وجود امیرالمؤمنین علیهالصلاةوالسلام از جهات متعدد، برای همۀ نسلهای بشر، در شرایط گوناگون یک درس جاودانه و فراموشنشدنی است؛ چه در عمل فردی و شخصی خود، در مبارزهاش با نفْس، با شیطان، با انگیزههای نفسانی و مادی که این جملات از زبان امیرالمؤمنین در فضای آفرینش و فضای زندگی انسان، همچنان پُرطنین است: «یا دُنیا... غُرّی غَیری»[1]؛ ای جلوههای دنیا، ای زیباییهای پُرجاذبه، ای هوسهایی که قویترین انسانها را به دام خود میکِشید، بروید کس دیگری غیر علی را فریب بدهید؛ علی بزرگتر از این حرفهاست، بالاتر از این حرفهاست، قویتر از این حرفهاست. چه در محراب عبادتش، چه در مناجاتش، در زهدش، در محو و غرق شدنش در یاد خدا. یکایک انسانهای بیدار، در لحظهلحظۀ زندگی امیرالمؤمنین، در ارتباطش با خدا و معنویت، درسهای فراموشنشدنی پیدا میکند.
و باز در بُعد دیگر، در جهادش برای برپاداشتن و بهپاشدنِ خیمۀ حق و عدالت. یعنی آن روزی که نبی اکرم صلیاللهعلیهوآلهوسلم بار رسالت را بردوش گرفت، از اولین ساعات، یک مبارز و مجاهد مؤمن و فداکار ـ که هنوز در دوران نوجوانی بود ـ در کنار خود پیدا کرد، و او علی بود. و تا آخرین ساعات عمر با برکت پیغمبر، مجاهدت در راه برپاداشتن نظام اسلامی و بعد، حفظکردن آن، لحظهای امیرالمؤمنین را فارغ نگذاشت. چقدر مبارزه کرد، چقدر خطرها را به جان خرید. محو بود در راه مبارزه برای اقامۀ حق و عدل. آنوقتیکه هیچکس در میدان نمیمانْد، او میمانْد؛ آنوقتیکه هیچکس به میدان قدم نمیگذاشت، او میگذاشت؛ آنوقتیکه سختیها مثل کوههای گران، بر دوش مبارزین و مجاهدین فیسبیلالله سنگینی میکرد، قامت استوار او بود که به دیگران دلگرمی میبخشید. برای او، زندگی معنایش همین بود که از امکانات خداداده، از قوّت جسمانی و قوّت روحی و ارادی و از آنچه در اختیار اوست، در راه اِعلای کلمۀ حق استفاده کند، حق را زنده کند و حق زنده شد با قدرتِ ارادۀ علی، با بازوی علی، با جهاد امیرالمؤمنین. و اگر شما ملاحظه میکنید که امروز مفاهیم حق و عدل و انسانیت و مفاهیمی که برای انسانهای هوشمند، امروز در دنیا باارزش است، مانده و روزبهروز قویتر و راسختر شده است، بهخاطر همان مجاهدتهاست، بهخاطر همان فداکاریهاست. اگر امثال علیبنابیطالب ـ که در طول تاریخ بشر بسیار نادرند ـ نمیبودند، امروز ارزشهای انسانی وجود نداشت؛ امروز عنوانهای جذاب برای بشریت، جذابیت نداشت. بشر، زندگی و تمدن و فرهنگ و آمال و آرمان و اهداف والا نداشت؛ بشریت تبدیل میشد به یک حیوانیت وحشی و درنده. بشریت بهخاطر حفظ آرمانهای والا، مرهون امیرالمؤمنین و انسانهای والایی در حد اوست. آن جهادها، این اثر را داشت.
در میدان حکومت، بُعد دیگر از زندگی امیرالمؤمنین، آنوقتیکه این انسان بزرگاندیش، این انسان بزرگ، بالاخره بر مسند قدرت و حکومت دست پیدا کرد، در آن دوران کوتاه، کاری کرده امیرالمؤمنین که اگر سالهای سال، مورّخان و نویسندگان و هنرمندان، بنویسند و تصویر کنند، کم گفتند و کم تصویر کردند. قیامتی است وضع زندگی امیرالمؤمنین در دوران حکومت. اصلاً معنای حکومت را علی عوض کرد.
تجسم حکومت الهی، تجسم آیات قرآن در میان مسلمین، تجسم «اَشِدّآءُ عَلَی الکُفّارِ رُحَمآءُ بَینَهُم»[2] تجسم عدل مطلق، «کانَ یُقَرَّبُ المَساکینَ»[3] فقرا را به خود نزدیک میکرد، ضعفا را مورد رعایت خاص قرار میداد. برجستگانی که با پول و زور و بقیۀ وسایلِ مطرحشدن، خودشان را به ناحق مطرح کرده بودند، در نظر علی با خاک یکسان بودند. آنچه در چشم او و در دل او ارزش داشت، ایمان بود، تقوا بود، اخلاص بود، جهاد بود، انسانیت بود. با این مبناهای باارزش، امیرالمؤمنین کمتر از پنج سال حکومت کرد. قرنهاست دربارۀ امیرالمؤمنین مینویسند و کم نوشتند و نتوانستند درست تصویر کنند و بهترینها، معترف به عجز و تقصیر خودشان هستند. (1369/11/10)
بزرگترین خصوصیت او، تقواست. و نهجالبلاغۀ او، کتاب تقواست و زندگی او، راه و رسم تقواست. (1377/10/18) این آیۀ شریفۀ «وَ مِنَ النّاسِ مَن یَشری نَفسَهُ ابتِغآءَ مَرضاتِ اللهِ»[4] در شأن امیرالمؤمنین نازل شده و تأویل این آیه علیبنابیطالب علیهالصلاةوالسلام است. آیه میگوید در میان مردم کسانی هستند که جان خودشان را، وجود خودشان، یعنی عزیزترین سرمایهای که هر انسانی دارد، این سرمایۀ عزیزِ انحصاری غیر قابل جبران ـ که اگر این را دادی دیگر بهجای این چیزی نمیآید ـ بعضیها همین سرمایه را، همین موجودی را یکجا میدهند برای اینکه خشنودی خدا را بهدست بیاورند، فقط همین. «وَ مِنَ النّاسِ مَن یَشری» میفروشد، میدهد، «نَفسَهُ» جان خود را، وجود خود را، «اِبتِغاءَ مَرضاتِ اللهِ» هیچ هدف دیگری، هیچ مقصود دنیویای، هیچ گرایش و انگیزۀ خودخواهانهای در بین نیست، فقط و فقط برای جلب رضایت خدا. اما خدا هم درمقابل، در مقابلِ اینچنین ایثار و گذشت، یقیناً بدون عکسالعملِ شایسته نمیماند؛ «وَ اللهُ رَئوفٌ بِالعِبادِ» خدا به بندگان خودش رأفت دارد. این مصداق کاملش امیرالمؤمنین علیبنابیطالب علیهالسلام است. من این بُعد را بیان میکنم.
شما تاریخ زندگی امیرالمؤمنین را نگاه کنید، از کودکی، از آنوقتیکه در نهسالگی یا سیزدهسالگی، به نبوت رسول اکرم ایمان آورد و آگاهانه و هوشیارانه، حقیقت را شناخت و به آن تمسک جست، از آن لحظه تا آن لحظهای که در محراب عبادت مثل سحرگاه روز نوزدهم ماه رمضانی، جان خودش را در راه خدا داد و خشنود و خوشحال و سرشار از شوق به لقای پروردگار رسید، در طول این پنجاه سال تقریباً، یا پنجاهودو، سه سال ـ از دهسالگی تا شصتوسهسالگی ـ شما ببینید یک خط مستمری وجود دارد در شرح حال زندگی امیرالمؤمنین و آن خط ایثار و ازخودگذشتگی است. در تمام قضایایی که در طول این تاریخِ پنجاهساله بر امیرالمؤمنین گذشته، شما نشانۀ ایثار را مشاهده میکنید از اول تا آخر؛ حقیقتاً درس است این برای ما. و ما که علیگو و علیجو و معروف در جهان به محبت علیبنابیطالب هستیم، باید درس بگیریم از امیرالمؤمنین، صِرفِ محبت علی کافی نیست، صِرفِ شناختن فضیلت علی کافی نیست. بودند کسانیکه در دلشان به فضیلت علیبنابیطالب اعتراف داشتند ـ شاید از ماها هم که 1400 سال فاصله داریم با آن روزگار، بیشتر ـ همانها یا بعضیشان در دل، علی را بهعنوان یک انسان معصوم و پاکیزه، دوست هم میداشتند، اما رفتارشان، رفتار دیگری بود. چون همین خصوصیت را نداشتند، همین ایثار را، همین رهاکردن منیّت را، همین کارنکردن برای «خود» را، هنوز در حصار «خود» گرفتار بودند و علی امتیازش این بود که در حصار «خود» گرفتار نبود. «من» برای او هیچ مطرح نبود، آنچه برای او مطرح بود وظیفه بود و هدف بود و جهاد فیسبیلالله بود و خدا بود.
اوّلی که امیرالمؤمنین در اوانِ کودکی به پیغمبر ایمان آورد، مورد ایذاء[5] و تمسخر همه، در شهر مکه قرار داشتند. شهری را شما فرض کنید، مردمی که بهطور طبیعی هم اهل توسل به خشونتند، مردم متمدنِ بانزاکتِ آهستهبرو آهستهبیایی که نبودند؛ یک مردم خشنِ اهل برخورد، اهل اصطکاک، سر کوچکترین چیزی دعوا بکنند، بهشدت متعصب نسبت به همان عقاید باطل. در یکچنین جامعۀ اینطوری، یک پیامی از سوی یک انسان بزرگی مطرح شده که همهچیزِ این جامعه را میبَرد زیر سؤال؛ عقایدشان را، آدابشان را، سنتهایشان را. خُب طبیعی است که همه با او مخالفت میکنند و قشرهای مختلف با او مخالفت کردند؛ تودههای مردم هم با پیغمبر مخالفت کردند. از یک انسان اینطوری و یک پیام اینطوری با همۀ وجود دفاعکردن و به آن پیوستن، این، ازخودگذشتگی میخواست؛ این اولین قدمِ ازخودگذشتگی امیرالمؤمنین.
سیزده سال در کنار پیغمبر در سختترین مواقع، علیبنابیطالب علیهالصلاةوالسلام ایستاد. بعد آنوقتیکه سیزده سالِ رنج داشت به پایان میرسید، درست است که هجرت رسول اکرم، هجرت از روی اجبار و ناچاری و زیر فشار قریش و مردم مکه بود، اما آیندۀ روشنی داشت. همه میدانستند که این هجرت مقدمۀ کامیابیهاست، مقدمۀ پیروزیهاست. درست درآنجاییکه یک نهضت از دوران محنت، میخواهد وارد دوران راحتی و عزت بشود، در همان لحظه که همه معمولاً تلاش میکنند زودتر خودشان را برسانند، اگر بتوانند از مناصبِ اجتماعی چیزی بگیرند، جایگاهی پیدا بکنند؛ در همین لحظه امیرالمؤمنین آماده شد تا در جای پیغمبر، در بستر پیغمبر در شبی ظلمانی و تاریک بخوابد، تا پیغمبر بتواند از این خانه و از این شهر خارج بشود. در آن شب، کشته شدنِ آنکسیکه در این بستر میخوابد تقریباً قطعی و مسلّم بود؛ اینطور نبود که حالا چون من و شما قضیه را میدانیم؛ میدانیم که امیرالمؤمنین در آن حادثه به شهادت نرسید، بگوییم که آنجا هم همه میدانستند؛ نهخیر. مسئله این است که در یک شب ظلمانی، در یک نقطۀ معیّنی یک کسی بناست کشته بشود، قطعی است، میگویند آقا، این آقا برای اینکه بتواند از اینجا خارج بشود، باید کسی در آنجا بهجای او باشد تا جاسوسها که نگاه میکنند، احساس کنند کسی در آنجا هست. چه کسی حاضر است؟ این ایثار امیرالمؤمنین خودْ یک حادثۀ فوقالعاده مهم است، اما زمانِ این ایثار هم بر اهمیت آن میافزاید. زمان کِی است؟ آنوقتیکه بناست این دورانِ محنت بهسر بیاید، بناست بروند، حکومت تشکیل بدهند، راحت باشند؛ مردم یثرب ایمان آوردند، منتظر پیغمبرند، همه این را میدانند. در این لحظه این ایثار را امیرالمؤمنین میکند. باید هیچ انگیزۀ شخصی در یک انسان وجود نداشته باشد، تا اقدام به یکچنین حرکت بزرگی بکند.[6]
بعد، وارد میشوند به مدینه، جنگها و مبارزاتِ شبانهروزی حکومت تازهپا و جوانِ پیغمبر شروع میشود. دائماً جنگ میشود، این خاصیتِ آنچنان حکومتی است. دائماً برخورد، از قبل از جنگ بدر، برخوردها شروع شد تا آخر دوران زندگی پیغمبر در این ده سال. در طول این ده سال، چند ده جنگ و برخورد، پیغمبر اکرم با کفار و انواع و اقسام کفار و شُعَبِ کفار داشت. در تمام این دورانها، امیرالمؤمنین بهعنوان پیشقراول، بهعنوان فداییترین کس و پیشمرگِ پیغمبر، آنچنانیکه خود امیرالمؤمنین بیان میکند و تاریخ هم این را نشان میدهد؛ در تمام این مراحل و صحنههای خطرناک حضور داشته؛ «وَ لَقَد واسَیتُهُ بِنَفسی فِی المَواطِنِ الَّتی تَنکُصُ فیهَا الاَبطالُ وَ تَتَاَخَّرُ فیهَا الاَقدامُ»[7] آنجاهایی من در کنار پیغمبر ماندم و جانم را سپرِ بلای او کردم که قهرمانان و شیرمردان در آنجا پایشان میلرزید و مجبور به عقبنشینی میشدند. در شدیدترین مراحل، امیرالمؤمنین ایستاد؛ هیچ برایش مطرح نبود که اینجا خطر است. بعضیها با خودشان فکر میکنند که ما خوب است جان خودمان را حفظ کنیم تا بعداً برای اسلام مفید واقع بشویم، امیرالمؤمنین هرگز خودش را با اینگونه معاذیر[8] فریب نداد و نفْس والای امیرالمؤمنین فریببخور نبود. در تمام مراحلِ خطر در خطوط مقدم، امیرالمؤمنین حاضر بود.
دوران سکوت و همکاری
بعد از آنکه دوران پیغمبر بهسر آمد و رسول اکرم رحلت کردند، به نظر من سختترین دورانهای زندگی امیرالمؤمنین در این سی سالِ بعد از رحلت پیغمبر، شروع شد؛ سختترین دورانهای امیرالمؤمنین آن روزها بود. آن روزی که پیغمبر عزیز و بزرگوار بود و میرفتند در سایۀ او مجاهدت میکردند، مبارزه میکردند که روزهای شیرینی بود، روزهای خوبی بود. روزهای تلخ، روزهای بعد از رحلت پیغمبر است که روزهایی است که گاهگاه قطعات فتنه، افق دیدها را آنچنان مُظلَم[9] میکرد که قدم از قدم نمیتوانستند بردارند آنکسانیکه میخواستند درست قدم بردارند. در یکچنین شرایطی، امیرالمؤمنین بزرگترین امتحانهای ایثار را داد.
اولاً در هنگام رحلت پیغمبر، امیرالمؤمنین مشغول انجام وظیفه شد. نهاینکه نمیدانست یک اجتماعی وجود دارد یا ممکن است وجود داشته باشد که سرنوشت قدرت و حکومت را در دنیای اسلام، آن اجتماع تعیین خواهد کرد؛ مسئله این نبود برای امیرالمؤمنین. مسئله این است که برای او آنچه مطرح نیست «خود» است. بعد از آنکه مسئلۀ خلافت استقرار پیدا کرد و مردم با ابیبکر بیعت کردند و همهچیز تمام شد، امیرالمؤمنین کناره گرفت؛ هیچ جملهای، کلمهای، بیانی که حاکی باشد از معارضۀ امیرالمؤمنین با دستگاه حکومت دیگر از او شنیده نشد. آن روزهای اول چرا؛ تلاش میکرد شاید بتواند آن چیزی را که به عقیدۀ او حق است و باید انجام بگیرد آن را به کرسی بنشاند؛[10] بعد که دید نه، مردم بیعت کردند، قضیه تمام شد و ابیبکر شد خلیفۀ مسلمین، اینجا امیرالمؤمنین بهعنوان یک انسانی که ولو معترض است، هیچگونه از قِبل او برای این دستگاه ضرری و خطری و تهدیدی وجود ندارد، در تاریخ اسلام شناخته میشود. امیرالمؤمنین در این دوران ـ که خیلی هم نبود، مدت کوتاهی این دوران طول کشید ـ فرمود: «لَقَد عَلِمتُمِ اَنّی اَحَقُّ النّاسِ بِها مِن غَیری»[11] گفت میدانید که من از همۀ مردم به خلافت شایستهترم. این را خود شماها هم میدانید، راست هم میگفت امیرالمؤمنین، میدانستند. «وَ وَاللهِ لَأُسْلِمَنَّ» و سوگند به خدا دست روی دست خواهم گذاشت و تسلیم خواهم شد، «ما سَلِمَت اُمورُ المُسلمینَ» تا وقتیکه احساس میکنم که امور مسلمین با سلامت در جریان است، تا وقتی میبینم کسی مورد ظلم قرار نمیگیرد. «وَ لَمْ یَکُنْ فیها جَورُ اِلّا عَلَیَّ خاصَّةً» تا وقتیکه به مردم ظلم نمیشود و در جامعه ظلم و جوری وجود ندارد، فقط من مظلوم واقع شدم در جامعه، تا اینطور است، من هیچ کاری به کار کسی ندارم، هیچ مزاحمتی، هیچ اعتراضی نخواهم کرد.
بعد از مدت کوتاهی، شاید چند ماهی بیشتر نگذشته بود که شروع شد به ارتداد گروهها، شاید تحریکاتی هم بود. بعضی از قبایل عرب احساس کردند که حالا پیغمبر نیست، رهبر اسلام نیست، خوب است که ایرادی، اِشکالی درست کنند و تعارضی بکنند و جنگ و دعوایی راه بیندازند و شاید هم منافقین تحریکشان میکردند، بالاخره جریان «رَدّه» پیش آمد؛ یعنی ارتداد عدهای از مسلمین. جنگهای ردّه شروع شد. وضع که اینطوری شد امیرالمؤمنین دید نه، اینجا دیگر جای کنارنشستن هم نیست، باید وارد میدان شد؛ به دفاع از حکومت! در اینجا میفرماید: «فَاَمسَکتُ یَدی»[12] بعد از آنکه قضیۀ خلافت پیش آمد و ابیبکر خلیفۀ مسلمین شد، من دست کشیدم، نشستم کنار. این حالت کنارهگزینی بود، «حَتَّیٰ رَأَیتُ رَاجِعَةَ النّاسِ قَد رَجَعَت عَنِ الاِسلامِ» دیدم نهخیر! عدهای از مردم دارند از اسلام برمیگردند، میخواهند اسلام را از بین ببرند، اینجا دیگر دیدم نهخیر، وارد میدان شدم. و امیرالمؤمنین وارد میدان شد بهصورت فعال؛ در همۀ قضایای مهم اجتماعی امیرالمؤمنین بود.
خود آن حضرت از حضور خودش در دوران بیستوپنجسالۀ خلافت خلفای سهگانه تعبیر میکند به وزارت. بعد از آنکه آمدند امیرالمؤمنین را بعد از قتل عثمان به خلافت انتخاب کنند، فرمود: «من وزیر باشم بهتر از این است که امیر باشم، همچنانیکه در گذشته بودم، بگذارید وزیر باشم»[13]. یعنی مقام و موقعیت و جایگاه بیستوپنجسالۀ خودش را جایگاه وزارت میداند. یعنی در امور، دائماً در خدمت اهداف و در موضع کمک به مسئولینی که بودند و خلفایی که در رأس امور بودند. اینهم یک ایثار فوقالعاده بزرگی بود که انسان واقعاً گیج میشود وقتیکه فکرش را میکند که چقدر گذشت در این کار امیرالمؤمنین وجود داشت.
در تمام این بیستوپنج سال به فکر قیام و کودتا و معارضه و جمعکردن یک عدهای و گرفتن قدرت و قبضهکردن حکومت نیفتاد. این چیزها به ذهن انسانها میآید. امیرالمؤمنین جوانی بود سیوسهساله آنوقتیکه رسول اکرم از دنیا رحلت کردند، تقریباً حدود سی سال تا سیوسه سال عمر آن حضرت بود. بعدها هم دورانهای جوانی و قدرت جسمانی را میگذراند، دوران نشاطش را میگذراند. وجهۀ در بین مردم، محبوبیت در بین تودۀ مردم، و مغز فعال، علم فراوان، همۀ جاذبههایی که برای یک انسان ممکن بود وجود داشته باشد، در امیرالمؤمنین بهنحو اَعلایی وجود داشت؛ او اگر میخواست کاری بکند، حتماً میتوانست بکند. در تمام این بیستوپنج سال بههیچوجه جز در خدمت همان هدفهای عمومی و کلی نظام اسلامی که در رأسش هم خلفایی بودند؛ امیرالمؤمنین هیچ حرکتی نکرد و هیچچیز شنیده نشد از آنها و ماجراهای فوقالعاده عظیمی اینجا وجود دارد که من نمیخواهم وارد شرح موارد تاریخی بشوم.
بعد در شورای ششنفرۀ بعد از درگذشت خلیفۀ دوم، امیرالمؤمنین را دعوت کردند. قهر نکرد، وارد شد. بگوید آقا من با اینهایی که شما میگویید همردیف نیستم؛ طلحه و زُبیر کجا، عبدالرحمانبنعوف کجا، عثمان کجا، من کجا! من نمیآیم با اینها، نهخیر. شش نفر را بهعنوان شورا گذاشتند آنجا، که طبق وصیت عمر، این شش نفر در بین خودشان یک نفر را بهعنوان خلیفه انتخاب کنند. رفت، قبول کرد. در بین این شش نفر شانس او برای خلافت از همه بیشتر بود و عبدالرحمانبنعوف که رأیش تعیینکننده بود در آن شش نفر ـ یعنی امیرالمؤمنین دو رأی داشت، خودش و زبیر؛ عثمان هم دو رأی داشت، خودش و طلحه؛ عبدالرحمانبنعوف هم دو رأی داشت، خودش و سعدبنابیوقاص ـ رأی عبدالرحمانبنعوف در این شورای ششنفره تعیینکننده بود. اگر با امیرالمؤمنین بیعت میکرد او خلیفه میشد، اگر با عثمان بیعت میکرد او خلیفه میشد. اول رو کرد به امیرالمؤمنین و به او پیشنهاد کرد که با کتاب خدا و سنت پیغمبر و سیرۀ شیخین ـ یعنی دو خلیفۀ قبلی ـ حضرت حرکت کنند. فرمود: نه، [فقط] کتاب خدا و سنت پیغمبر؛ به سیرۀ شیخین من کاری ندارم، من اجتهاد خودم را عمل میکنم و به اجتهاد آنها کاری ندارم. میتوانست با کوچکترین اغماضی از آنچه که صحیح و حق میدانست، حکومت را بهدست بگیرد و قدرت را قبضه بکند. امیرالمؤمنین به این فکر یک لحظه هم نیفتاد و حکومت را از دست داد و قدرت را از دست داد. اینجا هم ایثار کرد، اینجا هم خود و منیّت را مطلقاً مطرح نکرد، و زیر پا له کرد اینگونه چیزها را؛ اگرچه این احساسات شاید در امیرالمؤمنین اصلاً از اول بروز نمیکرد.
بعد از آنکه دوازده سال دوران حکومت عثمان گذشت، در آخر کارِ عثمان ـ میدانید اینها در تاریخ هست، فقط هم تاریخ شیعه ننوشتند اینها را، همۀ مورّخین اسلام نوشتند ـ در آخر کارِ عثمان اعتراضها به او زیاد شده بود، کسانی مخالفت میکردند،[14] اشکالات زیادی بر او وارد میکردند، از مصر آمده بودند، از عراق آمده بودند، بصره و جاهای دیگر؛ بالاخره یک جمع زیادی درست شدند و خانۀ عثمان را محاصره کردند، جان عثمان را تهدید کردند. خُب اینجا یک کسی در مقام امیرالمؤمنین چه میکرد؟ یک کسی که خودش را صاحب حق خلافت بداند و بیستوپنج سال است که از این حقی که برای خودش مسلّم است که این حق اوست، او را کنار گذاشتند، به رفتار حاکم کنونی هم اعتراض دارد، حالا هم میبیند که اطراف خانۀ او را گرفتند، او را محاصره کردند؛ آدم معمولی، حتی برگزیدگان و چهرههای والا در اینجا چهکار میکنند؟ همان کاری را میکنند که دیگران کردند. همان کاری را میکنند که طلحه کرد، زبیر کرد، عایشه کرد، بقیۀ کسانی که در ماجرای عثمان به نحوی دست داشتند، آنها کردند. که ماجرای قتل عثمان یکی از آن ماجراهای بسیار مهم تاریخ اسلام است، و اینکه چه کسی موجب قتل عثمان شد، این را انسان در نهجالبلاغه و در آثار اسلامی و تاریخ اسلامی که نگاه کند، کاملاً برایش روشن میشود که چه کسی عثمان را کُشت، چه کسانی موجب شدند. افرادی که ادعای دوستی با عثمان را بعدها محور کار خودشان قرار دادند، آنجا از پشت خنجر زدند، از زیر تحریک کردند. یکی از سعدبنابیوقاص پرسید که عثمان را که کُشت؟ گفت: فلانی ـ اسم یکی از صحابه را آورد ـ او شمشیرش را ساخت، آن دیگری تیز کرد، آن دیگری آن را مسموم کرد، آن یکی هم بر او وارد آورد. واقعیت هم همین است.
امیرالمؤمنین در این ماجرا با کمال خلوص، آن وظیفۀ الهی و اسلامیای را که احساس میکرد دارد، انجام داد. حَسَنین را، این دو گوهر گرانقدر را و دو یادگار پیغمبر را، فرستاد به خانۀ عثمان ـ این جزو مسلّمات است ـ حَسَنین را فرستاد آنجا. اطراف خانۀ عثمان را گرفته بودند نمیگذاشتند که آب وارد خانه بشود. امیرالمؤمنین آب فرستاد به خانۀ عثمان، آذوقه فرستاد.[15] با کسانی که نسبت به عثمان خشمگین بودند بارها و بارها مذاکره کرد تا خشم آنها را پایین بیاورد. وقتی هم که آنها عثمان را کشتند، امیرالمؤمنین خشمگین شد. خشمگین شد!
البته آنکسانیکه کُشندگان عثمان بودند بالمباشره[16]، یک حکم داشتند؛ آنکسانیکه از پشت تحریک میکردند، حکم دیگری داشتند که حالا آن ماجراها را نمیخواهیم وارد بشویم. در اینجا هم باز منیّت و خودخواهی و احساسات خودی که برای همۀ انسانها وجود دارد، اینجا در دستگاه امیرالمؤمنین مطلقاً مشاهده نمیشود. بعد از آنکه عثمان کشته شد، امیرالمؤمنین میتوانست بهصورت یک چهرۀ موجّه، یک آدم فرصتطلب، یک نجاتبخش بیاید در میدان، بگوید مردم! دیگر حالا راحت شُدید، خلاص شُدید؛ مردم هم دوستش میداشتند. نه! بعد از حادثۀ عثمان هم باز امیرالمؤمنین اقبالی بهسمت قدرت و قبضهکردن حکومت، اولِ کار نکرد. «دَعونی وَ التَمِسوا غَیری»[17] ـ چقدر این روح بزرگ است! ـ من را رها کنید ای مردم، بروید سراغ دیگری. اگر دیگری را به حکومت انتخاب کردید، من وزیر او خواهم بود، من در کنار او خواهم بود. این فرمایشاتی است که امیرالمؤمنین در آن روزها کرد. مردم قبول نکردند، مردم دیگر قبول نکردند، نمیتوانستند غیر از امیرالمؤمنین کس دیگری را به حکومت انتخاب کنند.
دوران خلافت
تمام اقطار اسلامی با امیرالمؤمنین بیعت کردند. تا آن روز هیچ بیعتی به عمومیت بیعت امیرالمؤمنین وجود نداشت. هیچ بیعتی از بعد از پیغمبر به عمومیت بیعت با امیرالمؤمنین سابقه ندارد. جز شام که با امیرالمؤمنین بیعت نکرد، تمام اقطار اسلامی و تمام بزرگان صحابه بیعت کردند. یک تعداد معدودی، کمتر از ده نفر فقط ماندند، که بعد امیرالمؤمنین فرمود اینها را آوردند مسجد و یکییکی از اینها پرسید که شما چرا بیعت نکردید؟ عبداللهبنعمر تو چرا بیعت نکردی؟ سعدبنابیوقاص تو چرا بیعت نکردی؟ چند نفری بیعت نکرده بودند، امیرالمؤمنین از اینها پرسید. هرکدام عذری آوردند، حرفی زدند. بعضی باز بیعت کردند، بعضی نکردند، حضرت هم رهایشان کرد، رفتند. جز تعداد خیلی معدودی، انگشتشماری، بقیۀ بزرگان، چهرههای معروف، طلحه، زبیر، دیگران، دیگران همه با امیرالمؤمنین بیعت کردند. البته قبل از آنکه با آن حضرت بیعت کنند، حضرت فرمود: «وَ اعلَموا»[18] بدانید، «اَنّی اِن اَجَبتُکُم» اگر حالا که شما اصرار میکنید، من حکومت را بهدست بگیرم، اگر من پاسخ مثبت به شما دادم، نبادا خیال کنید که من ملاحظۀ چهرهها و شخصیتها و استخوانهای قدیمی و آدمهای نامونشاندار را خواهم کرد. نبادا خیال کنید من از اینوآن تبعیت و تقلید خواهم کرد، روش دیگران را روش خودم قرار خواهم داد؛ ابداً. «وَ اعلَموا اَنّی اِن اَجَبتُکُم رَکِبتُ بِکُم ما اَعلَمُ» آنطوریکه خودِ من علم دارم و میدانم و تشخیص دادم، از اسلام دانستم، آنطور من شما را حرکت خواهم داد و اداره خواهم کرد. این اتمامحجتها را هم با مردم کرد امیرالمؤمنین و خلافت را قبول کرد. میتوانست امیرالمؤمنین در آنجا هم بهخاطرِ حفظ مصالح و ملاحظۀ جوانبِ قضیه و این چیزها کوتاه بیاید، دلها را بهدست بیاورد، [اما] اینجا هم با کمال قاطعیت بر اصول اسلامی و ارزشهای اسلامی پافشاری کرد، بهطوریکه آنهمه دشمن درمقابل علی صف کشیدند و امیرالمؤمنین در یک اردوگاه با تجلی کامل زر و زور و تزویر، و در یک اردوگاه با چهرههای موجّه و معتبر و معروف، و در یک اردوگاه دیگر با عناصر مقدسمآب و علیالظاهر متعبد، اما ناآگاه از حقیقت اسلام، از روح اسلام، از تعالیم اسلام، از شأن و مقام امیرالمؤمنین و اهل تشبُّث[19] به خشونت و قساوت و بداخلاقی، با اینگونه افراد مواجه شد.
در سه اردوگاه، امیرالمؤمنین با سه خط جداگانه که ناکثین و قاسطین و مارقین باشند، جنگید که هرکدام از این وقایع نشاندهندۀ همان روح توکل به خدا و ایثار و دورشدن از منیّت و خودخواهی در امیرالمؤمنین است و بالاخره هم در همین راه امیرالمؤمنین به شهادت رسید که دربارۀ آن حضرت گفتند: «قُتِلَ فی مِحرابِ عِبادَتِهِ لِشِدَّةِ عَدلِهِ»[20] علی را عدلش به خاکوخون غلتاند. اگر امیرالمؤمنین میخواست عدالت را رعایت نکند، اگر میخواست ملاحظهکاری بکند، اگر میخواست شأن و مقام و شخصیت خودش را بر مصالح دنیای اسلام ترجیح بدهد، موفقترینِ خلفا میشد و قدرتمندترین و هیچ معارضی هم پیدا نمیکرد. اما امیرالمؤمنین شاخص حق و باطل است. اینکه علیبنابیطالب را معیار و شاخص حق و باطل میدانند و هرکس دنبال علی است و علی را قبول دارد و میخواهد مثل او عمل کند، او حق است و هرکه علی را قبول ندارد، باطل است، این بهخاطر همین است. بهخاطر این است که امیرالمؤمنین به لُبّ وظیفه، بدون ذرهای دخالتدادن منیّت و احساسات شخصی و منافع شخصی و «خود»، در آن راه و حرکتی که انتخاب کرده عمل کرده؛ یکچنین شخصیتی است امیرالمؤمنین. لذاست که علی علیهالسلام میزانالحق است واقعاً. این زندگی امیرالمؤمنین است، «وَ مِنَ النّاسِ مَن یَشری نَفسَهُ ابتِغاءَ مَرضاتِ اللهِ» فقط در شهادتش این بزرگوار نبود که «یَشری نَفسَهُ ابتِغاءَ مَرضاتِ اللهِ»، در لحظۀ مرگ نبود که امیرالمؤمنین جانش را در راه خدا داد. در طول عمر، امیرالمؤمنین همواره جان خود را در راه خدا داد. (1368/2/8)
امیرالمؤمنین در این مدت نشان داد که اصول اسلامی و ارزشهای اسلامی که در دوران انزوای اسلام، در دورانِ کوچکی جامعۀ اسلامی بهوجود آمده بود، در دوران رفاه و گسترش و اقتدار و پیشرفت و توسعۀ مادی جامعۀ اسلامی هم همان اصول قابل پیادهشدن است. ببینید این خیلی مطلب مهمی است، مسئلۀ امروز ما هم همینهاست! خب اصول اسلامی، عدالت اسلامی، تکریم انسان، روحیۀ جهاد، سازندگی اسلامی، مبانی اخلاقی و ارزشی اسلام در دوران پیغمبر با وحی الهی نازل شد، بهوسیلۀ پیغمبر هم تا آن حدی که ممکن بود در جامعۀ اسلامی اِعمال شد. اما جامعۀ اسلامی زمان پیغمبر مگر چه بود؟ تا ده سال یک مدینه فقط؛ یک شهر کوچک چندهزار نفری. بعد هم که مکه را فتح کردند و طائف را فتح کردند؛ یک منطقۀ محدود با یک ثروت بسیار محدود، با فقر همهگیر، امکاناتِ بسیار کم. این ارزشهای اسلامی در چنین محیطی پایهگذاری شد.
خب حالا بیستوپنج سال گذشته است از آن روزی که پیغمبر از دنیا رفت. در این بیستوپنج سال، وسعت کشور اسلامی صدها برابر شده؛ نه دو برابر و سه برابر و ده برابر؛ صدها برابر![21] یعنی آن روزی که امیرالمؤمنین به حکومت رسید، از آسیای میانه تا شمال آفریقا ـ یعنی مصر ـ در حیطۀ قدرت حکومت اسلام بود. دوتا دولت بزرگِ همسایۀ دولت اسلامیِ اولِ کار ـ یعنی ایران و روم ـ یکی بهکلی منهدم شده بود، که حکومت ایران بود، و تمام سرزمین ایرانِ آن روز در اختیار اسلام قرار گرفته بود. آن دیگری هم که روم باشد، بخش عمدهای از آن ـ که همین شامات و فلسطین و این مناطق هست، موصل و بقیۀ جاها ـ اینها در اختیار اسلام قرار گرفته بود؛ یکچنین رُقعۀ[22] وسیعی. ثروت زیادی بهوجود آمده بود؛ دیگر آن فقر و کمبود و کمغذایی و اینها نبود؛ طلا رایج شده بود، پول زیاد شده بود، ثروتهای فراوان بهوجود آمده بود؛ کشور اسلامی، کشور ثروتمندی شده بود. مردم از رفاه برخوردار شده بودند، خیلیها از رفاهِ بیش از اندازۀ لازم برخوردار شده بودند.
اینجا ممکن بود تاریخ اینطور قضاوت کند ـ اگر علی را حذف میکردیم از این وسط ـ که خب، اصول اسلامی و ارزشهای نبوی، بله، خوب بود، اما در همان دورۀ مدینه، مدینةالنبی؛ همان دورۀ کوچکی جامعۀ اسلامی و فقر جامعۀ اسلامی؛ بعد از آنکه جامعۀ اسلامی بزرگ شد، با تمدنهای گوناگون آمیخته شد؛ از ایران، از روم، فرهنگها و تمدنهای مختلف وارد زندگی مردم شدند، ملتهای گوناگون همه زیر چتر جامعۀ اسلامی قرار گرفتند، ممکن بود این به ذهن افراد بیاید که دیگر آن اصول کافی نیست، نمیتواند آنها دیگر کشور را اداره کند. امیرالمؤمنین در این پنج سال با عمل خود، با سیره و شیوۀ حکومت خود نشان داد که نه، همان اصولِ درخشان صدر نبوت، همان توحید، همان عدل، همان انصاف و مساوات، همان برابری بین انسانها، در همان دوران اقتدار هم، با یک خلیفۀ مقتدری مثل امیرالمؤمنین قابل اجراست. این را در عمل نشان داد، اجرا کرد. این، آن چیزی است که در تاریخ مانده است.
هرچند بعد از امیرالمؤمنین ادامه داده نشد، این معلوم است، اما امیرالمؤمنین نشان داد که اگر حاکم اسلامی و مدیران جامعه و مدیران مسلمان تصمیم داشته باشند، بنا داشته باشند، اعتقاد راسخ داشته باشند، میتوانند همان اصول را در دوران گسترش منطقۀ حکومت اسلامی و پدیدآمدن شرایط گوناگون زندگی و شرایط جدید زندگی، بازهم اجرا کنند، عملیاتی کنند، مردم را از آن بهرهمند کنند...معلوم است؛ عدالت اجتماعی در یک جامعۀ دههزارنفره، پانزدههزارنفرۀ مدینه کجا، عدالت اجتماعی در یک جامعۀ چندین دهمیلیونی و چندین صدمیلیونی حکومت دوران امیرالمؤمنین کجا! و امیرالمؤمنین کرد این کارها را؛ عمل کرد، اقدام کرد.
خب حالا من چندتا از بیانات، از اقدامات آن بزرگوار را اینجا یادداشت کردم. هزاران ازاینقبیل در زندگی امیرالمؤمنین هست. در خطبۀ اولِ خلافت، وقتی رفت روی منبر که حالا مردم آمدند و بیعت کردند و اصرار کردند و حضرت قبول نمیکرد و اصرار مردم زیاد شد و همه ـ بزرگان، کوچکان، رؤسا، صحابۀ قدیمی ـ گفتند نه، فقط علیبنابیطالب است و او باید باشد و غیر از او کسی نمیتواند و آمدند و به اصرار بردند؛ حضرت فرمود خب پس برویم مسجد. آمدند مسجد و حضرت رفت روی منبر و بیعت کردند. حضرت یک خطبه آنجا خواند، یک سخنرانی کرد. در این سخنرانی حرف خودش را بیان کرد. مطلبی که امیرالمؤمنین بیان کرد این بود که گفت اموالی که تا امروز به ناحق، افرادِ برگزیده و محترمینِ بیجا تصرف کردند، هرجا من دست پیدا کنم به این اموال، اینها را به بیتالمال برمیگردانم؛ میگیرم این اموال را. در طول این چند سال کسانی پولهایی را از بیتالمال به نفع خودشان برداشتند، با شیوههایی توانستند اینها را بهدست بیاورند؛[23] فرمود من اینها را، همه را برمیگردانم. حتی «لَو وَجَدتُهُ قَد تُزُّوِجَ بِهِ النِّساءُ»؛ اگر ببینم مهر زنهایتان قرار دادید، برمیگردانم. مهر قرار داده باشید، باید برگردانند. به زنهایتان بهعنوان مهریه دادید پس میگیرم. «وَ مُلِکَ بِهِ الاِماءُ»[24]؛ کنیز خریدید با آن، در حرمسراهای خودتان، من دست میگذارم روی آن و آن پول را برمیگردانم، «لَرَدَدتُهُ» برمیگردانم به بیتالمال. اولِ کار این را بیان کرد. یعنی اگر نمیخواهید، مردم اگر نمیخواهند، بزرگان اگر نمیخواهند، بدانند روش من این است.
بعد از چند روز مخالفتها شروع شد. خب، مردم مستضعف البته از خدا میخواهند. طبقۀ مظلوم جامعه، مستضعف جامعه که از خدا میخواهند یکچنین روشی را؛ آنها پیدا بود که علاقهمند بودند و آمدند. لکن متنفذین و کسانی که خودشان مخاطب واقعی این مطلب بودند، اینها بدیهی است که ناراضی بودند. نشستند، اجتماعی کردند، جلسه کردند که این چهکاری است که علی میخواهد انجام بدهد؟ حرفهایی با همدیگر زدند. یکی ازطرف آنها که ولیدبنعُقبَه است ـ همان کسی که زمان عثمان استاندار کوفه بود ـ ازطرف آنها بلند شد آمد پیش امیرالمؤمنین؛ گفت که یا علی! بیعت ما با تو شرط دارد؛ شرطش این است: «نَحنُ نُبایِعُکَ الیَومَ عَلَیٰ اَن تَضَعَ عَنّا ما اَصَبناهُ مِنَ المالِ فی اَیّامِ عُثمانَ» شرط ما این است که پولهایی که ما بهدست آوردیم، به اینها دست نزنی، کاری به این دستاوردهای ما در دوران قبل از خودت نداشته باشی؛ این شرط بیعت ماست. بعد از ولیدبنعقبه، طلحه و زبیر آمدند. حالا حسابِ ولیدبنعقبه از طلحه و زبیر جداست. ولیدبنعقبه جزو تازهمسلمانهاست در واقع؛ خانوادهشان، خانوادۀ ضدّ اسلام بودند، ضدّ انقلاب بودند، با اسلام جنگیده بودند؛ بعد هم که اسلام غالب شد، آمدند، او هم مثل دیگرانِ از بنیامیه آمد اسلام آورد، اواخر زمان پیغمبر. اما طلحه و زبیر جزو سابقین اسلامند، جزو یاران نزدیک پیغمبرند. طلحه و زبیر هم ـ که بزرگانِ آن روزِ اسلام و جزو بقایای اصحاب پیغمبر بودند ـ اینها هم آمدند خدمت امیرالمؤمنین، آنها هم یک حرفهای گلهآمیز زدند؛ ازجمله گفتند: «اِنَّکَ جَعَلتَ حَقَّنا فِ القَسمِ کَحَقِّ غَیرِنا»[25] تو ما را با دیگران در تقسیم بیتالمال یکسان کردی، ما را هم در ردیف دیگران گذاشتی. «وَ سَوَّیتَ بَینَنا وَ بَینَ مَن لا یُماثِلُنا» ما را با آنکسانیکه شبیه ما نیستند، یکی قرار دادی در دادن بیتالمال. این چه وضعی است؟ چرا امتیاز قائل نیستید؟ «مَن لا یُماثِلُنا فیما اَفاءَ اللهُ تَعالَی بِاَسیافِنا وَ رِماحِنا» با شمشیر ما اینها بهدست آمد، ما بودیم که اسلام را پیش بردیم، ما بودیم که زحمت کشیدیم و تلاش کردیم، حالا تو با آنکسانیکه تازه آمدند و عجمی هستند و جزو کشورهای مفتوح[26] هستند، تو با اینها ما را یکسان قرار دادی؟ اینهم اِشکال آنها.
امیرالمؤمنین جواب داد؛ امیرالمؤمنین به ولیدبنعقبه جواب تندی داد،[27] با خشم جواب داد. اما جواب طلحه و زبیر ـ که خب اینها یاران قدیمی اسلامند، توقع از اینها طور دیگر است ـ جواب آنها را هم داد؛ ازجمله فرمود: «اَمَّا القَسمُ!» ـ چند مطلب گفته بودند؛ هرکدام را جداگانه جواب داد ـ اما راجعبه این مسئلۀ «قسمت» فرمود: «فَاِنَّ ذلِکَ اَمرُ لَمَ اَحکُم فیهِ بادِئَ بَدءٍ» من که بنیانگذار چنین روشی نیستم؛ اینکه بین شما و دیگران تسویه کردم، یکسان کردم شماها را با دیگران، بنیانگذار این روش که من نیستم. «قَد وَجَدتُ اَنا وَ اَنتُما رَسولَ اللهِ یَحکُمُ بِذلِکَ» هم من، هم شما بودیم، دیدیم، پیغمبر همینطور عمل میکرد، من کار تازهای نکردم، من همان کار پیغمبر را دارم دنبال میکنم. ببینید منطق امیرالمؤمنین این است؛ یعنی من میخواهم همان ارزشها و همان پایههای اعتقادی را، همان پایههای عملی جامعه را در این دوران مستقر کنم. و علی مستقر کرد و میکرد؛ هزینهاش را هم پرداخت امیرالمؤمنین. هزینۀ این کار، همان سهتا جنگ بود. امیرالمؤمنین ایستاد، ایستاد!
امیرالمؤمنینی که بعد از رحلت پیغمبر ـ خب بدیهی است که حق خلافت را متعلق به خودش میداند؛ خب بعد از رحلت پیغمبر اینطوری نشد ـ درمقابل این چیزی که حق خود میدانست، بیستوپنج سال هیچ حرکتی نکرد؛ هیچ! اگر کسانی هم خواستند حرفی بزنند، امیرالمؤمنین آنها را آرام نگه داشت. «اِنَّکَ لَقَلِقُ الوَضینِ تُرسِلُ فی غَیرِ سَدَدٍ...وَدَع عَنکَ نَهباً صیحَ فی حَجَراتِهِ»[28]؛ از این حرفها امیرالمؤمنین دارد؛ «وَدَعْ عَنکَ نَهباً صیحَ فی حَجَراتِهِ»؛ از این مطالب دارد امیرالمؤمنین، نمیخواهد این مسئلۀ خلافت را دامن بزند. آنجا درمقابل آن مسئله، بیستوپنج سال امیرالمؤمنین عکسالعمل نشان نداد؛ اما اینجا درمقابل این قضیهای که به ظاهر کمتر از آن قضیه به نظر میرسد، مسئلۀ عدالت اجتماعی، مسئلۀ احیای اصول نبوی، دوباره بناکردنِ آن بنای اسلامی مستحکمی که پیغمبر گذاشته بود، در اینجا امیرالمؤمنین سهتا جنگ را تحمل کرد؛ جنگ جمل، جنگ صفین، جنگ نهروان. ببینید چقدر این کار به نظر امیرالمؤمنین مهم بود. کارِ بزرگ امیرالمؤمنین این است.
یک جملۀ دیگر امیرالمؤمنین دارد در همین زمینه، میفرماید که «لا تَمنَعَنَّکُم رِعایَةُ الحَقِّ لِاَحَدٍ عَن اِقامَةِ الحَقِّ عَلَیهِ»[29] یعنی اگر کسی هست که رعایت حق او بر شما لازم است، انسان مؤمنی است، انسان مجاهد فیسبیلالله است، زحمات زیادی دارد، جبهه بوده، کارهای بزرگی کرده؛ خب حق او بر شما واجب است. شما که مدیرید، مسئولید، این حقی که بر شما واجب است، اگر جایی این شخص تخطی کرد و حقی را ضایع کرد، نباید آن حقِ واجبِ او مانع بشود، از اینکه حق را از او در این موردی که تخطی کرده بگیرید؛ یعنی مسائل را از هم جدا کنید. یعنی کسی است که آدم خوبی است، شخص باارزشی است، سابقۀ خوبی دارد، اینقدر هم برای اسلام، برای کشور زحمت کشیده؛ خیلی خب، حق او مقبول، محفوظ، مخلص او هم هستیم؛ اما اینجا اگر تخطی کرد، رعایت آن حق نباید موجب بشود که این حقکُشیای که انجام داده است، تخلفی که انجام داده، نادیده گرفته بشود. این، منطق امیرالمؤمنین است.
شاعری به نام نجاشی، از شاعران امیرالمؤمنین، مداحان امیرالمؤمنین؛ جزوِ کسانی که در جنگ صفین بهترین شعرها را در تحریض مردم، تشویق مردم درمقابل معاویه سروده، جزوِ علاقهمندان و کسانی که واقعاً در حزب امیرالمؤمنیناند؛ از لحاظ اخلاص و ولایتپذیری و همهچیز، آنهم سوابق کاریاش. این در روز ماه رمضان مُسکر[30] استعمال کرد، مشروب خورد. امیرالمؤمنین مطّلع شد، آمدند گفتند مشروب خورده. فرمود خیلی خب، حد شراب معلوم است چقدر است؛ بیاورید حدش بزنیم. ازآنجاییکه بود بیرون آوردندش و امیرالمؤمنین درمقابل چشم مردم حد زد، حد شراب زد، هشتاد شلاق به او زد. خانوادۀ او آمدند پیش امیرالمؤمنین، قبیلۀ او، گفتند: یا امیرالمؤمنین! تو ما را بیآبرو کردی. اینکه جزو جماعت تو بود، این جزو دوستان تو بود، این جزو جناح تو بود ـ به تعبیر امروز ـ اینطور تو او را بیآبرو کردی؟! فرمود که من کاری نکردم، یک مسلمانی تخلفی کرد که حدی از حدود الهی بر او واجب شد، آن حد را من بهجا آوردم، کاری نکردم. ملاحظه نکرد. البته نجاشی بعد از آنکه شلاق را از علی خورد، گفت خیلی خب، حالا که اینطور است، میروم بعد از این برای معاویه شعر میگویم. بلند شد از پهلوی امیرالمؤمنین رفت به اردوگاه معاویه. امیرالمؤمنین هم نفرمود که نجاشی از دست ما رفت، حیف شد، نگهش داریم؛ نه، رفت که رفت! میمانْد، البته خب بهتر بود. ببینید منطق، اینهاست؛ روش، اینهاست. نظایر این زیاد هست. این جملهای که به یاران نجاشی فرمود: «فَهَلْ هُوَ اِلَّا رَجُلٌ مِنَ المُسلِمینَ انتَهَکَ حُرمَةً مِن حُرَمِ اللهِ فَاَقَمنا عَلیهِ حَدّاً کانَ کَفّارَتَهُ»[31] گناهش ریخت، حدش را جاری کردیم، گناهش ریخت. یکی از مسلمانها بود دیگر؛ کاری نکردیم.
چند نفر آمدند از علاقهمندان امیرالمؤمنین از قبیلۀ بنیاسد ـ قبیلۀ بنیاسد قوم و خویش بودند با امیرالمؤمنین ـ یک حدی بر یک نفر از اینها واجب شده بود، از همین قبیل کاری کرده بود که باید حد به او جاری میکردند. اینها گفتند برویم پیش امیرالمؤمنین یکطوری بالاخره قضیۀ این را حل کنیم. آمدند اول پیش امام حسن مجتبی که حضرت را ببرند، واسطه کنند پیش پدرش. امام حسن فرمود لزومی ندارد من بیایم، خودِ شما بروید. خب، پدرم امیرالمؤمنین شما را که میشناسد، بروید، خودتان بروید پیش امیرالمؤمنین. خودشان آمدند پیش امیرالمؤمنین، گفتند یا امیرالمؤمنین ما یکچنین وضعیتی داریم و کمکی بکن ـ این شخص مثلاً حالا در زندان بوده، یا چه بوده که بنا بوده حد بر او جاری بشود ـ امیرالمؤمنین در جواب اینها فرمود هر کاری که دست من باشد، اختیارش با من باشد، من حرفی ندارم، انجام میدهم. اینها خوشحال شدند، آمدند بیرون. برخورد کردند به امام حسن علیهالسلام. امام حسن فرمود: چه شد؟ گفتند: الحمدلهل خوب شد، امیرالمؤمنین وعده داد به ما. فرمود: چه گفت امیرالمؤمنین به شما؟ گفتند که بله، امیرالمؤمنین گفت هر کاری در اختیار من باشد و متعلق به من باشد، برایتان انجام میدهم. امام حسن لبخندی مثلاً زدند و فرمودند پس هر کاری که در صورت حدخوردن او باید انجام بدهید، بروید انجام بدهید! این را حد خورده [بدانید]. بعد هم امیرالمؤمنین آورد بیرون او را حد زد. آمدند گفتند: یا امیرالمؤمنین!؟ گفت: خب حد که در اختیار من نیست، حد حکم الهی است؛ من گفتم آنچه در اختیار من هست، من برایتان انجام میدهم، حد که در اختیار من نیست.[32] ببینید این، اینطوری است. حالا بنیاسد جزو دوستان امیرالمؤمنین و مخلصین امیرالمؤمنین بودند. اینطوری بود زندگی امیرالمؤمنین.
دربارۀ غذای او، لباس او، وضع معیشت او و فرزندان او، خیلی چیزها نقل شده است. این راوی میگوید که رفتم دیدم که امام حسن و امام حسین نشستند غذا میخورند. غذای آنها عبارت بود از نان و سرکه و سبزی. نهار مثلاً میخورند نان و سرکه و سبزی. گفتم آقازادهها! شما امیر هستید؛ شما خانوادۀ حکومتید؛ پسر امیرالمؤمنیناید؛ در بازار هم اینهمه چیز هست. «وَ فِی الرَّحبَةِ ما فیها»[33] در رحبه ـ نزدیکی کوفه ـ اینهمه جنس ریختند، مردم دارند استفاده میکنند، شما آقازادهها نشستید، این غذایتان است؟! رو کردند به او، گفتند: «ما اَغفَلَکَ عَن اَمیرِالمُؤمِنیَن» تو از علی غافلی، از امیرالمؤمنین غافلی؛ زندگی او را برو ببین! «ما اَغفَلَکَ عَن اَمیرِالمُؤمِنینَ»؛ با خانوادۀ خودش هم اینطوری بود.
ماجرای زینب کبری را شنیدید؛ عاریهگرفتنِ از ابورافع.[34] ماجراهای گوناگون در این زمینه فراوان است. ماجرای عقیل را شنیدید که آمد پیش حضرت، یک چیزی خواست: «صاعٌ مِن بُرٍّ»[35]، یک مقدار گندم خواست از امیرالمؤمنین. گفت که مثلاً اینقدر ـ سه کیلو مثلاً ـ گندم به سهمیۀ من اضافه کن؛ یکچنین چیزی! بعد حضرت آن حدیدۀ مُحمات را ـ آهن گداخته را ـ برداشت، البته نزَد به تنِ او، اما نزدیک بُرد، تهدید کرد او را و قبول نکرد. عبداللهبنجعفر ـ برادرزادۀ حضرت و داماد حضرت، شوهر جناب زینب؛ هم داماد حضرت بود، هم برادرزاده ـ آمد خدمت حضرت، گفت: یا امیرالمؤمنین! من دستم تنگ است؛ از وسایل زندگیام باید بفروشم؛ یک چیزی به من کمک کن. قبول نکرد، فرمود: مگر به من بگویی که عمویت برود دزدی کند، از مال مردم بدهد به تو.[36]
شاخص را معیّن کرد امیرالمؤمنین، شاخصِ حکومتِ در یک جامعۀ پیشرفته، وسیع، متمدن، ثروتمند مثل زمان امیرالمؤمنین؛ نسبت به زمان پیغمبر همهچیز پیش رفته بود. امیرالمؤمنین با رفتار خود خواست اثبات کند که در این وضعیت هم میشود همان اصول را احیا کرد و زنده کرد. این کارِ بزرگِ امیرالمؤمنین است. اصل معنویت، اصل عدالت، اصل جهاد، اصل سازندگی زندگی مردم، اصل مدیریتهای شایسته و لایق و مؤمن که زندگی امیرالمؤمنین پُر است از این حوادث و قضایایی که شما از هر بخشی یک چیزهایی را بهعنوان داستان و روایت و کلام امیرالمؤمنین میشنوید و شنیدید. در طول سالهای متمادی همۀ مردم ما شنیدند اینها را، همۀ اینها نشاندهندۀ این حقیقت است، جمعبندیاش این است که امیرالمؤمنین میخواهد نشان بدهد به دنیا که این اصول اسلامی در همۀ شرایط قابل پیادهشدن است. واقع قضیه هم همین است. اصول اسلامی شکل لباس امیرالمؤمنین نیست که اگر امیرالمؤمنین لُنگ میبست یا پیراهن میپوشید، امروز لازم باشد ما هم همان کار را بکنیم؛ اصول اسلامی عبارت است از عدالت، از توحید، از انصاف با مردم، از ارجنهادن به حقوق مردم، از رسیدگی به حال ضعفا، از ایستادگی درمقابل جبهههای ضد اسلام و دین، از پافشاری بر مبانی حق و اسلام و دفاع از حق و حقیقت. اینها اصول اسلامی است. در همۀ زمانها هم قابل پیادهشدن است.
البته امروز که این حرفها را ما میزنیم، ما از قله حرف میزنیم. چه کسی هست آنکسیکه بتواند تصور این را هم بکند که کسی شباهت به امیرالمؤمنین پیدا کند؟! نه، هیچکس شبیه امیرالمؤمنین هم نمیشود. امام سجاد که خودْ امامِ معصوم بود، نوۀ امیرالمؤمنین بود، وقتیکه گفتند تو اینقدر عبادت میکنی، فرمود عبادت ما کجا و عبادت علی کجا![37] یعنی امام سجادِ عابدِ سجاد، او، میگوید من با علی قابل مقایسه نیستم. حالا هزاران فرسخ بین امام سجاد و بهترین عُباد و زُهاد زمان ما هم بیشتر فاصله هست. یعنی امیرالمؤمنین الگو را نشان داد، قله را نشان داد، جهت حرکت را نشان داد، شاخص را معیّن کرد؛ جهت این است! حالا به هرجا توانستیم برسیم.
نظام اسلامی، نظام عدل است، نظام انصاف است، نظام رسیدگی به مردم است، نظام احترام به حقوق انسانهاست، نظام مقابلۀ با ظلم قوی به ضعیف است. مشکلات مهم بشر در طول تاریخ اینهاست! این چیزهایی که بشریت همیشه گرفتار آنها بوده، هنوز هم گرفتار است، همین چیزهاست. امروز شما ببینید قلدرهای دنیا و زورمندهای دنیا مدعی همۀ دنیایند. ملتها ضربه میخورند، زندگیهایشان سخت میشود، بهخاطر همین زورگوییها. اسلام و منطق امیرالمؤمنین، منطق علوی و حکومت علوی مقابلۀ با این چیزهاست؛ چه در داخل یک جامعه ـ که یک زورمندی بخواهد ضعیفی را ببلعد ـ چه در سطح جهانی و بینالمللی؛ این منطق امیرالمؤمنین است. (1383/8/15)
اقتدار، مظلومیت و پیروزی در زندگی امیرالمؤمنین
در شخصیت این بزرگوار، و زندگی و شهادت این بزرگوار، سه عنصر که ظاهراً با یکدیگر خیلی هم سازگاری ندارند، جمع شده است. این سه عنصر عبارت است از: اقتدار، مظلومیت، پیروزی.
امیرالمؤمنین جمع کرده است بین اقتدار، قدرت او در ارادۀ پولادینش، در عزم راسخش، در ادارۀ مشکلترین عرصههای نظامی، در هدایت ذهنها و فکرها بهسوی عالیترین مفاهیم اسلامی و انسانی، تربیت انسانهای بزرگ از قبیل مالک اشتر و عمار و ابنعباس و محمدبنابیبکر و دیگران، و ایجاد یک جریان در تاریخ بشری؛ این، اقتدار این بزرگوار است؛ اقتدار منطق، اقتدار فکر و سیاست، اقتدار حکومت، اقتدار بازوی شجاع؛ مظهر اقتدار است امیرالمؤمنین. هیچ ضعفی از هیچ طرف، در شخصیت امیرالمؤمنین علیهالسلام نیست. درعینحال یکی از مظلومترین چهرههای تاریخ است. مظلومیت در همۀ بخشهای زندگیاش. در دوران نوجوانی، مظلوم واقع شد. در دوران جوانی، بعد از پیغمبر، مظلوم واقع شد. در دوران کهولت و خلافت، مظلوم واقع شد. بعد از شهادت هم، تا سالهای متمادی بر سر منبرها از او بدگویی کردند، به او نسبتهای دروغ دادند.[38] مظلوم واقع شد، مظلوم! شهادت او هم مظلومانه است.
دو نفر را ما در همۀ آثار اسلامی داریم که از آنها تعبیر شده است به «ثارَالله»، «ثارَالله». یک معادل درست و کامل فارسی نداریم برای کلمۀ «ثار». وقتی کسی از یک خانوادهای به قتل میرسد از روی ظلم، این خانواده، صاحب این خون است. این را میگویند ثار. حق دارد خونخواهی کند، این را میگویند ثار. ثار یعنی حق خونخواهیکردن. اینیکه میگویند خونِ خدا، این تعبیر خیلی نارسا و ناقصی است، درست مراد را نمیفهماند. ثار یعنی حق خونخواهی، اگر کسی ثارِ یک خانواده است یعنی این خانواده حق دارد دربارۀ او خونخواهی کند. دو نفر در تاریخ اسلام، اسم آورده شدند که صاحبِ خونِ اینها و کسی که حقِ خونخواهی از اینها را دارد، خداست. ثارالله یکی امام حسین است، یکی پدرش امیرالمؤمنین؛ «یا ثارَاللهِ وَ ابنَ ثارِهِ»[39] خود او هم، حق خونخواهیاش متعلق به خداست، پدرش امیرالمؤمنین، او هم همینطور. اینهم مظلومیتش.
اما عنصر سوم که پیروزی آن بزرگوار باشد. پیروزی همین است که اولاً در زمان حیات خود او، بر تمام تجربههای دشواری که بر او تحمیل کردند، پیروز شد؛ یعنی بالاخره جبهههای شکنندۀ دشمن ـ که شرح خواهم داد ـ بالاخره نتوانستند علی را بهزانو دربیاورند؛ همهشان شکست خوردند از علی. بعد از شهادت هم روزبهروز حقیقت درخشان او آشکارتر شد؛ یعنی حتی از زمان حیاتش بهمراتب بیشتر. امروز شما نگاه کنید، در دنیا ـ نه دنیای اسلام، در همۀ دنیا ـ چقدر ستایشگرانی هستند که حتی اسلام را قبول ندارند، اما علیبنابیطالب را بهعنوان یک چهرۀ درخشان تاریخ قبول دارند.[40] این همان روشنشدنِ آن جوهر تابناک است و خدای متعال دارد درمقابل آن مظلومیت به او پاداش میدهد. آن مظلومیت، آن فشار اختناق، آن گِلاندود کردن چشمۀ خورشید با آن تهمتهای عجیب، آن صبری که او درمقابل اینها کرد، بالاخره پیش خدای متعال پاداش دارد. اینهم پاداشش در دنیا، که در طول تاریخ بشر، هیچ چهرهای را شما به این درخشندگی و مورد اتفاق کل، پیدا نمیکنید. شاید تا امروز هم در بین کتابهایی که ما میشناسیم دربارۀ امیرالمؤمنین نوشته شده است، عاشقانهترینش را غیر مسلمانها نوشتند. چند کتاب ستایشگرانۀ واقعاً عاشقانه در برابر امیرالمؤمنین، چند نویسندۀ مسیحی نوشتند. و از همان روز اول هم شروع شد؛ یعنی از بعد از شهادت، در همان وقتیکه همه علیه آن بزرگوار میگفتند و تبلیغ میکردند، آن قدرتمندان مربوط به دستگاه شام و تبعۀ آنها و آنهایی که دلِ پرخونی از شمشیر امیرالمؤمنین و از عدل امیرالمؤمنین داشتند که شروع کردند، علیرغم همینها از همانوقت معلوم شد.
یک نمونه من عرض کنم. پسر عبداللهبنعُروةبنزبیر، پیش پدرش از امیرالمؤمنین بدگویی کرد. خانوادۀ زبیر کلاً با امیرالمؤمنین بد بودند جز یکیشان، مُصعَببنزبیر. که مردی شجاع و کریم و همان کسی است که در قضایای کوفه با مختار و بعد هم با عبدالملک درگیر بود و شوهر حضرت سکینه هم بود؛ یعنی داماد امام حسین، شوهر جناب سکینه، مصعببنزبیر بود. غیر از او، بقیۀ خانوادۀ زبیر، همینطور پشتدرپشت، با امیرالمؤمنین بد بودند؛ در تاریخ که انسان میخواند، مییابد. این جوان پیش پدرش از امیرالمؤمنین بدگویی کرد. پدر یک جملهای گفت درمقابل او که خیلی هم طرفدارانه نیست، اما نکتۀ مهمی در آن هست، من یادداشت کردم.
عبدالله به پسرش گفت: «وَ اللهِ ما بَنَی النّاسُ شَیئاً قَطُّ اِلّا هَدَمَهُ الدِّینُ و لا بَنَی الدِّینُ شَیئاً فَاستَطاعَتِ الدُّنیا هَدمَهُ»[41] گفت هر بنایی که دین آن را بهوجود آورْد و پِی و بنیان آن بر روی دین گذاشته شد، اهل دنیا هر کاری کردند، نتوانستند آن را از بین ببرند؛ یعنی بیخود زحمت نکِشند برای اینکه نام امیرالمؤمنین را ـ که پِی کار او بر دین است، بر ایمان است ـ از بین ببرند. این بنای شخصیت علیبنابیطالب را نمیتوانند منهدم بکنند. بعد گفت: «اَلَمْ تَرَ اِلیٰ عَلِیٍّ کَیفَ تُظْهِرُ بَنو مَرْوانَ مِن عَیبِهِ وَ ذَمِّهِ وَ اللهِ لَکَاَنَّمَا یَأخُذُونَ بِناصِیَتِهِ رَفعاً اِلَی السَّمَاءِ» گفت ببین بنیمروان چطور هرچه میتوانند، نسبت به علیبنابیطالب عیبجویی و عیبگویی میکنند! در هر مناسبتی، در هر منبری لعن میکنند؛ اما همین عیبجوییهای آنها و بدگوییهای آنها، مثل این است که این چهرۀ درخشان را هرچه برتر میبَرند و منوّرتر میکنند؛ تأثیر عکس میبخشد در ذهنهای مردم، بدگوییهای آنها. نقطۀ مقابل، بنیامیهاند؛ «وَ ما تَریٰ ما یَنذِبونَ بِه مَوتاهُمُ مِنَ الْمَدیحِ وَ اللهِ لَکَاَنَّمَا یَکشِفونَ بِه عَنِ الجِیَفِ» اما بنیمروان، بنیامیه از گذشتگان خودشان تمجیدها، تعریفها میکنند، هرچه بیشتر تعریف میکنند، نفرت مردم از آنها بیشتر میشود. این حرف شاید در حدود مثلاً سی سال بعد از شهادت امیرالمؤمنین گفته شده است. یعنی امیرالمؤمنین با همۀ آن مظلومیت، باز، هم در زمان حیات خود پیروز شد، هم در تاریخ پیروز شد، در خاطرۀ بشریت پیروز شد.
در زمان این حکومت ـ حکومت کمتر از پنج سال امیرالمؤمنین ـ سه جریان درمقابل امیرالمؤمنین صفآرایی کردند. یک جریان تعبیر شده است از آنها به قاسطین، جریان دیگر ناکثین، جریان سوم مارقین. این روایت را، همه ـ شیعه و سنی ـ از امیرالمؤمنین نقل کردند که فرمود: «اُمِرتُ اَن اُقاتِلَ النّاکِثینَ وَ القاسِطینَ وَ المارِقینَ».[42] این اسم را خودِ آن بزرگوار گذاشته. قاسطین، یعنی ستمگران. مادۀ «قسط» اینطوری است وقتیکه بهصورت مجرد استعمال بشود ـ قَسَطَ یَقسِطُ، یعنی جَارَ یَجورُ، ظَلَمَ یَظلِمُ ـ بهمعنای ظلمکردن است. وقتی با ثلاثی مزید و باب اِفعال ـ اَقسَطَ یُقسِطُ ـ گفته شود، یعنی عَدَلَ، اَنصَفَ. این قسط و عدل که گفته میشود «قسط» بهمعنای عدل بهکار میرود وقتیکه اَقسَطَ یُقسِطُ گفته شود، اما وقتی قَسَطَ یَقسِطُ گفته شود ضد آن است، یعنی ظلم، جور. قاسطین از این ماده است. قاسطین، یعنی ستمگران، کسانی که ظلم کردند. امیرالمؤمنین اسم اینها را گذاشت ستمگر. اینها چه کسانی بودند؟
اینها مجموعهای از کسانی بودند که اسلام را بهصورت ظاهری و مصلحتی قبول کرده بودند و حکومت علوی را از اساس قبول نداشتند. اصلاً حکومت علی را قبول نداشتند، هر کار هم امیرالمؤمنین با اینها میکرد، فایده نداشت. البته این حکومت، گِرد محور بنیامیه و معاویةبنابیسفیان ـ که حاکم و استاندار شام بود ـ گرد آمدند؛ شخصیتهای بزرگشان هم، بارزترین شخصیتشان خودِ جناب معاویه است، بعد مروان حَکم است، ولیدبنعُقبَه است، قبل از اینها که خب در رأسشان ابوسفیان بود و دیگران و دیگران. اینها یک جبههاند. اینها بههرحال با علی کنار بیا نبودند، حاضر نبودند با امیرالمؤمنین بسازند. درست است که مُغِیرَةبنشُعبَه و عبداللهبنعباس و دیگران در اولِ حکومت امیرالمؤمنین گفتند: یا امیرالمؤمنین! معاویه را نگهدار یک چند صباحی؛ حضرت قبول نکردند.[43] آنها حمل کردند بر اینکه حضرت بیسیاستی کرد؛ لکن نه، آنها خودشان غافل بودند. قضایای بعدی نشان داد امیرالمؤمنین هر کار هم که میکرد، معاویه با امیرالمؤمنین نمیساخت. این تفکر، تفکری نبود که حکومتی مثل حکومت علوی را قبول کند؛ قبلیها را، بعضیها را تحمل کردند، بعضیها را مجبور بودند. حالا سالها گذشته بود.
از وقتیکه معاویه مسلمان شده بود تا این روزی که با امیرالمؤمنین میخواستند بجنگند، البته کمتر از سی سال بود، بیستوچند سالی گذشته بود. سالها در شام حکومت کرده بودند، نفوذی پیدا کرده بودند، پایگاهی پیدا کرده بودند. دیگر آن روزهای اول نبود که تا یک کلمه بگویند، به آنها بگویند: آقا، شما تازهمسلمانید، چه میگویید؛ جایی باز کرده بودند. اینها یک جریان؛ که جریانی بودند که اساساً حکومت اسلامی را، حکومت علوی را قبول نداشتند و طور دیگری میخواستند حکومت باشد و دست خودشان باشد؛ که بعد هم نشان دادند. بعد دنیای اسلام تجربۀ حکومت اینها را چشید. یعنی همان معاویهای که در زمان رقابت با امیرالمؤمنین، آنطور به بعضی از اصحاب روی خوش نشان میداد و محبت نشان میداد، بعداً همان حکومت، تبدیل شد به برخوردهای خشن، تا رسید به زمان یزید، حادثۀ کربلا؛ بعد هم مروان و عبدالملک. و حَجّاجبنیوسف ثَقَفی یکی از میوههای آن حکومت است و یوسفبنعمر ثقفی یکی از میوههای آن حکومت است، یعنی این حکامی که تاریخ از ذکر جرائم اینها به خود میلرزد؛ اینها همان حکومتی هستند که معاویه بنیانگذاری کرد و بر سر چنین چیزی با امیرالمؤمنین جنگیدند. معلوم بود که چه چیزی را آنها دنبال میکنند و میخواهند؛ یعنی یک حکومت دنیایی محض، با محور قراردادن خودپرستیها و خودیها و همان چیزهایی که در حکومت بنیامیه همه مشاهده کردند. بنده البته اینجا هیچ بحث عقیدتی و کلامی ندارم، این چیزهایی که عرض میکنم متن تاریخ است. تاریخ شیعه هم نیست؛ اینها تاریخ ابناثیر و تاریخ ابنقُتَیبه و اینهاست که یادداشتشده و محفوظ است. حرفهایی است که جزو مسلّمات است؛ بحث اختلافات فکری شیعه و سنی و اینها نیست این حرفها.
جبهۀ دومی که با امیرالمؤمنین میجنگیدند، جبهۀ ناکثین بودند. ناکث، یعنی شکنندگان، شکنندگانِ بیعت. اول با امیرالمؤمنین بیعت کردند، ولی بعد بیعت را شکستند. اینها چه؟ اینها نه، اینها مسلمان بودند، اینها خودی بودند؛ منتها خودیهایی که حکومت علیبنابیطالب را تا آنجایی قبول داشتند که در آن برای آنها یک سهم قابل قبولی وجود داشته باشد؛ با آنها مشورت بشود، به آنها مسئولیت داده بشود، به آنها حکومت داده بشود، اموالی که در اختیارشان هست، به آن تعرضی نشود، نگویند آقا از کجا آوردید؟! ثروتهای بادآورده، و چه و چه. همان کسانی که از بعضیشان وقتی از دنیا رفتند، چقدر ثروت باقی ماند. اینها، امیرالمؤمنین را قبول میکردند، نهاینکه قبول نکنند، منتها شرطش این بود که با این چیزها کاری نداشته باشد. آقا، این اموال چرا؟ چرا آوردید، چرا گرفتید، چرا میخورید، چرا میبَرید، این حرفها دیگر در کار نباشد!
لذا اول هم آمدند، اکثرشان بیعت کردند؛ البته بعضی هم بیعت نکردند. جناب سعدبنابیوقاص از همان اول هم بیعت نکرد، بعضیهای دیگر از همان اول بیعت نکردند؛ لکن جناب طلحه، جناب زبیر، دیگران، دیگران، این بزرگان اصحاب، اینها بیعت کردند با امیرالمؤمنین، تسلیم شدند، قبول کردند؛ منتها سه، چهار ماه که گذشت، دیدند نه، با این حکومت نمیشود ساخت. این حکومتی که دوست و آشنا نمیشناسد، برای خود حقی قائل نیست، برای خانوادۀ خود حقی قائل نیست، برای کسانی که سبقت در اسلام دارند، حقی قائل نیست، خودش از همه سابقتر است به اسلام. ملاحظهای در اجرای احکام الهی ندارد، اینها را که دیدند، دیدند نه، با این آدم نمیشود ساخت؛ جدا شدند و رفتند و جنگ جمل به راه افتاد که واقعاً فتنهای بود جنگ جمل. اُمّالمؤمنین را برداشتند بردند، با خودشان همراه کردند، چه کردند، چه کردند، چقدر کشته شدند. البته امیرالمؤمنین پیروز شد و قضایا را صاف کرد. اینهم جبهۀ دوم که مدتی این بزرگوار را مشغول کردند.
جبهۀ سوم، جبهۀ مارقین بودند. مارق، یعنی گریزان. در تسمیۀ اینها به مارق، اینطور گفتند که اینها آنچنان از دین گریزانند، آنسانیکه، آنچنانیکه یک تیر از کمان گریزان میشود! یعنی وقتی شما تیر را میگذارید در چلۀ کمان و پرتاب میکنید، چطور این تیر میگریزد، عبور میکند، دور میشود؛ اینها همینطور از دین دور شدند. البته متمسک به ظواهر دینی هم بودند، اسم دین را هم میآوردند؛ اینها همان خوارج بودند. گروهی که مبنای کار خود را بر فهمها و درکهای انحرافی قرار داده بودند؛ فهم انحرافی از دین، که چیز خطرناکی است. دین را از علیبنابیطالبی که مفسر قرآن بود و عالم به علم کتاب بود یاد نمیگرفتند، از سلایق غلط خودشان یاد میگرفتند. دور هم جمع شدند؛ البته اینطور آدمها در هر اجتماعی هستند، اما گروهشدنشان، متشکلشدنشان، بهاصطلاح امروز، گروهک تشکیلدادنشان، این، سیاست لازم داشت؛ این سیاست از جای دیگری هدایت شد.
نکتۀ مهم اینجاست؛ یعنی این گروهکی که اجزای آن، تا حرفی میگفتی، یک آیۀ قرآن برایت میخواندند؛ میآمدند در نماز جماعت امیرالمؤمنین، وسط نماز آیهای را میخواندند که تعریض[44] به امیرالمؤمنین داشته باشد؛ پای منبر امیرالمؤمنین بلند میشدند آیهای میخواندند که تعریض داشته باشد؛ شعارشان «لا حُکمَ اِلّا لِلّهِ»[45] بود، یعنی حکومت شما را قبول نداریم ما، ما اهل حکومت الله هستیم، حکومت تو را قبول نداریم؛ یعنی این آدمهایی که ظواهر کارشان اینطوری بود، سازماندهیشان، تشکّل سیاسیشان، با هدایت و رایزنی بزرگانِ دستگاه قاسطین، بزرگان شام انجام گرفت؛ یعنی عمروعاص[46] و معاویه و اینها با آنها ارتباط داشتند. و اشعثبنقیس[47]، آنطوریکه قراین زیادی بر آن دلالت میکند، فرد ناخالصی بود. یک عده مردمان بیچارۀ ضعیف از لحاظ فکری هم دنبال اینها راه افتادند و حرکت کردند. اینها هم، گروه سومی که امیرالمؤمنین با اینها هم مواجه شد، البته بر اینها پیروز شد. در جنگ نهروان ضربۀ قاطعی به اینها زد؛ منتها خب بودند در جامعه، بالاخره هم به شهادت آن بزرگوار منتهی شد.
اشتباه نشود در شناخت خوارج. بعضی خوارج را تشبیه میکنند به خشکمقدسها؛ نه، بحث، سرِ خشکمقدسمآب نیست. خب مقدسمآبی که کناری نشسته است، برای خودش نماز میخواند، دعا میخواند، اینکه خوارج نیست. خوارج آن عنصری است که شورشطلبی میکند، بحران ایجاد میکند، وارد میدان میشود، با علی میجنگد، بحث جنگِ با علی دارد؛ منتها مبنای کار، غلط؛ جنگ، غلط؛ ابزار، غلط؛ هدف، باطل؛ این خوارج است. امیرالمؤمنین با این سه دسته مواجه بود.
خب، تفاوت عمدۀ امیرالمؤمنین در دوران حکومت خود با پیغمبر اکرم در دوران حکومت و حیات مبارکش این بود که در زمان پیغمبر، صفوف مشخص بود؛ صف ایمان و کفر. میماندند منافقین که دائماً آیات قرآن، از منافقین که در داخل جامعه بودند برحذر میداشت، انگشتِ اشاره را بهسوی آنها دراز میکرد، مؤمنین را درمقابل آنها تقویت میکرد، روحیۀ آنها را تضعیف میکرد، یعنی همهچیز در نظام اسلامی در زمان پیغمبر، آشکار بود. صفوفِ مشخص درمقابل هم بودند؛ یک نفر طرفدار کفر بود، طرفدار طاغوت بود، طرفدار جاهلیت بود، یک نفر هم طرفدار ایمان و اسلام و توحید و معنویت بود. البته آنجا هم همهجور مردمی بودند، آن زمان هم همهجور آدمی بودند، لکن صفوف، مشخص بود.
در زمان امیرالمؤمنین، اِشکال کار این بود که صفوف، مشخص نبود؛ برای خاطر اینکه همان گروه دوم، ناکثین، که اسمشان را آوردیم، خب چهرههای موجّه بودند. هرکسی در مقابلۀ با شخصیتی مثل جناب زبیر، جناب طلحه، دچار تردید میشد. بله! این زبیر کسی بود که در زمان پیغمبر جزو شخصیتها و برجستگان و پسرعمۀ پیغمبر و نزدیک به پیغمبر بود؛ حتی بعد از دوران پیغمبر هم جزو کسانی بود که به سقیفه اعتراض کرد برای دفاع از امیرالمؤمنین. خب بله؛ حکم مستوری[48] و مستی همه بر عاقبت است![49] خدا عاقبت همهمان را به خیر بکند. گاهی اوقات دنیاطلبی، اوضاعِ گوناگون، جلوههای دنیا آنچنان اثرهایی میگذارد، آنچنان تغییرهایی در شخصیتهایی بهوجود میآورد که برای هرکسی، برای خواص هم گاهی اوقات ایجاد اِشکال میشود؛ چه برسد برای مردم عامی. خب، آن روز واقعاً سخت بود و آنهایی که دورُوبرِ امیرالمؤمنین بودند و ایستادند و جنگیدند، خیلی بصیرت بهخرج دادند. که بارها بنده نقل کردم از امیرالمؤمنین که فرمود: «وَ لا یَحْمِلُ هَذَا العَلَمَ اِلّا اَهلُ البَصَرِ وَ الصَّبرِ»[50]. اول، بصیرت؛ بصیرت در درجۀ اول؛ خب بصیرت داشتند. اما خب مشکلات امیرالمؤمنین معلوم است که با وجود چنین درگیریهایی، چگونه بود.
یا آن کجرفتارهایی که با تکیه بر فکر ادعای اسلام، با امیرالمؤمنین میجنگیدند و حرفهای غلط میزدند. خب در زمان صدر اسلام، افکار غلط خیلی مطرح میشد؛ آیۀ قرآن نازل میشد صریحاً آن افکار را رد میکرد؛ چه در دوران مکه، چه در دوران مدینه. شما ببینید سورۀ بقره که یک سورۀ مدنی است، وقتی انسان نگاه میکند، میبیند عمدتاً شرح چالشهای پیغمبر است با منافقین، با یهود، درگیریهای گوناگون، به جزئیات میپردازد؛ حتی روشهایی که یهود مدینه آن روز برای اذیتکردنِ روانی پیغمبر بهکار میبردند، آنها را هم در قرآن ذکر میکند؛ «لا تَقولوا راعِنا»[51] و ازاینقبیل. و باز سورۀ اعراف، سورۀ مبارکۀ اعراف که سورۀ مکی است، فصل مُشبِعی[52] را با خرافات میجنگد. این مسئلۀ حرام، حلال کردن گوشتها و انواع گوشتها و چه و چه، که اینها را محرمات تلقی میکردند، محرمات دروغین، محرمات پوچ، از محرمات واقعی: «قُل اِنَّما حَرَّمَ رَبِّیَ الفَواحِشَ ما ظَهَرَ مِنها وَ ما بَطَنَ»[53]. میگوید حرام اینهاست، نه آنهایی که شما رفتید سائبه و بَحیره[54] و فلان و فلان که برای خودتان حرام درست کردید. قرآن صریحاً مبارزه میکرد با این افکار اینطوری؛ اما زمان امیرالمؤمنین، همان مخالفین هم از قرآن استفاده میکردند؛ همانها هم از آیات قرآن بهره میبردند. کار امیرالمؤمنین بهمراتب ازاینجهت دشوارتر بود. و امیرالمؤمنین دوران حکومت کوتاه خود را با این سختیها گذراند.
درمقابل اینها، جبهۀ خودِ علی است؛ یک جبهۀ حقیقتاً قوی. کسانی مثل عمار، مثل مالک اشتر، مثل عبداللهبنعباس، مثل محمدبنابیبکر، مثل میثم تمار،[55] مثل حُجربنعَدِی؛[56] شخصیتهای مؤمن، بصیر، آگاه که در هدایت افکار مردم چقدر نقش داشتند. یکی از بخشهای زیبای دوران زندگی امیرالمؤمنین ـ البته زیبا از جهات تلاش هنرمندانۀ این بزرگان، اما درعینحال تلخ از جهت رنجها و شکنجههایی که اینها کشیدند ـ این منظرۀ حرکت اینهاست به کوفه و بصره. وقتیکه آمدند طلحه و زبیر و اینها، صفآرایی کردند و بصره را گرفتند؛ حضرت فرستاد امام حسن را و بعضی از این اصحاب را [به کوفه]، مذاکراتی که آنها با مردم کردند، حرفهایی که آنها در مسجد [زدند]، محاجّههایی که آنها کردند، یکی از آن بخشهای پرهیجان و زیبا و پرمغز تاریخ صدر اسلام است؛[57] خب این شخصیتها بودند. لذا شما میبینید عمدۀ تهاجمهای دشمنان، دشمنان امیرالمؤمنین، هم متوجه همینها بود. علیه مالک اشتر، بیشترین توطئهها؛ علیه عمار یاسر، بیشترین توطئهها؛ علیه محمدبنابیبکر، توطئه؛ علیه همۀ آنکسانیکه امتحانی داده بودند در ماجرای امیرالمؤمنین از اولِ کار و نشان داده بودند که چه ایمانهای مستحکم و استوار و چه بصیرتی دارند، علیه اینها سِهامِ[58] تهمت پرتاب میشد ازطرف دشمنان، انواع و اقسام، و به جان آنها سوءقصد میشد و لذا اغلبشان هم شهید شدند. عمار که در جنگ شهید شد، لکن محمدبنابیبکر با حیله شهید شد، حیلۀ شامیها؛ مالک اشتر با حیلۀ شامیها شهید شد و بعضی دیگر هم که ماندند، بعدها بهنحو شدیدی به شهادت رسیدند.
این وضع حکومت امیرالمؤمنین است. مجموعاً اگر بخواهیم جمعبندی بکنیم، اینطوری باید عرض بکنیم: دوران این حکومت، دوران یک حکومت مقتدرانه، درعینحال مظلومانه و درعینحال پیروز [بود]؛ یعنی هم در زمان خود توانست دشمنها را بهزانو دربیاورد، هم بعد از شهادت مظلومانهاش، در طول تاریخ توانست مثل مشعلی بر فراز تاریخ باشد. البته خوندلهای امیرالمؤمنین در این مدت، جزوِ پرمحنتترین حوادث و ماجراهای تاریخ است. (1377/10/18)
پاورقیها
۱.نهجالبلاغه/ حکمت 77 / دربارۀ روگردانی از دنیا
۲.سوره مبارکه فتح/ آیه 29، «بر کافران سختگیر و با همدیگر مهربانند.»
۶.بعد از این واقعه آیۀ «وَ مِنَ النّاسِ مَن یَشری نَفسَهُ ابتِغاءَ مَرضاتِ اللهِ» (بقره/ 207) در شأن امیرالمؤمنین نازل شد.
۷.نهجالبلاغه/ خطبۀ 197 / آگاهکردن مردم به فضیلتِ قبولِ امر و نهی ایشان.
۸.(عذر) عذرها، بهانهها
۹.(ظلم) تاریک شده
۱۰.در روایتی است که امیرالمؤمنین چهل شب فاطمۀ زهرا علیهاالسلام را بر مرکبی سوار میکرده و همراه با دو فرزند خود درِ خانۀ انصار را میزده و از آنها یاری میخواستهاند. (شرح نهجالبلاغه (ابنابیالحدید، متوفی 656 ق)/ ذیل خطبۀ 66/ یوم الثقیفة/ ص 13)
۱۱.نهجالبلاغه/ خطبۀ 74 / هنگامیکه شورای خلافت تصمیم گرفت با عثمان بیعت کند.
۱۲.نهجالبلاغه/ نامۀ 62/ نامۀ امام به مردم مصر.
۱۳.«وَ اَنَا لَکُم وَزیراً خَیرٌ لَکُم مِنیّ اَمیراً» (نهجالبلاغه/ خطبۀ 92/ هنگام بیعت مردم با امام، پس از قتل عثمان)
۱۴.برای مطالعۀ بیشتر، به حلقۀ سوم انسان 250 ساله/ 15. انحراف از خطوط اصلیِ جامعۀ نبوی، مراجعه کنید.
۱۵.البدایة و النهایة/ ج7/ ص 187
۱۶.(بشر) بدون واسطه
۱۷.نهجالبلاغه/ خطبۀ 92/ پس از قتل عثمان وقتی مردم خواستند با امام بیعت کنند.
۱۸.نهجالبلاغه/ خطبۀ 92/ پس از قتل عثمان وقتی مردم خواستند با امام بیعت کنند.
۱۹.(شبث) چنگ زدن به چیزی
۲۰.تعبیر دانشمند مسیحی، جرج جرداق(2014-1926 م) در کتاب «الامام علی علیهالسلام صوت العدالة الانسانیة»
۲۱.برای اطلاع دقیقتر به حلقۀ سوم انسان 250 ساله/ ضمائم، نقشۀ شمارۀ 1. قلمرو حکومت اسلامی، مراجعه کنید.
۲۲.(رقع) تکه، قطعه
۲۳.برای مطالعه به حلقۀ سوم انسان 250 ساله/ پینوشت شماره 4. ثروتاندوزی عثمان و خواص، مراجعه کنید.
۲۴.نهجالبلاغه/ خطبۀ 15/ دربارۀ بازگرداندن زمینهایی که عثمان از بیتالمال بخشیده بود.
۲۵.سخن ولیدبنعقبه و طلحه و زبیر به امیرالمؤمنین و پاسخ حضرت به ایشان در شرح نهجالبلاغه (ابنابیالحدید)/ ذیل خطبۀ 91/ فصل فیما کان من امر طلحة و الزبیر عند قسم المال/ صفحات 38 تا 41 آمده است.
۲۶.(عجم) غیر عرب، (فتح) فتح و تصرف شده
۲۷.تاریخالیعقوبی/ ج2/ ص 178
۲۸.امیرالمؤمنین در پاسخ پرسش یکی از سپاهیانش در میانۀ جنگ صفین، دربارۀ وقایع پس از رحلت پیامبر فرمودند: «تو مردی مضطرب و بیقراری که سخن در غیر صواب میگویی (و پرسش نابجا میکنی.)..داستان این غارتگری را که در جای خود رخ داد واگذار» (نهجالبلاغه/ خطبۀ 162)
۲۹.تصنیف غُررالحِکَم و دُررالکَلِم (تمیمی آمُدی، متوفی 550 ق)/ القسم الاول الاعتقادی و ما فیه/ الباب الاول المعرفة/ الفصل الرابع عشر فی الحق و الباطل/ الحق ملاک و میزان/ حدیث 956
۳۰.(سکر) هر چیزی که موجب مستی شود.
۳۱.«مگر او غیر از مردی از مسلمانان است؟ حرمت آنچه را که خدا حرام کرده بود درید، ما هم حدی را که کفارۀ آن بود بر او جاری کردیم.» (الغارات (ابراهیمبنمحمد معروف به ابنهلال ثقفی، متوفی 283 ق)/ فیمن فارق علیا/ و منهم النجاشی الشاعر/ ص 369)
۳۲.مناقب آل ابیطالب/ باب درجات امیرالمؤمنین/ فصل فی المسابقة بالحزم و ترک المداهنة/ ص 147
۳۳.مناقب آلابیطالب/ باب درجات امیرالمؤمنین/ فصل فی المسابقة بالعدل و الامانة/ ص 108
۳۴.در عموم کتابهای تاریخی یا روایی که این ماجرا روایت شده، اسمی از دختر امیرالمؤمنین در متن روایت موجود نیست. بهعنوان مثال: «علىبنابىرافع كه جزو کاتبان بیتالمال بود، نقل کرده یکی از دختران امیرالمؤمنین در ایام عید قربان گردنبند مرواریدی را برای سه روز به امانتِ تضمين شده (در صورت آسیبدیدن، عوض آن را پرداخت کند) درخواست کرد، من هم یادداشت کردم و به او دادم. امیرالمؤمنین آن را بر گردن دخترش ديد، به من پیغام فرستاد: «در مال مسلمانان خيانت میكنى؟»؛ ماجرا را برایش تعریف کردم. حضرت فرمودند: «اگر دخترم اين گردنبند را جز بهصورت امانت تضمين شده گرفته بود، نخستين زن، از بنىهاشم میبود كه دستش به جرم سرقت بريده میشد». (مناقب آلابیطالب/ باب درجات امیرالمؤمنین/ فصل فی المسابقة بالعدل و الامانة/ ص 108)
۳۵.عقیلبنابیطالب برادر بزرگتر امیرالمؤمنین بود. (برگرفته از نهجالبلاغه/ خطبۀ 224 / پرهیز از ستم)
۳۶.الغارات/ سیرته فی المال/ ص 43
۳۷.مناقب آلابیطالب/ باب امامة ابیمحمد علیبنالحسین/ فصل فی زهده/ ص 149
۳۸.در کتاب صلح امام حسن آمده است: «معاویه به همۀ کارگزارانش به یک نسخه نوشت: بدانید! زنهار و امان از کسی که در منقبت علی و خاندانش حدیثی نقل کند، برداشته شد. پس از آن خطبا در هر آبادی و هر مکان، بر سر منبرها زبان به لعن علی و خاندانش گشودند و از آنها بیزاری جستند و بس ناروا گفتند و لعنت کردند.» (صلح امام حسن، پرشکوهترین نرمش قهرمانانۀ تاریخ/ص 323)
۳۹.الکافی/ کتاب الحج/ ابواب الزیارات/ باب زیارة قبر ابیعبدالله الحسین/ حدیث 2
۴۰.بهعنوان نمونه میتوان به جبرانخلیلجبران نویسندۀ معروف کتاب پیامبر و جُرج جُرداق نویسندۀ کتاب امام علی صوت العدالة الانسانیة، اشاره کرد که هر دو مسیحی و اهل کشور لبنان بودند. جبران در کتاب رابطۀ مسیحیان با اهلبیت پیامبر، دربارۀ امیرالمؤمنین میگوید: «به عقیدۀ من، علیبنابیطالب [پس از پیامبر] نخستین مرد از قوم عرب است که وجودش همۀ فضایل کاملبودن را در قوم خویش دمید و آهنگ آن را به گوش مردمی رسانید که پیش از آن مانند آن را نشنیده بودند و در بین تاریکیهای جاهلیت از روش روشن او متحیر ماندند.»
۴۲.«من مأمورم با ناکثین و قاسطین و مارقین بجنگم.» (اُسْدالغابة (عزالدین ابناثیر، متوفی 630 ق)/ ج3/ ص 612)
۴۳.مغیرةبنشعبه یکی از افراد تأثیرگذار در جریان سقیفۀ بنیساعده بعد از رحلت پیامبر و به خلافت رسیدن خلیفۀ اول بود. او از بیعت با امیرالمؤمنین خودداری کرد و چندی بعد به معاویه پیوست. (تاریخالطبری/ ج4/ ص 438)
۴۴.(عرض) کنایهای
۴۵.حکومت جز برای خدا نیست. این شعار برگرفته از عبارت قرآنی «اِنِ الحُکمُ اِلّا لِلّٰه» است که در آیۀ 57 سورۀ مبارکۀ انعام و آیات 40 و 67 سورۀ مبارکۀ یوسف آمده.
۴۶.عمرو جزو مشرکان مکه بود که پیامبر را بسیار آزار داد. در سال هشتم هجری اسلام آورد. ازطرف خلیفۀ دوم فرماندۀ سپاه مسلمانان در فتح مصر بود. مدتی حاکم مصر بود تااینکه ازطرف خلیفه سوم برکنار شد. عمرو در زمان خلافت امیرالمؤمنین، از بیعت با ایشان خودداری کرد و در کنار معاویه قرار گرفت. (الکامل (ابناثیر)/ ج2/ ص79)
۴۷.برای مطالعۀ بیشتر میتوانید به حلقۀ سوم انسان 250 ساله/ پینوشت شماره 10. اشعثبنقیس، مراجعه کنید.
۴۸.(ستر) محجوب ماندن
۴۹.حکم مستوری و مستی همه بر خاتمت است / کس ندانست که آخر به چه حالت برود (دیوان حافظ)
۵۰.«و این پرچمِ مبارزه را جز افراد آگاه و بااستقامت، به دوش نمیکشند.» (نهجالبلاغه/ خطبۀ 173 / دربارۀ ویژگیهای رهبری)
۵۱.سوره مبارکه بقره/ آیه 104، خداوند برای جلوگیری از تمسخر مؤمنین توسط یهودیان به آنها امر میکند که «[به پیامبر] نگویید: راعِنا [مراعاتمان کن]، بلکه بگویید: اُنظرنا [ما را در نظر بگیر].»
۵۲.(شبع) اشباع شده، پر شده، مفصّل و کامل
۵۳.سوره مبارکه اعراف/ آیه 33، «بگو: پروردگار من فقط کارهای زشت را ـ آشکار و پنهان ـ حرام کرده است.»
۵۴.سائبه: شتری که با نذر برای بتها آزاد میکردند. بحیره: شتری که پنج شکم زاییده و آخرینش نَر است.
۵۵.میثمبنیحیی غلامی بود که به دست امیرالمؤمنین آزاد و در زمرۀ یاران خاص آن حضرت در آمده بود. میثم خرمافروش بود، بههمینجهت به او تمار میگفتند. ابنزیاد بعد از ورود به کوفه میثم را به دار آویخت. طبق برخی روایات امیرالمؤمنین نحوۀ شهادت میثم را به او اطلاع داده بود. (دانشنامۀ امیرالمؤمنین/ ج 13/ ص 88)
۵۶.حُجر جزو فرماندهان سپاه امیرالمؤمنین بود. پس از شهادت حضرت حُجر آشکارا نسبت به رفتار معاویه اعتراض میکرد، لذا توسط حاکم کوفه دستگیر و به شام فرستاده شد. قبل از رسیدن آنها به شام، معاویه دستور قتل او را صادر کرد. بهاینترتیب حُجر و برخی از یارانش در سرزمین «مَرج عَذرا» که توسط خود او فتح شده بود، به شهادت رسیدند. معاویه به سبب این ماجرا از سوی افراد زیادی مورد نکوهش قرار گرفت. (دانشنامۀ امیرالمؤمنین/ ج 13/ ص 148)
۵۷.برای مطالعۀ بیشتر به حلقۀ سوم انسان 250 ساله/ پینوشت شماره 9. کارشکنی ابوموسی اشعری در جنگ جمل، مراجعه کنید.