ترجمهٔ تفصیلی آیةالکرسی
رهبر شهید انقلاب امام سید علی خامنهای
بسم الله الرّحمن الرّحیم
طبق معمول شبهای جمعهمان، برنامۀ امشب همان برنامۀ تلاوت قرآن است و ترجمۀ این آیاتی که انتخاب شده. آیهای که امشب تلاوت شد ـ که شنیدید ـ این، همان آیةالکرسی معروف است. و البته این را توضیحاً عرض بکنم که علت اینکه ما امشب برنامۀ تلاوت را جلو انداختیم و ترجمه را بعد ـ درحالیکه سیرۀ معمولی ما، برخلافِ این است و همیشه صحبت ما و ترجمۀ ما مقدمهای است برای تلاوت قرآن، نه تلاوت قرآن مقدمهای باشد برای صحبت ما ـ این بهخاطرِ این است که این شبها معمولاً صفحاتی، قسمتهایی از ماجرای صحنۀ عاشورا را عرض میکنیم و ذکر مصیبتی محسوب میشود، و دیگر فکر کردیم که شاید بعد از آن، آمادگی نباشد برای قرآن خواندن و شنیدن؛ این بود که خواستیم احترام کرده باشیم به قرآن و برنامۀ قرآن را جلو انداختیم.
آیةالکرسی را ما، دوستان و برادران، به چه عنوانی تاکنون آموختهایم؟ آیةالکرسی را برای این ما خواندیم و یاد گرفتیم که یا این آیۀ قرآن امکنه[1] و اجناس و دکّان و خانهمان، یا جانمان و جان فرزندانمان را محفوظ بدارد، یا اینکه مثلاً در ضمنِ نمازی و اعمال روزهای خاصی این آیه وجود داشته، آن را یکبار، دهبار، صدبار، خواندیم. درحالیکه آیةالکرسی آیهایست از قرآن، و قرآن همۀ آیاتش اینچنین است که متضمّن مهمترینِ مسائل است، مسائلیست که انسان میتواند برای ذهن خود و زندگی خود مطرح بداند. حالا اگر ما بتوانیم آنچه را که در آیةالکرسی هست یا آیۀ دیگری، درست بفهمیم یا نفهمیم، آن بسته به مَبلغ[2] دانش ما و مطالعۀ ما و دقت ما در آیات قرآن است، و بسته به اینکه چقدر بتوانیم بفهمیم. اگر نفهمیم، ما نفهمیدیم؛ آیه سرشار است، پُر است.
البته امشب بنده بنا ندارم که از معارفِ گنجانیده شدۀ در این دو، سه آیۀ مقدس، که مجموعاً آیةالکرسی نام دارد، مطلبی بیان کنم؛ چون بنای ما بر ترجمه است. امشب هم، من این آیات را فقط ترجمه میکنم. اما همین ترجمه، خواهید دید که چقدر به ما معارفی از اسلام را میآموزد. یک اشاره است قرآن. قرآن کتاب تفصیلی نیست، یک اشاره است. از آن اشاره بایستی چیزها فهمید. یک رمز است و از آن رمز بایستی کتابها و فصلهای گشوده خواند. قرآن اینطور است.
اولاً این را تذکر بدهم، قبل از آنیکه ترجمه کنم، که آیةالکرسی در اینجای سورۀ بقره، که اواخر سورۀ بقره است، بعد از آنیست که ماجرای طالوت و جالوت بیان شده، و ما گفتهایم ماجرای طالوت و جالوت را، آیاتش را معنا کردهایم یک شب. و بعد فلسفۀ جهاد اسلامی، پس از آیات طالوت و جالوت ذکر شده، که «وَ لَولا دَفعُ اللهِ النّاسَ بَعضَهُم بِبَعضٍ لَفَسَدَتِ الاَرضُ»[3]، که جهاد اسلامی برای این است که فساد را از زمین براندازد. در ضمنِ داستان طالوت و جالوت، جملهای وجود داشت و آن این بود که مؤمنین گفتند به یکدیگر که اگرچه ما ازلحاظ عدد، اندکیم و لشکریان مقتدرِ آن سفّاک[4] ظالم ـ یعنی جالوت ـ بسیارند، و بهظاهر عاقلانه نیست مقابلهکردن ما و آنها، اما «کَم مِن فِئَةٍ قَلیلَةٍ غَلَبَت فِئَةً کَثیرَةً بِاِذنِ اللهِ»[5] ایبسا گروه اندکی که به اذن خدا و به فرمان خدا، بر گروه بسیاری غلبه مییابد و پیروز میشود. اینهم در ضمن داستان طالوت و جالوت بود. در آنجا، در سراسر داستان طالوت و جالوت، باز اتکای به خدا بود و اینکه همیشه گروههای اندک با اتکای به خداست که میتوانند بر گروههای بسیار و بیشمار غلبه کنند؛ اگر این اتکا را بفهمند و بدانند و اگر چنانچه با این اتکای به خدا، نیروی خداداده را نیز به کار بیفکنند. اینها در سرتاسر داستان طالوت و جالوت بود. در آنجا هم، هرگز پیغمبر خدا نگفت و نیاموخت که بروید دعا کنید تا خدا شر جالوت را از سر شما کم کند. فرماندهی خواستند، فرمانده برایشان معیّن کرد. و فرماندۀ کارکشتۀ کارآمدی هم معیّن کرد، که «وَ زادَهُ بَسطَةً فِی العِلمِ وَ الجِسمِ»[6].
اینها همهاش آموزنده است، همهاش آموزنده است. سخن قرآن سراپا سمبل و رمز است، سراپا دقت است و نکته است و اشاره است. اینها را بایستی آموخت، و تا کسی با زبان قرآن آشنا نشود، انس نگیرد، قرآن را نمیفهمد؛ نهفقط عربیدانی، که ایبسا عربیدان که زبان قرآن را نمیفهمد. زبان قرآن، بعد از عربیدانی، اُنسِ با قرآن است. یک دانشمند را شما فرض کنید ـ قرآن که خیلی بالاست، کلام خداست ـ یک دانشمند، یک حکیم، تا با او انس نگرفتید، سخن او را مدتها نشنیدید، به اشارات او واقف نشدید، حرفش برای شما مفهوم نیست. خیلی حرفها میزند که به نظر شما خیلی سبُک میآید؛ اما شاگردش، آنکسیکه سالها پیشِ او کار کرده، درس خوانده، این حرف را بسی عظیم و پُرمغز مییابد. قرآن اینطور است. قرآن که کلام خداست، اولیٰست به هر کتاب دیگری در این جهت. آنچه که قرآن میگوید، اگر با زبان قرآن انسی نباشد، آنچنانکه باید، قابل فهم نیست. اما با تعقل و تدبر و انس با قرآن، این مضامینِ عالی آشکار میشود.
[با توجه به مناسبتِ آیةالکرسی با] این چند نکتهای که عرض کردم، مناسبتش با داستان طالوت، مناسبتش با بیان فلسفۀ جهاد اسلامی، مناسبتش با غلبۀ گروه اندکی بر گروه بسیاری و مناسبتِ با اتکای به خدا در سراسر امور زندگی، مخصوصاً در این شداید عظیمی که پیش میآید، مثل داستان طالوتی و داوودی و آن پیغمبر درمقابل جالوت، با توجه به اینها حالا ترجمۀ این آیۀ عزیز را توجه کنید.
«اَلله»، «اَللهُ لا اِلَهَ اِلّا هُوَ»[7]، این شعار اسلام است، شعار همۀ ادیان الهیست؛ در سراسر نوار تاریخ بشریت، از آغاز تا انجام. و همهچیزِ ادیان برای این است که این شعار ـ که فقط یک شعار خشکوخالی هم نیست، سراپا نماینده و نمودارِ مکتب است و فکر و طرز فکر ـ تمام تلاش مکاتب برای این است که این شعار، بر روی زمین و در سراسر عالم پیاده بشود؛ یعنی هیچکسی، هیچچیزی، هیچ موجودی، نه انسانی، نه حیوانی، نه جمادی، نه غریزهای، نه هوای نفسی، شریک خدا نشود و مورد پرستش و عبادت و خضوع قرار نگیرد و بشر از همهچیز آزاد، از همۀ بندها، از همۀ زنجیرها، از همۀ اسارتها، از همۀ ذلتها و زبونیها و خواریها، آزاد و سربلند، و فقط بندِ عبودیت خدا را بر سراپای وجودش بپیچد. ادیان این است.
چرا اینطور است حالا؟ عبودیت خدا به چه کار انسان میآید؟ نظامی که در آن اصل و همهچیز، عبودیت خداست، نظامِ متناسبِ با انسان است. آن نظامی که، آن آبوهوای محیطی که میتواند این نهال را که نامش انسان است، رشد بدهد، جز نظام الهی، جز نظام توحیدی، جز نظام علوی، چیز دیگری نیست. آنکسیکه انسان را آفریده است و سِرشته است و از همهچیزِ وجود انسان باخبر است، سازنده و پردازندۀ انسان، آنیکه غرایز انسان، آن رقایق[8] وجود انسان، آن تمایلات عجیب، آن احساسات، آن نقصها، آن نیازها، آن کمبودها را بهتر از همهکس میداند؛ او میداند که این موجود با همۀ موجودیاش، با همۀ نقصش، با همۀ ضعفش، با همۀ نقاط قوّتش، با همۀ ذخیرههای نهانش، با همۀ امکاناتی که در وجود او مقدر است، این موجود ـ که اسمش انسان است ـ آن وقتی میتواند رشد کند، به ثمر برسد، میوۀ شیرین بدهد، کامل بشود، متعالی گردد، که در محیط اسلامی و الهی و توحیدی زیست کند. همۀ محیطهای دیگر غلط است. همۀ نظامهای دیگر برای انسان نامناسب است.
دشمن یا مُبغض یا معاندِ سردمداران نظامهای دیگر نیستیم؛ دلسوز آنهاییم. این سخن انبیای خداست. انبیای خدا، پدران دلسوز بشرند؛ به متفکرین بشر، به اندیشمندان انسانیت، به آن بنّایان و سازندگان خانههایی که در آن بشر باید زیست کند ـ یعنی نظامهای اجتماعی ـ به آنها میآموزند که بشر جز در نظام الهی بهرهمند و برخوردار و کامیاب نیست. این سخن دلسوزانۀ انبیای خداست و تاریخ این را ثابت کرده. دیدهایم که در نظامهای دیگر، بشریت چه میکِشد. دوست نمیدارم من که خیلی نزدیک بحث کنم. آنکسانیکه در ذهنشان اینگونه مسائل هست، در همین جملات بایستی آنچه را که باید بفهمند، بفهمند.
آن نظامهایی که امروز در دنیا عرضه شده است و عرضه میشود و هر روزی یک طرح و یک شکل از خود مینمایاند، نتوانسته است بشر را سعادتمند کند. فقط نظام الهی علاج بشر است و بس. آن روزی بشر از این تیرهروزی بیرون خواهد آمد که نظام توحیدیِ الهی را پیرامون خود ببیند و در آن زندگی کند.
بههرحال این شعار ادیان است، و آیةالکرسی با این جمله شروع میشود، و میبینید که این جمله با آنچه که اشاره کردیم از داستان طالوت و جالوت بسی مناسب است. «اَللهُ لا اِلَهَ اِلّا هُوَ»، «اَلله» هیچ معبودی جز او نیست.
«اَلحَيُّ» آن زنده؛ زنده است، همۀ معبودهای دیگر مرده هستند. آنچه که یک روزی مرده بوده و روزِ دیگری مرده خواهد شد و میان این دو موت، این دو مردگی، این دو عدم، چند صباحی زندگی دارد، آنهم چه زندگی پُردردسری! چه زندگی ضعیفی! چه زندهبودنِ به مویی آویختهای! مرض دارد، بدبختی دارد، تصادفاتِ بد دارد، یک پشه او را از پای درمیآورد، این زندگی نیست. اما آنیکه ما عبادتش میکنیم، آنیکه ما زمام زندگی را به کف قدرت او میسپاریم، او آن کسی است که زنده است و زنده بوده است و زنده خواهد بود؛ حیات محض. «اَلحَیُّ» آن زنده.
«اَلقَیّومُ»، قیّوم را چند طور معنا کردهاند؛ اما شاید مناسبترینِ معناها، یکی از دو معنا باشد: یا قیّوم را بهمعنایِ پایدار و پاینده معنا کنیم؛ آن پایدار، آن همیشگی، آن ازلی[9] و ابدی، آن سرمدی[10]؛ یا قیّوم را به این معنا، معنا کنیم که همهچیز، زندگی خود را و هستی خود را از او دارد و از او میگیرد. «اَلقَیّومُ» همهچیز قائمِ به اوست. همهچیز قائمِ به اوست و او قائمِ به ذات خود و به هیچچیز دیگر احتیاجی ندارد؛ «اَلقَیّومُ».
حالا اینهایی که بهعنوان صفت خدا اینجا ذکر میشود، این صفات را درست در ذهنتان نقش کنید، بعد این صفات را مقایسه کنید با صفاتِ خداوندگاران دروغین زمین، با آن خدایان غاصبِ دروغگو که حق نداشتند خود را معبود بشر کنند، و کردند؛ آن خدایانی که مردم نمیباید بندگان آنها میشدند، و آنها مردم را بندگان خود کردند، که امیرالمؤمنین به مسلمانان زمان خود میگفت: «وَ لا تَکُن عَبدَ غَیرِکَ وَ قَد جَعَلَکَ اللهُ حُرّاً»[11] بندۀ غیر خودت مباش، بندۀ بندگان مباش، که خدا تو را آزاد آفریده است.
یکی از خلفای صدر اول میگفت: اِستَعبَدتُمُ النّاسَ، مردم را بندۀ خودتان قرار دادید، بردۀ خودتان کردید؛ ای خدایان دروغین، ای خداوندگاران غاصب، ای خدایان ضعیف، ای خدایان با مرگ و نیستی هماغوش، به چه حقّی؟ به چه مناسبت؟ و چرا؟ وقتیکه از خدا فروتر آمدید، وقتیکه قدرت خدا را ندیده گرفتید، بندگان همه برابرند، مگر آن را که خدا فضیلت بدهد، انبیا را و اولیا را. از انبیا و اولیا که گذشتید که دیگر میان کسانی فضیلتی نیست ـ که در همانجا هم فضیلت خدا کَترهای[12] نیست، علتی دارد که خدا انبیا و اولیا را فضیلت میدهد ـ از آنها که گذشتید که دیگر فضیلتی بین مردم نیست، چرا باید زید بندۀ عَمرو باشد، عَمرو آقای بَکر باشد، بَکر غلام خالد باشد؟ چرا؟ چرا؟ چرا بایستی که مردم بندگان یکدیگر باشند؟
آنهایی که مردم را بنده خود میکنند و کردهاند در طول تاریخ، صفاتشان را با این صفات خدایی مقایسه کنید تا بدانید که باید خدا را عبادت کرد و بندِ بندگی و بردگی و عبودیت هرکسی و هر چیزی جز خدا را باید گسست. «اَلحَیُّ القَیّومُ» آن زندۀ پاینده بدو همهکس.
«لا تَأخُذُهُ سِنَةٌ وَ لا نَومٌ» غافلش ندانید، خوابیده و بیتوجهاش نپندارید. هر موجودی ـ امروز دانشمندان این را کشف کردهاند و البته سیزده قرن پیش امام ما فرموده این را، روایتش هست ـ هر موجود زندهای خواب دارد. موجود زندهای که خواب نداشته باشد، شما پیدا نمیکنید. مضمون روایت هم هست؛ مفاد تجربیات دانش روز هم هست. هر موجود زندهای ناگزیر خواب دارد؛ به یک صورتی، یکی در شبانهروز یک نوبت میخوابد، یکی در سال یک نوبت میخوابد، یکی در عمر یک نوبت میخوابد و بههرحال همه میخوابند، آنها که زندگی دارند.
اما خدا را جزوِ آن زندگانِ خوابآلوده ندانید. آن زندۀ خوابآلوده، لایق آن نیست که بندگی او کنی؛ بندۀ آن باش که چُرتی و خوابی ندارد. او را تصرف نمیکند خواب و غفلت، «لا تَأخُذُهُ سِنَةٌ» نمیگیرد او را چُرت، خواب سبک، «وَ لا نَومٌ» و نه خواب، خواب درست، خواب سنگین. اینها صفاتش است.
شأنش را بگوییم چیست: «لَهُ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الاَرضِ» از آنِ اوست هرآنچه در محوطۀ کیهانها و آسمانهاست و هرآنچه در محوطۀ این سیارۀ کوچک است ـ یعنی زمین ـ همهچیز از آن اوست؛ مِلکش هم مال اوست؛ حکومت و سلطنتش هم مال اوست. «وَ لا مُنازِعَ لَهُ فِی اَمرِه»؛ در دعای افتتاح میخوانیم؛ در امر خدا و در حکومت خدا هیچکس حق ندارد مُنازعه[13] کند. اگر کسی را خدا نِشاند آنجا، گفت ای بندگان! سخن این را بشنوید، از او پیروی کنید؛ [اطاعتش] کنید. اگر نه، طاغوت است. اگر خدا او را معیّن و منصوب نکرده بود، این طاغوت است.
طاغوت یعنی آنیکه مقابل خداست، آنیکه وسیلۀ تجاوز است، وسیلۀ تعدی است، یا خودْ متجاوز و متعدی است. «لَهُ ما فِی السَّمواتِ وَ ما فِی الاَرضِ» و این فضا و جوّ بینهایتِ کیهانی، هرآنچه هست، از آنِ اوست و در قبضۀ قدرت اوست، و هرآنچه در زمین است که شما میبینید.
«مَن ذَا الَّذی یَشفَعُ عِندَهُ اِلّا بِاِذنِهِ». انبیا و اولیا شفاعت میکنند. انبیای عظام الهی و اولیا، بلکه شهدا و صلحا، در روز قیامت شفاعت میکنند و مانعی ندارد شفاعت. شما حُضاری که اینجا تشریف دارید، عدهای مسئلۀ شفاعت را بیقیدوشرط پذیرفتهاید. یک عده ممکن است ـ افرادی که قدری در این مسائل دنبال دلیل میگردند ـ مردد باشند. من در آن مسجد[14] یکوقتی صحبت کردهام، در درس قرآن راجعبه شفاعت، و از آیات قرآنی و با دلیل خردپسندِ انسانی، ثابت کردم که شفاعت هست. هیچ مانعی ندارد که پیغمبر شفاعت کند. شفاعت قیامت، مثل پارتیبازی ادارات اینجا نیست؛ اصلاً یک چیز دیگر است، مقولۀ دیگریست، حرف دیگریست. شفاعت قیامت را مثل توبۀ انسان بِدان، مثل دعا بدان، که برای یک مرده شما دعا میکنید، برای یک زنده دعا میکنید، استغفار میکنید: اَللهُمَّ اغفِر لِفُلان، خدایا فلانکس را بیامرز؛ نیایش میکنید. شفاعت را یک چیزی در ردیف اینها بدان، منتها برای روز قیامت.
و البته همهکس هم نمیتوانند این کار را بکنند. آنجا هرکسی مشغول و گرفتار خود است: «لِکُلِّ امرِئٍ مِنهُم یَومَئِذٍ شَأنٌ یُغنیهِ»[15]. مگر انبیا و اولیا هستند که آنها میتوانند، و شهدا و صالحین و دانشمندانِ آگاهِ جامعه، آن کشتیبانان و راهنمایان مجتمع بَشری، اینهایی که در دنیا قدمهای بزرگ برداشتند، اینهایی که در دنیا کارهای خوب کردند، اینهایی که بندگان خوب خدا بودند، در قیامت میتوانند دستگیری کنند. قرآن هم ناطق است، عقل ما هم با همۀ نقصش میفهمد این سخن قرآن را. زود قضاوت نکنند بعضی، فوراً شفاعت را رد کنند یا یکطورِ بدی نسخش کنند و تعبیرش کنند؛ نه، شفاعت درست است.
پس انبیا و اولیا شفاعت میکنند؛ اما جز به اذن او، هیچکس نمیتواند شفاعت کند. قدرت او آنچنان همهجا را فراگرفته است که حتی بندگان صالح و شایسته هم، تا او اذن ندهد، تا او اجازه ندهد، حق ندارند از کسی شفاعت کنند. مسئله، مسئلۀ دلبخواهی نیست. «مَن ذَا الَّذی یَشفَعُ عِندَهُ اِلّا بِاِذنِهِ» کیست آنکسیکه شفاعت کند در نزد او از کس دیگری، مگر به اذن و فرمان خودِ او، مگر به اجازۀ او؟ سرتاسر این آیات، قدرتِ قاهرۀ[16] خدایی را مجسم میکند و هر کلمهای، فتح بابِ دریایی از معارف اسلامی است؛ اگر کسی دقت و تدبر کند. من فقط ترجمه میکنم.
«یَعلَمُ ما بَینَ اَیدیهِم وَ ما خَلفَهُم»، جبهههای دشمن، مخالفان حکومتِ الله، مخالفان توحید، ستیزهگرانی که با همۀ وجودِ خود، در سراسر زندگی، علیه راه و روش پیامبران تلاش کردند و کوشیدند، اینها گمان نکنند که خدا هم مثل بقیۀ معارضین و دشمنهای آنهاست که میشود سرشان را کلاه گذاشت و از پشت خنجر زد و توطئه چید؛ چنین نیست. وقتی طرفت خدا بود، وقتیکه رودَرروی خدا قرار گرفتی، منتظر ضربت قاطع خدا باش؛ هرکه هستی. چرا؟ برای خاطرِ اینکه از همۀ نقشههای تو، خدا آگاه است. از همۀ راهها و کارهایی که در پیش گرفتی، خدا داناست، خدا مطّلع است. «یَعلَمُ» میداند، «ما بَینَ اَیدیهِم» آنچه پیش روی آنهاست، «وَ ما خَلفَهُم» و آنچه پشت سر آنهاست؛ یعنی به وجودشان احاطه دارد.
«وَ لا یُحیطونَ بِشَیءٍ مِن عِلمِهِ» و آنها احاطه ندارند به چیزی از دانش او، «اِلّا بِما شَاءَ» مگر آنچه خود او بخواهد. هر اندازهای که خودش از دانش خود، در اختیار بشر قرار بدهد، بشر میفهمد و میداند. خب، باز نشان دیگری از قدرت او: «وَسِعَ كُرسِیُّهُ السَّماواتِ وَ الاَرضَ» کرسی او، یعنی قدرت و توان او، دست مقتدر او بر سراسر آسمان و زمین مسلّط و مُسَیطِر[17] است. گسترده است قدرت او بر سراسر آسمان و زمین. کلمۀ کرسی را هم به انواع و اقسامی معنا کردهاند. آنیکه جزو این معانیست، یکی این است که من گفتم، که به نظر من مناسبتر میرسد. معانی دیگر هم هست البته.
«وَ لا یَؤُدُهُ حِفظُهُما» نگاهداریِ آسمان و زمین، خدا را خسته نمیکند. «وَ هُوَ العَلیُّ» و اوست بلند، «العَظیمُ» بزرگ. این صفت خداست. دربارۀ سورۀ «قُل هُوَ اللهُ اَحَدٌ» یک شب اینجا صحبت کردیم، «قُل هُوَ اللهُ اَحَدٌ» را معنا کردم. عرض کردم آنجا؛ عیناً همینجا هم همان حرف است. همۀ پندارهایی که در باب معبود قلبی و فکری انسان، ممکن است وجود داشته باشد، در میان جامعههای گمراه، بهوسیلۀ «قُل هُوَ اللهُ اَحَدٌ» زدوده میشود. «قُل هُوَ اللهُ اَحَدٌ» نمیخواهد خدا را معرفی کند. میبینید که راجعبه ذات خدا هیچچیز نمیگوید. یکیست، بینیاز است، نزاییده، زاییده نشده، همتا و همپا ندارد. خودش چیست؟ دربارۀ چه بودن، که بودن، سخنی نیست. اسلام اینطور دستور میدهد. آنچه که در «قُل هُوَ اللهُ اَحَدٌ» هست، معرفی خصوصیاتیست از خدا که آن خصوصیات میتواند برای انسان آموزش بدهد، آموزنده باشد.
عیناً آیةالکرسی همین است. آنچه که دربارۀ خدا گفته شده اینجا، صفات خداست، خصوصیات خداست؛ آنهم نه صفاتی که فقط به درد صندوقچۀ ذهن و حافظۀ انسان بخورد، فقط به درد این بخورد که ذاکره[18] و حافظۀ ما را پُر کند و جای حرفهای حسابی را بگیرد. همچنانیکه حرف متکلمین[19] و متعقلینِ[20] طول تاریخ اسلام این بوده؛ که متکلمین غالباً اینگونه مسائلی که به هیچ کار زندگی نمیآمده، به اینها میپرداختند.
و البته این کار، کار خلفا بود، خلفای بنیعباس و بنیامیه؛ در زمان بنیامیه کمتر، در زمان بنیعباس خیلی بیشتر. این دستهای قویِ سیاست، این مزدورانِ هوا و هوسِ خودشان و مزدورکنندگان فکر و زبان و دل دیگران، برای اینکه جامعۀ اسلامی چشم باز نکند، برای اینکه جامعۀ اسلامی حرف حساب سرش نشود، برای اینکه جامعۀ اسلامی توحید خالص اسلامی را نفهمد ـ که اگر میفهمید، تحمل نمیکرد منصور را و هارون را و تحمل نمیکرد معاویه را و عبدالملک را ـ برای اینکه مردم در آن نفهمیدنها بمانند، برای اینکه وقت پیدا نکنند که دردهای اجتماعی خود و نکتههای فکری اسلام را درک کنند، سرشان را گرم میکردند به یک سلسله مباحث بیاصل و بیپایه و بیاساس. بحثی دربارۀ خلق قرآن؛ آیا قرآن مخلوق است یا ازلی؟ سالیانی آدمها کشته شدند، آدمها تکفیر شدند، سر این قضیۀ خلق قرآن؛ یعنی آیا قرآن مخلوق است یا اینکه ازلیست؟ از قدیم، از اول و ازل بوده، یکوقتی خلق نشده. شما فکرش را بکنید که این مسئله چقدر چَرَند[21] است. اصلِ مسئله چرند است. متکلمین اسلامی به تحریک خلفا [فعالیت میکردند]؛ این خلیفه میآمد روی کار، این جبهه را تقویت میکرد. مدتهایی در مجالس، در منازل، در گوشهکنار، در مساجد، در مناسبتِ خطبه، به مناسبتهای دیگر، کوبیده میشدند صاحبان آن طرز فکر مخالف. باز فرصتی گیر آنها میآمد، آن خلیفۀ بعدی میدید نه دیگر، این شعار کهنه شده، این اسلحه کُند شده، آن طرف را تقویت میکردند؛ حالا شما بکوبید، حالا شما سنگ بزنید، حالا شما چه بکنید.
سالیانی، بلکه قرنها، این فکرِ اسلامی را متحجر نگهداشتند، و امروز من و تو داریم ضربه و لطمۀ آن تحجرها را میبینیم. که اسلامِ «یَعلو وَ لا یُعلَی عَلَیهِ»[22] حالا گدای در خانۀ عشرتکدۀ یکمشت دشمن خداست. حالا مسلمان، ذلیل و درماندۀ ضد اسلام است. حالا دنیا، دنیای طاغوت است؛ واِلّا چرا، چرا باید باشد؟ آیا اسلام نمیگوید «لِیُظهِرَهُ عَلَی الدّینِ کُلِّهِ»[23]؟ مگر اسلام برای این نیست؟ چرا باید فکر اسلامی، فکر مسلمین، عقبترین فکرها؛ جامعۀشان منحطترین[24] جامعهها؛ دردهایشان، دوا و درماننشدهترین دردها؛ گرههایشان، ناگشودهترین گرهها باشد؟ که به قول آن گویندۀ مسلمان، خطاب به امیرالمؤمنین میکند، میگوید:
«بردار سر ز خاک که جز پیروان تو دیگر نماند بَرده که زنجیر نگسلید[25]»[26]
باید اینطور شده باشد؟ این برای چیست؟ چوبِ همان چندصد سال تحجر را میخوریم، توقف را میخوریم. و بعد از توقف، توقف است. اگر خواستی کسی را تنبل کنی، مدتی در تنبلخانه بیندازش، بعد که آمد بیرون، خودش تنبل میشود. اینها خِشت اول را کج گذاشتند که تا ثریا این دیوار کج برود بالا، و همینطور شده و همیشه چنین است.
دستهای سیاست برای اینکه فکر انسانها را و جامعه را از مسیرهای صحیح و اصلی منصرف کند، آنها را سرگرم میکند یا به شکم، یا به مسائل جنسی و غرایز حیوانی، یا به اختلافات فکری دروغین، اختلافات بیپایه و بیاساس، اختلاف برای مسائلی که معنایی ندارد. قرآن نمیخواهد، اینگونه مسائلِ کلامی را در آیاتش بیاورد دربارۀ خدا. آنچه از آن صحبت میشود، چیزهایی است که مفید است؛ برای جامعه، دانستن آن لازم است و ندانستن آن مضر است.
«اللهُ لا اِلَهَ اِلّا هُوَ الحَیُّ القَیّومُ لا تَأخُذُهُ سِنَةٌ وَ لا نَومٌ». مجموعاً وقتیکه شما میخوانید آیةالکرسی را، تا اینجایی که فعلاً خواندید «اَلعَلیُّ العَظیمُ»، آیه اول را، وقتیکه با تدبر و توجه و تذکر این آیه را تا اینجا میخوانید، یکوقت وقتیکه سر بلند کنید از قرآن، یا از گریبانتان سرتان را درمیآورید، نگاهی به دنیا میکنید، آنوقت میبینید که چه بیخود معطلند این خداوندگاران دروغین. میبینید چه بیجا مردم را به زنجیر و اسارت میکشند این مدعیان الوهیت در زمین.
آنجا آدم میفهمد که آیةالکرسی فایدهاش چیست. آنجا آدم میفهمد که چرا به ما میگویند آیةالکرسی را بخوان، دوباره بخوان، دهباره بخوان. در روزِ عرفۀ سیدالشهدا، صدبار آیةالکرسی را بخوان. آدم آنجا میفهمد که چرا اینقدر تأکید میکنند. در نماز بخوان، بعد از نماز بخوان، صبح بخوان، شب بخوان؛ چون این پرچم توحید است در دست، چون این آموزشدهندۀ راه توحید است به انسانهای معتقد به اسلام.
به ما میگویند این دارو را بنوش تا خاصیتش را ببری. ما این دارو را فقط بو میکنیم، فقط شیشهاش را نگاه میکنیم، احیاناً لمس میکنیم، این شیشه را میبوسیم، سرِ طاقچه میگذاریم؛ هرگز نمینوشیم!
آیةالکرسی را بنوشید؛ ای مسلمانان قرآنخوان! آیةالکرسی درس است برای ما و این آیۀ اولش است.
آیۀ اول بهطورخلاصه، رسواگرِ خداوندگاران زمین است؛ رسواکنندۀ مدعیان الوهیت است. هرکس این صفات را دارد، بیاید؛ ما بندۀ او میشویم. اگر بندهاید شما هم مثل ما، شما را هم خواب میگیرد، چُرت میگیرد، زندگیتان مثل زندگی ما محدود است، زندگی ما به زندگی شما بسته نیست ـ قبل از شما زنده بودهایم، بعد از شما هم زنده خواهیم ماند، اگر اینطور است که پس زندگی ما محدود به زندگی شما نیست، بنابراین وابسته به آن زندگی هم نیست ـ قیّوم نیستید، حیّ نیستید و بقیۀ صفات خدا را ندارید، دستی به کیهان و دستی بر زمین ندارید، کرسی شما و قدرت و توان شما، آسمان و زمین را قبضه نکرده است؛ پس ول معطّلید. بیخود ادعای الوهیت میکنید. ما نمیپذیریم الوهیت شما را. این [مطابق با] آیةالکرسی نیست.
به همین جهت است که وقتی آن مرد مسلمان، وارد قصر امپراتور روم میشود، به او میگویند: اگر وارد شدی باید به خاک بیفتی. میگوید: چرا؟
میگویند: بهخاطرِ اینکه نزد ما آمدی، امپراتور که آنجا نشسته، هرکه وارد شد، باید به سجده بیفتد.
میگوید: من نمیآیم. پیغامم را هم نمیرسانم و برمیگردم.
چرا مگر؟ میگوید: ما آمدهایم تا این سنت و آیین را برافکنیم که بشر، بندۀ بشر باشد.
به قول اقبال پاکستانی[27]: من ندیدم که سگی پیش سگی سر خم کرد. خب، یعنی چه؟ پیش خدا دیگر. بندۀ خداییم همهمان دیگر، پیش خدا. این آیۀ اول.
آیۀ دوم؛ قرآنتان را باز کنید: «لا اِكراهَ فِی الدّینِ»[28] آنچه آیین ماست، با اکراه همراه نیست.
ما به زور فکرمان را نمیخواهیم به جهان تحمیل کنیم. بله، اگر چنانچه دستی بیاید تا جلوی زبان قرآن ما را بگیرد، قطعش میکنیم. اگر مُشتی بلند شود تا بر سر خوانندۀ قرآن کوبیده شود، مشتش را باز میکنیم. اگر کسی پردهای و حجابی درمقابل آیین اسلام و قرآن بکِشد، ما آن پرده را میدَریم.
مسلمانان صدرِ اول، زبانشان این بود ـ که از قرآن آموخته بودند ـ اقدام میکنیم برای اینکه مزاحمانِ هدایت را از بین ببریم؛ اما به اکراه و جبر، فکرمان را به کسی ارائه نمیدهیم. هرکس دید و خواست و پسندید، بردارد؛ اگر هم نپسندید، از نظام ما و از بهرههای جامعۀ ما برخوردار باشد؛ اشکالی ندارد. در جامعۀ نبوی و علوی و توحیدی، یهود و نصاری هم خوب زندگی میکنند.
یکوقتی این را شاید خوانده باشم برایتان، این قطعه از تاریخ را که حالا اشاره فقط میکنم، وقتیکه بیتالمَقدِس را و شهر حُمص را که در حدود شامات است، مسلمانان فتح کردند در سالهای اول بعد از رحلت پیغمبر[29] ـ بااینکه میدانید در آنجا مسئله، مسئلۀ امیرالمؤمنین صلواتاللهعلیه و رسول اکرم نبود ـ آنهایی که عاملِ کار بودند، آنها را ما با رکن کامل نمیبینیم، صددرصد نبودند؛ مردمان ناقص، احیاناً بعضی مُغرض. درعینِحال همان صورت اسلام که آنجا رفته بود، وقتیکه رفتند آنجا از مردم مالیاتی گرفتند و پولی به صندوق بیتالمال داده شد ازطرفِ مردم آنجا.
بعد از مدتی امپراتور حمله کرد. بعد از مدت موقتی مسلمانان خواستند شهر را خالی کنند. وقتی خواستند شهر را خالی کنند، مردم را صدا زدند، گفتند که آقایان شما تاکنون به ما پول دادید بهعنوان مالیات ـ مالیات سرانه، اصطلاحاً جزیه ـ بیایید پولهایتان را پس بگیرید.
ای بابا! هرگز دولتی را ما ندیدیم، نشنیدیم که بعد از آنیکه مالیات را گرفت، بخواهد پس بدهد به مردم. چرا پس میدهید؟
گفتند: ما این مالیات را از شما گرفته بودیم که دفاع کنیم از شما. ما درمقابل قدرت ظالم و غاشم[30] امپراتور، متعهد بودیم از شما دفاع کنیم و این مالیات را هم شما بهعنوان کمک به تجهیزات نظامی و غیرذلک به ما میدادید؛ حالا که نمیتوانیم دفاع کنیم، این مالیاتتان.
بعد مردم، رو کردند به اینها، گفتند که لَعَدلُکُم وَ وِلایَتُکُم اَحَبُّ اِلَینا مِمّا کُنّا فیهِ[31]، گفتند این عدالت شما و حکومت شما بر ما، برای ما خیلی محبوبتر است از حکومت امپراتور.
رومیها ـ زمان روم بود، امپراتوری روم شرقی بود ـ مردم یک کشور، از خداوندگاران دروغینشان که در گذشته بر آنان تسلط و فرمانروایی داشتند، بیزاری جستند به نفع اسلام. اسلام را قبول کردند. یهودیها آمدند جلو؛ این نمکنشناسهایی که در طول اسلام، جز محبت و خدمت از مسلمانها و شمشیرهای بُرندۀ مسلمانها نصیب اینها نشد، و جز ضرر و لطمه از اینها به مسلمین نرسید، جز ضرر و لطمه؛ از کعبالاحبارشان و وهببنمَنَبهشان و عبداللهبنسلامشان[32] بگیرید در صدر اسلام تا الی یومنا هذا[33] و تا هر وقتیکه اینها باشند، این شجرۀ خبیثه، همیشه برای اسلام و مسلمین، منشأ ضرر و زیانند. اینها اینقدر از عدل اسلام لذت برده بودند که آمدند قسم خوردند بر تورات، سوگند به تورات که ما شما را رها نمیکنیم، امپراتور را بگیریم. اگر امپراتور بیاید، ما هم میآییم کنار شما، با امپراتور میجنگیم. رعایای[34] امپراتور اینطور حرفی زدند. از نظام اسلامی برخوردار بشوند، اما مجبورشان نمیکنیم که فکر اسلامی را بپذیرند.
آن وقتی شمشیر در کار بود که دستها، پردهها را جلوی چشم گرفته بودند، نمیگذاشتند حرفهای حق به گوش جهانیان برسد؛ اما بعد از آنیکه رشد و غَیّ[35]، هدایت و ضلالت، راه راست و راه چالهچوله و ناهموار از یکدیگر جدا شدند، مردم فهمیدند اسلام چه چیز خوبی است، فهمیدند برکت خداست، فهمیدند که برای زندگی شیرین و لذتبخش است، دیگر اکراه و اجباری در میان نیست. «لا اِکراهَ فِی الدّینِ» در دین اکراه و اجباری نیست، «قَد تَبَیَّنَ الرُّشدُ مِنَ الغَیِّ» آشکار شده است راه راست از راه گمرهی.
«فَمَن یَكفُر بِالطّاغوتِ وَ یُؤمِن بِاللهِ فَقَدِ استَمسَكَ بِالعُروَةِ الوُثقَی». اصرار هم نداریم کسی مؤمن به خدا بشود؛ اصرار نداریم، نه اینکه دلمان نمیخواهد، چرا؛ پیغمبر اکرم مثل پدرِ این امت و مثل پدر بشریت، مایلند که همه، بندگان خدا باشند؛ اما زوری نیست. اما بداند بشریت که اگر به طاغوت کافر شد، اگر به قدرتهای خدایگونه و مدعیان خداوندی، اگر کافرِ به آنها شد، سر باز زد از ایمان و اعتقاد و اطاعت آنان، و مؤمن به خدا شد، بداند که به «عُروۀ وُثقی»، به دستاویز مستحکم چنگ زده است. بداند که همین درست است. بداند این راه، راه صحیح است؛ این راه است که او را به کمال خواهد رسانید، در این پیچوخمها و در این چالهچولههایی که در زندگی انسان هست؛ این انسان را میرساند به آن بهشت سعادتی که هر انسانی شیفته و عاشق آن است. «فَمَن یَکفُر بِالطّاغوتِ» هرکه کافر شود به طاغوت ـ آن رقیب خدا ـ «وَ یُؤمِن بِاللهِ» و ایمان آورد به خدا، «فَقَدِ استَمسَکَ بِالعُروَةِ الوُثقَی» بیگمان چنگ زده است به عُروۀ وُثقی، به دستاویز محکمتر، «لَا انفِصامَ لَها» دستاویزی که هیچ گسستنی برای آن نیست. «وَ اللهُ سَمیعٌ عَلیمٌ» خدا شنواست، میشنود آنچه را میگویید. «عَلیمٌ» داناست، میداند آنچه را که انجام میدهید.
خب حالا طاغوت مگر چه عیبی دارد؟ چرا بایستی ما از طاغوت بگریزیم و به خدا بپیوندیم؟ چرا مگر؟ طاغوت چه مانعی دارد؟ طاغوت عیبی ندارد؛ عیبش این است که تو را از نور به ظلمت میبرد. برای تو دنیایی تاریک و دلی تاریک و قبری تاریک و جهانِ پس از این دنیایی تاریک و خلاصه روحی و فکری و چشمی و وجودی تاریک میآفریند. سراپا تاریکی، سراپا ظلمت، سراپا بدبختی و تیرهروزی و سیاهروزی، عیب طاغوت این است. اما خدا بهعکس است؛ تیرگیها را از تو میگیرد. هم تیرگیهای مادی را از تو میگیرد، فقر را از تو میگیرد، به تو غنا و ثروت میدهد؛ نظام اسلامی این است. جهل را میگیرد، فرهنگ عالی و متعالی و برتر میدهد. دودستگیها و اختلافات و بغضها و نفاقها را ریشهکن میکند؛ بهجای آن، نهالِ مودت و برادری و راحتی و آسایش میدهد. کاری میکند که رقابت مردم، بر ضد یکدیگر بودن نباشد؛ مسابقۀ در خیرات باشد.که در روایاتیست راجعبه آخرالزمان، در وقت ظهور حکومتِ حقۀ الهیه؛ سؤال میکند از امام که آن روز مردم چه میکنند؟ حاصل سؤالش این است، مضمون سؤال این است. این نیروهای عظیمی که خدا در وجود انسان به ودیعه گذاشته، اینها آن روز برای چیست؟ امام میفرماید که: «یَتَسابَقونَ الی الخَیرات» مسابقه میدهند در راه نیکیها.
الله اینطوریست. «اللهُ وَليُّ الَّذينَ آمَنُوا»، «ولی» را دوست معنا کرده! بیخود معنا کرده؛ گفتهایم مکرر. «اللهُ وَلیُّ» خدا سرپرست، نگاهبان؛ بهصورت دقیقتر اگر بخواهید معنا کنید، همجبهه و طرفدار است. «ولی» به این معناهاست. «اللهُ وَلیُّ الَّذینَ آمَنُوا» خدا نگاهبان و سرپرست و همجبهه و همگام آنکسانیست که ایمان آوردهاند.
«يُخرِجُهُم مِنَ الظُّلُماتِ اِلَی النّورِ» از ظلمات، تاریکیها، نفهمیها، ندانیها، بدبختیها، جهلها، غرضها آنها را بیرون میکشد، بهسوی نور، نور هدایت، نور ایمان، نور جامعۀ آباد و آزاد، نور فضایل اخلاقی، خلاصه نور انسانیت رهنمون میشود. اما «وَ الَّذينَ كَفَروا» آنکسانیکه کافر شدند، خدا را نپذیرفتند و در جبهۀ طاغوت ماندند، اینها «اَولياؤُهُمُ الطّاغوتُ» طاغوت سرپرست و نگهبان آنهاست. زمامشان در دست طاغوت است. همهکارهشان طاغوت است.
طاغوت با آنها چه میکند؟ «يُخرِجونَهُم مِنَ النّورِ اِلَی الظُّلُماتِ» آنها را از نور به ظلمت میکشد. مگر نوری دارند؟ بله، نور فطرت در اینها خاموش میشود. نور انسانیت در آنها از بین میرود. آنچه را که گوهر درخشنده و شبچراغیست که خدا به آنها داده، آن از آنها گرفته میشود، و اینها هیچچیز نمیفهمند، به بلاهت میافتند، تاریک میشوند.
اما به اینهم اکتفا نمیشود؛ «اُولئِكَ اَصحابُ النّارِ» اینها یاران آتشند؛ هم آتش آن دنیا، هم آتش این زندگی؛ در آتش فقر، در آتش مذلّت، در آتش زبونی.
ایبسا غنیِ ثروتمندی که زبون است. ایبسا مقتدری که ضعیف است. به ظاهرش نگاه نکن، به ادعا و سخن بزرگش اعتنا نکن. او بنده است، او برده است، او خوار است، او کوچک است. او کسیست که برای خاطر همین ظاهر، مجبور است جنایت کند، مجبور است فاجعهآفرینی کند، مجبور است دزدی کند، مجبور است ظلم کند. پس او زبون هواهای خود است و زبون دیگرانی که ممکن است بر او تسلط داشته باشند. او زبون است، شخصیت ندارد. این آتش است؛ آتش این دنیاست، و در ورای این دنیا هم آتش غضب بینهایت پروردگار در آن جهان. «هُم فيها خالِدونَ» آنها در آن جاودانهاند. ببینید؛ نور و ظلمت. ممکن است فکر کنید که خب، چطور خدا یاور مؤمنین است؟ پس چرا در کربلا و در واقعۀ زیدبنعلی[36] و در جاهای دیگر، چرا نصرتشان نداد؟ چرا یاریشان نکرد، اگر خدا با آنها بود؟
این اشتباه از آنجا ناشی میشود که ما خیال کنیم یاریشدنِ یک جبهه، فقط به این است که سرهای دشمنانشان از بدنها بیفتد، و این اشتباه است. یاریشدنِ یک جبهه به پایدارماندن آن جبهه است. آن جبهه باید بماند؛ ولو افرادش بروند، افراد دیگری بیایند. آن جبههای که مدعیست، آن جبههای که میخواهد پیش برود، آن جبههای که میخواهد دنیا را تصرف بکند، پایدارماندن آن جبهه به پایدارماندن فکر اوست. خیلی کسانی بودند که صاحبان فکری بودند؛ خودشان مُردند و رفتند.
آیا شما هرگز میتوانید بگویید حضرت موسی، چون خودش از دنیا رفت، پس از بین رفت؟ نه، دین موسوی ماند، دین ابراهیم ماند، ادیان دیگر ماندند.
حق و باطلش را کار ندارم؛ باطلها هم همینطور است. ماندن یک گروه، به ماندن جبهۀ آنهاست و ماندن جبهۀ آنها، به ماندن فکر آنها. وقتیکه فکرشان باقی ماند، وقتیکه فکرشان غالب شد، وقتی قضاوت تاریخ به سود آنها شد، اینها خودشان هم از بین رفته باشند، نابود نشدهاند، شکست نخوردهاند، از بین نرفتهاند.
حتی گاهی برای اینکه فکر بماند، امضا میکنند این فکر را و منشوری را که فکر در آن هست؛ با چه؟ با آن رنگ ثابت، با آن رنگ زائلنشدنی، و آن خون است. با خونشان امضا میکنند، مثل حسینبنعلی صلواتاللهوسلامهعلیه، با خونشان امضا میکنند. امضا میکنند تا این از بین نرود. و این مطلب را امروز در این دنیای جدید، در این فرهنگهای نو، خوب فهمیدهاند، خوب درک کردهاند و رسیدهاند. میگویند پای هر فکری که امضای خون بود، آن فکر میماند. هر فکری که امضای خون پایش بود، آن خواهد ماند در تاریخ. و لذا ببینید که همۀ افکاری که در تاریخ باقی مانده، دارای طرفدار بوده، آنهایی هستند که قربانی برایش داده شده، و حسینبنعلی با این حساب فاتح است، پس خدا با اوست و یاور اوست.
..پروردگارا! به محمد و آل محمد تو را سوگند میدهیم ما را به مقام فداکاران و مجاهدان راهت، هرچه بیشتر و بیشتر آشنا بفرما. پروردگارا! به محمد و آل محمد، ما را با راه و روش و زندگی و سیرۀ محمد و آل محمد نزدیکتر و آشناتر و عارفتر بگردان. پروردگارا! به محمد و آل محمد، ما را شیعۀ حسینبنعلی زنده بدار و شیعۀ آن حضرت بمیران.
پروردگارا! به محمد و آل محمد، قلب مقدس ولیعصر از ما خشنود بگردان.
از آنچه که گفتیم و شنیدیم بهرۀ وافری برای همۀ ما منظور بدار.
رَحِمَ اللهُ مَن قَرَاَ الفاتِحَةَ
پاورقیها
- ۱.جمع مکان
- ۲.مقدار
- ۳.سوره مبارکه بقره/ آیه 251، «و اگر خداوند، برخی از مردم را بهوسیلۀ برخی دیگر دفع نمیکرد، قطعاً زمین تباه میشد.»
- ۴.خونریز، بیرحم
- ۵.سوره مبارکه بقره/ آیه 249
- ۶.سوره مبارکه بقره/ آیه 247، «و او را در دانش و [نیروی] بدنی بر شما برتری بخشیده است.»
- ۷.سوره مبارکه بقره/ آیه 255
- ۸.جمع رقیقة، نازکها، کنایه از اسرار و رموز
- ۹.آنکه ابتدا ندارد.
- ۱۰.همیشگی
- ۱۱.نهجالبلاغۀ صبحی صالح/ نامه31، وصیت به امام حسن علیهالسلام
- ۱۲.بیپایه، بدون دلیل
- ۱۳.ستیزه کردن، خصومت کردن
- ۱۴.احتمالاً اشاره به مسجد امام حسن مجتبی
- ۱۵.سوره مبارکه عبس/ آیه 37، «در آن روز، هر کسی از آنان را کاری است که او را به خود مشغول میدارد.»
- ۱۶.چیره، غالب
- ۱۷.حافظ و نگهبان، این کلمه با توجه به قواعد زبان عربی مصیطر هم نوشته میشود.
- ۱۸.قوۀ باطنی که مطالب را در ذهن نگه میدارد و گاه به مناسبتی به یاد میآورد.
- ۱۹.کسی که در علم کلام (علم بررسی و اثبات عقاید اسلامی با توجه به متون اولیۀ دینی) تبحر دارد.
- ۲۰.خردمند و دانا، در اینجا مقصود فلاسفهاند.
- ۲۱.سخن پوچ و بیهوده
- ۲۲.پیامبر اکرم، نهجالفصاحة / «اسلام برتری میگیرد و چیزی بر آن برتری نگیرد.»
- ۲۳.سوره مبارکه توبه/ آیه 33، سوره مبارکه فتح/ آیه 28، سوره مبارکه صف/ آیه 9، «تا آن را بر هر چه دین است، پیروز گرداند.»
- ۲۴.پست، فرومایه
- ۲۵.پاره نکرد.
- ۲۶.نعمت میرزازاده
- ۲۷.(1256 ـ 1317) محمد اقبال لاهوری، فیلسوف و شاعر فارسیگوی پاکستانی و از شخصیتهای برجستۀ جریان روشنفکری اسلامی. برای آشنایی بیشتر با ایشان، به گفتار «اقبال لاهوری» از مجموعه گفتارهای صهبا مراجعه کنید.
- ۲۸.سوره مبارکه بقره/ آیه 256
- ۲۹.منطقۀ شامات، شامل سرزمینهاییست که امروزه کشورهای سوریه، اردن، لبنان، فلسطین، قبرس، بخشهایی از ترکیه و مصر در آن جای دارند. این سرزمین در زمان خلیفۀ اول، ضمیمۀ قلمرو اسلام گشت. شهر حُمص که در حال حاضر سومین شهر بزرگ کشور سوریه و در غرب این کشور است، در سال پانزدهم هجری قمری به تسخیر مسلمانان درآمد. بیتالمَقدِس یا بیتالمُقدَّس (اولی، نام اصیلتریست) از کهنترین شهرهای جهان، قبلۀ اول مسلمانان، و مقدسترین شهر مشترک بین یهودیان، مسیحیان و مسلمانان است. در سال هفده هجری قمری، توسط مسلمانان فتح شد. در حال حاضر این شهر در سرزمینهای اشغالی کشور فلسطین واقع شده و رژیم نامشروع صهیونیستی آن را پایتخت خود میداند.
- ۳۰.ستمگر و غاصب
- ۳۱.فتوح البلدان (احمدبنیحیی بلاذری، متوفی قرن 3 ه.ق)
- ۳۲.به عالمان یهودی «احبار» میگفتند. کعبالاحبار، قطب علمای یهود بود که در زمان خلیفۀ دوم مسلمان شد. او با نقل روایات جعلی، پایههای حکومت معاویه در شام را تثبیت کرد. عبداللهبنسلام از علمای یهود و از قبیله خزرج بود که هنگام ورود پیامبر به مدینه، اسلام آورد و حضرت، او را عبدالله نامید. وهببنمنبه در زمان خلیفۀ سوم به دنیا آمد. پدرش از دانشمندان بزرگ اهلکتاب بود که در زمان پیامبر، اسلام آورد. اسلام آوردن چنین افرادی منشأ ورود اسرائیلیات به معارف اسلامی شد. مقصود از اسرائیلیات، افسانهها و روایاتیست که از تورات و منابع تحریفشدۀ یهودی گرفته شده است.
- ۳۳.تا به امروز
- ۳۴.جمع رعیت
- ۳۵.گمراهی
- ۳۶.زید از فرزندان امام سجاد است که به انتقام خون امام حسین، در سال 122 ه.ق علیه حکومت بنیامیه و از کوفه قیام کرد؛ اما کوفیان او را تنها گذاشته و این قیام با شهادت او به پایان رسید. برای اطلاع بیشتر به کتاب «انسان 250 ساله»/ حلقۀ سوم، مراجعه کنید.
