی بر مردم مدینه داشتند، مسأله‌ی آنها، مسأله‌ی دشمنی از نوع دشمنی کفّار قریش نبود. آنها گذشته‌ای داشتند، تاریخی داشتند، افتخاراتی داشتند، کتابی داشتند؛ با اتکای به آن، با مردمی که تا قبل از …

دگرگونی باطن جامعهٔ اسلامی پنجاه سال پس از پیامبر (ص) با ماندن نام اسلام

… و معرفت بود. به جای کینه‌ورزی انسانها با هم، متّکی بر محبّت و ارتباط و اتّصال و رفق و مدارا بود؛ یعنی یک حکومتِ از ظاهر و باطن آراسته. انسانی که در چنین حکومتی پرورش پیدا میکند، انسانی باتقوا، پاکدامن، عالم، بابصیرت، فعّال، پُرنشاط، متحرّک و رو به کمال است. با گذشت پنجاه سال، قضایا عوض شد. اسم، اسم اسلام ماند؛ نام، نام اسلامی بود؛ اما باطن دیگر اسلامی نبود. به جای حکومت عدل، باز حکومت ظلم بر سر کار آمد. به جای برابری و برادری، تبعیض و دودستگی و شکاف طبقاتی به وجود آمد. به جای معرفت، جهل حاکم شد. در این دوره پنجاه ساله، هرچه به طرف پایین می‌آییم، اگر انسان بخواهد از این سرفصل‌ها بیشتر پیدا کند، صدها شاهد و نمونه …

مجاهدت مظلومانهٔ پیامبر و یاران در مکه و تأثیر آن در یثرب

وقتی که حرکت اسلام، از مکه آغاز شد و آن شور و نشاط اسلامی همراه با مظلومیت و استقامت مؤمنین، کار خودش را کرد اولین جایی که پرتو انداخت، مدینه بود - یثرب آن روز - چون مجاهدت پیامبر و یاران او در مکه، بشدت مجاهدت مظلومانه‌یی بود؛ نام خدا را میآوردند، به توحید و به تعقل دعوت میکردند و در مقابل، کتک میخوردند، کشته میشدند، شکنجه میشدند. انواع و اقسام فشارها وارد میشد، در آخر هم قضیه‌ی شعب ابی‌طالب بود که جزو سخت‌ترین فشارها بر پیامبر و مسلمانان بود.

تجربهٔ حاکمیت کامل اسلام در زمان پیامبر و برافروختن مشعل علم و تمدن

ما نمیتوانیم منکر گرفتاری‌هاى دنیاى اسلام بشویم و آنها را ندیده بگیریم؛ نمیتوانیم ضعفهایى را که امروز جوامع اسلامى دچار آن هستند، کوچک بشماریم. یک روز در این عالم یک تجربه‌اى اتّفاق افتاده است و آن، تجربه‌ى حاکمیّت اسلام به طور کامل بر زندگى انسانها بود، در زمان خود وجود مقدّس نبىّ ‌اکرم و دوره‌ى محدودى از صدر اوّل. همان برکات کار را به جایى رساند که امّت اسلامى توانست بزرگ‌ترین ملّتها را در بُرهه‌اى از زمان به‌ وجود بیاورد و آن‌چنان مشعلى از علم و تمدّن و فرهنگ و اخلاق و پیشرفت و درسهاى فراموش‌نشدنى ــ آن ‌هم در آن دوران جهلى که آن روز بر دنیا حاکم بوده است ــ برافروزد که هنوز که هنوز است، بشریّت از پرتو آن و از اشعه‌ى آن دارد استفاده میکند. خب این یک تجربه است؛ هر چه ما از اسلام دورتر شده‌ایم و پیام مبعث را کمتر مورد توجّه قرار داده‌ایم، زندگى بر ما مسلمانها در دوره‌هاى مختلف مشکل‌تر شده است.

حضور ایادی دشمنان در داخل حکومت پیامبر و امیرالمؤمنین با وجود اقتدار آنان

در زمان حکومت نبىّ اکرم و امیر المؤمنین علیهما السّلام، با آن که این بزرگواران در داخل کشورشان اقتدار داشتند، ولی دشمنان اسلام حضور خود را نیز حفظ کرده بودند. مگر دشمنان و منافقان نمیخواستند مرکب پیامبر را در آن گردنه رم دهند که خدای متعال وجود مقدّس آن حضرت را نجات داد؟ در زمان آن بزرگواران، ایادی دشمنان خارجی در داخل بودند و حتی به صورت مسجد سازی (مسجد ضرار)، قصد ضربه به حکومت اسلامی را داشتند: «و ارصاداًلمن حاربَ اللَّه و رسوله[2] ». آنها منتظر بودند که دشمن خارجی بیاید و به او کمک برسانند و حکومت پیامبر را از بین ببرند!

جنگ و اختلاف دائم در جزیرة‌العرب پیش از پیدایش اسلام

… روم، در بین این دو نظام هم جزیرة‌العرب با اهواء[2] مختلفه و آراء متشتّته و دشمنى و کین‌ورزى دائم بود. با اینکه دو قدرت بزرگ بالاى سرشان بود و هر دو قدرت میخواستند از اینها سود ببرند و آنها را زیر فشار قرار میدادند، در عین‌ حال در جزیرة‌العرب وحدت کلمه نبود؛ عدّه‌اى مشرک بودند، عدّه‌اى یهودى بودند، عدّه‌اى نصرانى بودند، همه‌ى اینها با هم در حال اختلاف و نزاع بودند؛ یهودى‌شان با مشرکشان، مشرکشان با یهودى‌شان و همه با نصرانى‌شان، و باز در میان خود آن مشرکین هم اختلافات فراوان قبیله‌اى و حتّى کوچک‌تر از قبیله‌اى، دائم برقرار بود؛ یعنى احزاب مختلفه و گروه‌هاى گوناگون، به ‌طور دائم در حال جنگ و جدال بودند. پس دنیاى اطراف جزیرة‌العرب و مهبط وحى را وقتى شما نگاه کنید، مى‌بینید که قبل از پیروزى اسلام و پدید آمدن حکومت اسلامى در زمان نبىّ اکرم (صلّى الله‌ علیه و آله و سلّم)، همه‌طرف جنگ بود، خون‌ریزى بود، اختلاف بود؛ تا اینکه اسلام پدید آمد.

اتحاد گروه‌های متخاصم در جنگ با اسلام

… عرض من اینجا است که وقتى اسلام به ‌وجود آمد، آن گروه‌هایى که همه به ‌طور دائم با هم در حال جنگ و جدال و خون‌ریزى بودند، در یک چیز متّفق شدند و آن، حمله کردن به اسلام بود؛ این پدیده‌ى عجیبى نیست؟ این پدیده براى ما آشنا نیست؟ این پدیده براى ما عبرت‌آموز نیست؟ روم با اسلام جنگید، ایران با اسلام جنگید، یهود با اسلام جنگیدند، نصارا با اسلام جنگیدند، قریش با اسلام جنگیدند، ثقیف[3] با اسلام جنگیدند؛ همه‌ى گروه‌هایى که میتوانستند از خودشان نمودى نشان بدهند، شمشیر به دست گرفتند و علیه اسلام شروع کردند جنگیدن که یکى از مظاهر آن، همین جنگ احزاب بود که به اسم «جنگ احزاب» هم نامیده شده است، زیرا که احزاب مختلف با یکدیگر همدست شدند و فرقه‌ها و گروه‌ها و گروهکها و تشکیلات مختلف ریختند سر مدینة‌الاسلام و مرکز قدرت نبوى؛ این را ما در تاریخ دیده بودیم. بنابراین مؤمنین تعجّب نکردند وقتى ‌که بعد از پیروزى انقلاب اسلامى، آمریکا با ایران جنگید، اسرائیل با ایران جنگید، شوروىِ آن روز با ایران جنگید، مرتجعین با ایران جنگیدند، گروه‌هایى که در طول زمان با هم دعوا داشتند، اختلافها را …

همانندی تحول امروز جهان با تحول دوران پیامبر اکرم (ص)

امروز به دوران نبىّ‌اکرم (صلّیاللَّه‌علیه‌واله‌وسلّم) نگاه کنید؛ از دور، پیچ را میشود دید. از نزدیک در حین حرکت، هیچ‌کس ملتفت نیست که چه کاری دارد انجام میگیرد؛ مگر هوشمندان. از این‌جا شما میفهمید که بشریت در دوران صدر اسلام، مشغول چگونه حرکتی بود و چه کار میکرد. نه این‌که بخواهم دوران نورانی نبىّ‌اکرم را با دوره‌های دیگر مقایسه کنیم، اما آن‌چنان کاری را امروز داریم انجام میدهیم؛ یا بهتر بگویم، امروز دنیا در حال آن‌چنان تحولی است که آن روز بود؛ آن روز هم کسی باور نمیکرد.

پایه‌گذاری مجد تاریخی مسلمانان با جهاد مخلصانه در مکه و مدینه

… آن، همه‌ چیز حاکى از احساس حقارت و ناتوانى است، روشن میسازد که از مهم‌ترین علّتهاى این وضع، بیگانگى و بریدگى این کشورها و ملّتها از گذشته‌هاى تاریخى خود و مجد و عظمتى است که از وراى قرنها میتواند هر انسان ضعیف و نومید را به حرکت و تلاشِ امیدوارانه سوق دهد. آن مجد و شکوه تاریخى، در آغاز با قیام لِلّه‌ و جهاد مخلصانه براى خدا و عمل به احکام آزادى‌بخش و زندگى‌ساز اسلام و به برکت حرکت مسلمین در صدر اسلام و در غربت روزهاى مکّه و جهاد دوران مدینه پایه‌گذارى شد. مولود مبارکى که «جامعه‌ى اسلامى» نامیده میشود، به برکت جهاد و مبارزه‌ى حجاز توانست به جوانى نیرومند و هوشمند بدل شود و سپس در طول قرنها توانست مشعل علم و معرفت و درفش قدرت و سیاست را بر سر جهانیان بگستراند. آن عظمت، از عظمت مبارزه‌ى مکّه و مدینه سرچشمه گرفت.

برخاستن جماعت مؤمن از ذلت و رهبری علمی و فرهنگی بشریت

اکنون اینجا ــ مکّه و مدینه ــ پایگاه وحى و محلّ نزول برکات الهى است بر جماعتى مؤمن و مقاوم که به برکت ایمان و عمل به آیات الهى توانستند از خاک مذلّتى که بر آن آرامیده بودند، برخاسته و قد عَلَم کرده و آزادى شایسته‌ى انسان را براى خود تدارک دیده و پرچم آزادى بشریّت و نجات انسان از سلطه‌ى امپراتورى‌هاى زر و زورِ آن دوران را برافرازند و با نور معرفتى که از قرآن سرچشمه میگرفت، پایگاه عظیم دانش بشرى را پدید آورند و خود قرنها بر منبر بلند علم و معرفت بشرى قرار گیرند و سخاوتمندانه به همه‌ى بشریّت بیاموزند و گرانبهاترین آثار علمى را طىّ قرنهاى متمادى پدید آورند و سرنوشت جهان بشریّت را با علم و سیاست و فرهنگ خود رقم بزنند. اینها همه از برکات تعالیم خالص اسلام و حکومت الهى در عهد پیامبر (صلّى الله‌ علیه و آله و سلّم) و برهه‌اى از صدر اسلام بود که على‌رغم تسلّط و رشد شجره‌ى خبیثه‌ى حکومتهاى سلطنتى و رجعت از دوران توحیدى، باز تا قرنها ثمرات خود را به مسلمین میچشانید و آنان و همه‌ى …

لزوم استحکام پیوند مسلمانان با دوران مبارزهٔ صدر اسلام

امروز که ملّتهاى مسلمان پس از چند قرن انحطاط و رکود و ذلّت، در چهارگوشه‌ى جهان اسلام به بیدارى و قیام لِلّه‌ گراییده‌اند و عطر آزادى و استقلال و بازگشت به اسلام و قرآن در فضاى بسیارى از کشورهاى اسلامى منتشر گشته است، بیش از همیشه مسلمانان نیاز دارند که پیوند خود را با آن گذشته‌ى نورانى و معجزنشان، با دوران قیام لِلّه‌ و مبارزه‌ى اسلامىِ دوران نخستین اسلام مستحکم کنند. خاطرات اسلامى در این سرزمین، براى هر مسلمان متدبّر، در حکم داروى شفابخشى است که او را از ضعف و زبونى و یأس و بدبینى نجات میدهد و راه دستیابى به هدفهاى اسلام را که همیشه براى هر انسانِ برخوردار از عمق و حکمت، هدف زندگى و تلاش است، نشان میدهد.

مبارزه با بی‌سوادی و پیشی گرفتن علمی جامعهٔ اسلامی از دنیای متمدن آن روز

… که در دنیا خبرى از علم و سواد و درس و مشق و نشانه‌هاى تعلیم و تعلّم وجود نداشت، اسلامِ ما و قرآنِ ما با «اٍّق‌رَأ»[3] شروع کرد؛ به قلم سوگند خورد، به نوشته سوگند خورد،[4] اسیر جنگى را در مقابل یاد دادن چند کلمه نوشتن آزاد کرد؛[5] این مال چهارده قرن پیش است. همان کارهاى اسلام و نبىّ مکرّم ما (صلّى الله‌ علیه و آله و سلّم) موجب شد که جامعه‌ى امّی ــ امّى یعنى بى‌سواد: هُوَالَّذی بَعَثَ فِی الاُمِّیّین؛[7] [یعنی] در میان بی‌سوادها ــ جامعه‌ی امّی بى‌سواد، دارنده‌ى بزرگ‌ترین دانشگاه‌ها و بزرگ‌ترین دانشمندها و فارابى‌ها و ابن‌سیناها و محمّدبن‌زکریاها و ابوریحان‌ها و دیگران و دیگران شد؛ در روزى که اروپاى آن روز از علم و دانش هیچ خبرى نداشتند. یعنى مبارزه‌ى با بى‌سوادى در صدر اسلام و تحریص و تحریض[7] به علم و دانش، جامعه‌ى اسلامى را حدود هفت قرن، هشت قرن جلوتر برد [حتی] از همه‌ى دنیاى متمدّن آن روز. بعد البتّه ماها رجعت کردیم، مسلمانها تنبلى کردند، کار ما به اینجا رسید. حالا [باید] دوباره شروع کنیم؛ حالا که دوباره انقلاب شد، دوباره اسلام سر کار آمد، دیگر بى‌سوادى معنى ندارد. این راجع به شما برادران و خواهران نهضت [سوادآموزى].

دورهٔ اول اسلام به شکل نهضت و مبارزهٔ انقلابی در مکه

انقلاب اسلام، یعنى تفکّر اسلام و امانتى که به نام اسلام، خداى متعال براى مردم فرستاد، در دوره‌‌ى اوّل، یک نهضت بود؛ یک حرکت بود؛ در قالب یک مبارزه، یک نهضت عظیم انقلابى خودش را نشان داد و آن در هنگامى بود که رسول خدا (صلّى الله‌‌ علیه و آله و سلّم) این فکر را در مکّه اعلام کردند و دشمنانِ تفکّر توحید و اسلام در مقابل آن صف‌‌آرایى کردند براى اینکه نگذارند این فکر پیش برود؛ و پیغمبر با نیرو گرفتن از عناصر مؤمن، این نهضت را سازمان‌‌دهى کرد و یک مبارزه‌‌ى بسیار هوشمندانه و قوى و پیشرو را در مکّه به‌‌ وجود آورد و این نهضت، این مبارزه سیزده سال طول کشید؛ این دوره‌‌ى اوّل.

یکی بودن جهت‌گیری‌های نظام امروز با نظام صدر اسلام

… چیز جالبی خواهیم یافت. بیماریهایی که در این موقعیت ما را تهدید میکند و درمان این بیماریها، برای ما ارزنده و حیاتی است که برویم و این درمانها را جستجو کنیم. نمیخواهم بگویم همه آن حوادثی که در صدر اسلام اتفاق افتاده، امروز هم همانها موبه‌مو اتفاق میافتد، نه. اما جهت‌گیریها یکی است. دل مؤمنین با دل مؤمنان آن روز است، امید مؤمنین امروز با امید مؤمنان آن روز، تردید منافقین و ضعاف الایمان امروز همانند تردید منافقین و ضعاف الایمان آن روز است. همدستی مخالفان و توطئه‌گران امروز همانند همدستی مخالفان و توطئه‌گران آن روز است. محوری بودن نظام ما مانند محوری بودن نظام صدر اسلام، مردم‌گرایی نظام ما مانند مردم‌گرایی نظام صدر اسلام است. قبول قرآن به عنوان سند اصلی، نسخه کامل و مجسم کننده وضعیت آرمانی و ایده‌آل، اینها جهت‌گیریهای کلی است و این جهت‌گیریها یکی است. پس طبیعی است اگر ما منتظر بیماریهایی باشیم مشابه بیماریهای آن روز که اگر آن بیماریها را از پیش بشناسیم خودمان را برای مقابله با …

آشکار بودن صف‌بندی‌ها و شناخت دوست و دشمن در دوران پیامبر

در دوران رسول اکرم جامعه جامعه‌‌‌‌ی اسلامی صددرصد بود، یعنی جهت‌‌‌‌گیری جامعه همان جهت‌‌‌‌گیری صددرصد اسلامی بود؛ اما خصوصیتی که در آن دوران از اول تا آخر دوران زندگی ده ساله‌‌‌‌ی پیغمبر در دوران حکومت اسلامی وجود داشت این بود که در آن‌‌‌‌جا صف‌‌‌‌بندیها آشکار بود؛ شعارهای اسلامی شعارهای مشخص و واضح و تعیین کننده و مشخص کننده بود؛ جناح‌‌‌‌بندیهایی که در جانب پیغمبر و در جانب مخالفان پیغمبر قرار داشت جناح‌‌‌‌بندی واضح و آشکاری بود؛ معلوم بود که دوست و دشمن کیها هستند. حتی حرکت نفاق - که در جامعه‌‌‌‌ی اسلامی از اول تشکیل حکومت اسلامی حداقل از دوران زندگی مدینه به وجود آمد در جامعه‌‌‌‌ی اسلامی و تحقق پیدا کرد - نمیتوانست آن‌‌‌‌طوری که لازمه‌‌‌‌ی حرکت نفاق هست جامعه را تحت تأثیر قرار بدهد. خود پیغمبر بود، آیات منافقین نازل …

رویش و استواری نخستین مؤمنان در فضای جاهلی و سخت مکه

… بیشتر می‌شدند ـ پیش آمده برای من و شما قابل تصور نیست. در فضایی که همۀ ارزش‌ها، ارزش‌های جاهلی است، تعصب‌ها، غیرت‌ورزی‌های غلط، کینه‌ورزی‌های عمیق، قساوت‌ها، شقاوت‌ها، ظلم‌ها، شهوت‌ها درآمیختۀ باهم، زندگی مردم را می‌فشرْد و در خود احاطه کرده بود و می‌فشرْد؛ در بین این سنگ‌های خارا و غیر قابل نفوذ، این نهال‌های سرسبز بیرون آمد. «وَ اِنَّ الشَّجَرةَ البَرِّیَّةَ اَصلَبُ عوداً وَ اَقوَیٰ وَقوداً»[10] که امیرالمؤمنین می‌گوید، این است. این سبزه‌ها، این نهال‌ها، این درخت‌هایی که از لای صخره‌ها رویید و ریشه دوانید و رشد کرد؛ هیچ توفانی نمی‌توانست اینها را تکان بدهد. سیزده سال؛ و بعد بر اساس این پایه‌های مستحکم، بنای جامعۀ اسلامی، جامعۀ مدنی و نبوی، بر روی این پایه‌ها گذاشته شد. ده سال هم امت‌سازی به طول انجامید.

مشخص بودن صف ایمان و کفر در زمان پیامبر برخلاف دوران امیرالمؤمنین (ع)

خب، تفاوت عمدۀ امیرالمؤمنین در دوران حکومت خود با پیغمبر اکرم در دوران حکومت و حیات مبارکش این بود که در زمان پیغمبر، صفوف مشخص بود؛ صف ایمان و کفر. می‌ماندند منافقین که دائماً آیات قرآن، از منافقین که در داخل جامعه بودند برحذر می‌داشت، انگشتِ اشاره را به‌سوی آنها دراز می‌کرد، مؤمنین را درمقابل آنها تقویت می‌کرد، روحیۀ آنها را تضعیف می‌کرد، یعنی همه‌چیز در نظام اسلامی در زمان پیغمبر، آشکار بود. صفوفِ مشخص …

مجاهدت بی‌دریغ یاران پیامبر حتی در برابر خویشان کافر خود

… ماجرای پیشرفت‌های سپاهیان اسلام را در زمان پیغمبر شرح می‌دهد. می‌فرماید که «وَ لَقَد كُنّا مَعَ رَسولِ اللهِ نَقتُلُ آبآءَنا وَ اَبنآءَنا وَ اِخوانَنا وَ اَعمامَنا»[11]، می‌گوید ما در کنار پیغمبر و در رکاب پیغمبر که بودیم، این‌جوری عمل می‌کردیم؛ در میدان جنگ که می‌رفتیم، پدرهای خودمان را، فرزندان خودمان را، برادران خودمان را، عموهای خودمان را که در جبهۀ کفر و شرک بودند، می‌کشتیم. اگر عموی ما، پدر ما، پسر ما، برادر ما، در زیر پرچم کفر می‌آمد به جنگ پیغمبر، ما که با پیغمبر رفته بودیم، نمی‌گفتیم این برادر من است، این را نکشم؛ این پسر من است، این را نکشم؛ بی‌دریغ همه را درو می‌کردیم در راه خدا. بعد هم که اینها را می‌کشتیم و برمی‌گشتیم، در دل متزلزل نمی‌شدیم که ای‌دادِبیداد دیدی! ما برای خاطر این دین تازه، این فکر تازه، این فرزند دلبندمان را کشتیم، نه. ایمان ما بر اثر این اقدامِ حادّ و قاطع کم نمی‌شد، زیاد می‌شد. «ما يَزيدُنا ذلِكَ اِلّا ايماناً وَ …

لزوم پیوند شدید اقلیت مسلمان مکه و جدایی از جبهه‌های دیگر

یک عده و یک جبهه را پیغمبر به‌وجود می‌آورد، اینها در میان چه جامعه‌ای دارند زندگی می‌کنند؟ در میان جامعۀ جاهلی. مثلاً مسلمانان صدر اسلام در میان جامعۀ جاهلی مکه، اینها آنجا دارند زندگی می‌کنند. اگر بخواهند این جریان باریک، که به نام اسلام و مسلمین به‌وجود آمده، در میان آن جامعۀ جاهلیِ پُرتعارض و پُرزحمت باقی بماند، اگر بخواهد همین جمعیت و همین صف و همین جبهه نابود نشود، از بین نرود، هضم نشود، حل نشود، بایستی این عده مسلمان را مثل پولاد آبدیده به همدیگر بتابند. این مسلمان‌ها را باید آن‌چنان به‌هم متصل و مرتبط کنند که هیچ عاملی نتواند اینها را از یکدیگر جدا کند. به‌قول امروزی‌ها و فرهنگ‌های امروزی، یک انضباط حزبیِ بسیار شدید و سختی را، باید در میان این افراد مسلمان برقرار کنند. باید اینها را هرچه بیشتر به‌هم بچسبانند، هرچه بیشتر به‌هم بجوشانند و گره بدهند، و هرچه بیشتر از جبهه‌های دیگر، از جریان‌های دیگر، از انگیزه‌های مخالف، دور نگه دارند؛ چون اینها در اقلیتند. جمعیتی که در اقلیتند، ممکن است فکرشان تحت‌الشعاع فکر اکثریت، قرار گیرد. عملشان، حیثیتشان، شخصیتشان، ممکن است در لابه‌لای حیثیت‌ها و شخصیت‌ها و عمل‌های بقیۀ مردم، که احیاناً مخالف با آنها هستند گم بشود، نابود بشود، هضم بشود، از بین برود. …

زوال هدایت پیامبر (ص) پس از رحلت او تا رسیدن حکومت به معاویه به سبب نبود ولایت

در جامعۀ بی‌ولایت، چراغ‌ها نه‌فقط شعله نمی‌کشند و روشنی‌شان بیشتر نمی‌شود، همان یک‌ذره روغنی هم که دارد، مدام تمام می‌شود، تمام می‌شود، تا به‌کلی خشک می‌شود. روغن‌هایی که پیغمبر پای چراغ‌ها و مشعل‌های هدایت ریخته بود، دیدی چطور خشک شد؟ دیدی روزهای بعد از وفات پیغمبر، شعله می‌کشید، منوّر می‌کرد، روشن می‌کرد؛ روغنش را پیغمبر ریخته بود، اما چون دستِ ولایت بالای سر این مشعل‌ها و چراغ‌ها نبود، چطور روغنش ته کشید، ته کشید، خشک شد، بد شد، بدبو شد، پر‌دود شد، کم‌نور شد، به زمان عثمان رسید و تحویل داده شد به معاویه؛ دیدید چه شد؟ همان چیزهایی که فاطمۀ زهرا سلام‌الله‌علیها به زن‌های مهاجر و انصار گفت، و گوش نکردند روزهای اول. همان پیش‌بینی‌هایی که فاطمۀ زهرا کرد، مردم مسلمانِ غافلِ آن روز نتوانستند بفهمند و گوش نکردند. همان‌ها تمام انجام گرفت. همان «سیف صارِم»[16] همان …

استقبال یهودیان شام از عدل مسلمانان فاتح در برابر ستم روم

لشکریان اسلام وقتی که رفتند همین مناطق شامات و مانند اینها را که مال روم بود، فتح کردند، یهودی‌هایی که در آنجا بودند به مسلمانها گفتند خوش آمدید! عدل شما ما را نجات داد. یهودی‌ها آن وقت زیر سلطه‌ی امپراتوری روم زیر فشار بودند؛ گفتند عدل شما مسلمانها، ما را نجات داد؛ یعنی این‌جوری بود؛ وارد میشدند، عدل و دادگری از آنها دیده میشد، مشاهده میشد. با کافر هم این‌جور هستند. مسئله، مسئله‌ی تجاوز و ظلم و استعمار [است]؛ این مطلب اوّل که معلوم بشود معارضه و مقابله‌ی جمهوری اسلامی و جبهه‌بندی جمهوری اسلامی با جمهوری‌هایی که زیر نام …

صبر مسلمانان صدر اسلام و دستیابی به اوج تمدن بشری در قرن سوم و چهارم

… دور را نگاه کنید، قلّه را نگاه کنید؛ ببینید پیام حقیقی انقلاب و نظام اسلامی چیست و ملّت ایران را و امّت اسلامی را و در نهایت جامعه‌ی بشری را به سمت چه هدفی میخواهد حرکت بدهد؛ به آنجا نگاه کنید. حرکت انقلاب اسلامی یک چنین صبری را لازم دارد. شما نگاه کنید؛ در دوران صدر اسلام، در آن دهه‌های اوّل که سختی زیاد بود -بخصوص در دوران پیامبر اعظم- صبر کردند، ایستادگی کردند، مقاومت کردند؛ نتیجه این شد که با وجود نابسامانی‌ها و ناهنجاری‌هایی که برخلاف دستور حقیقی اسلام انجام گرفته بود، امّا اوج تمدّن بشر در قرن سوّم و چهارم هجری متعلّق به ملّت مسلمان و کشورهای اسلامی است. قضیّه این‌جوری است؛ اگر صبر کردیم، افقهای دور مال ما است؛ اگر شما امروز ایستادید، نسلهای آینده به آن قلّه دست خواهند یافت. آنها به قلّه میرسند امّا این هنر شما است، این کار شما است. البتّه من امیدوارم به توفیق الهی شما جوانهای امروز هم، نسل امروز هم، آن روز …

صف‌آرایی صاحبان زر و زور و قدرت‌های جهانی در برابر پیامبر در مکه و مدینه

… مسئله‌ی اعتقادی و ذهنی محض نیست؛ «لااله‌الّا‌الله» منشأ اثر است، منشأ عمل است. همین دولت اسلامی‌ای که آقای رئیس‌جمهور اشاره کردند که در مدینه به وجود آمد، ناشی از «لااله‌الّا‌الله» است؛ یعنی حکومت جز به دست خدای متعال و مبعوثین خدا، در ادیان الهی معنی ندارد؛ برای همین هم به‌مجرّدی که پیغمبر فرمود: قولوا لا اِلٰهَ‌ اِلَّا ‌اللهُ تُفلِحوا،[4] صاحبان زر و زور در همان محیط محدود و کوچک مکّه در مقابل او صف‌آرایی کردند؛ بعد در مدینه که دولت اسلامی تشکیل شد، باز حکومتها و امپراتوری‌ها و قدرتهای جهانی در مقابل اسلام صف‌آرایی کردند؛ این صف‌آرایی از روز اوّل تا امروز وجود داشته است و از روز اوّل تا امروز، عقب‌نشینی در این مصاف، سرنوشت باطل بوده است و پیشروی، سرنوشت حق بوده است. همان جمعیّت محدودی که در مکّه با آن فشار زندگی میکردند، امروز یک جامعه‌ی عظیم بشری است با افتخارات فراوان، با …