در دوران امام حسن، یک جریان مخالف آنچنان رشد کرد که به صورت یک مانع توانست ظاهر بشود. البتّه این جریان مخالف در زمان امام مجتبىٰ به وجود نیامده بود؛ سالها قبل به وجود آمده بود. اگر کسى بخواهد یک قدرى دور از ملاحظات اعتقادى و صرفاً متّکى به شواهد تاریخى حرف بزند، شاید بتواند ادّعا کند که این جریان حتّى در دوران اسلام به وجود نیامده بود، بلکه ادامهاى بود از آنچه در دوران نهضت پیغمبر، یعنى دوران مکّه وجود داشت؛ زیرا بعد از آنکه خلافت به دست بنىامیّه رسید، یعنى زمان عثمان ــ چون عثمان از بنىامیّه بود ــ تواریخ سنّى و شیعه هر دو نقل کردهاند ــ اینها مسائل اعتقادى نیست و از دیدگاه اعتقادى اصلاً ما بحث نمیکنیم؛ یعنى من خوش ندارم از آن دیدگاه مسائل را بررسى کنم؛ …