رفتن به محتوای اصلی
خانواده

خانواده

رهبر شهید انقلاب امام سید علی خامنه‌ای

بِسمِ اللهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ. الحَمدُلِلهِ اِقراراً بِنِعمَتِهِ. وَ لا اِله اِلَّا اللهُ اِخلاصاً لِوَحدانِیَّتِهِ. وَ الصَّلاةُ وَ السَّلامُ عَلی اَشرَفِ بَرِیَّتِهِ وَ عَلَی الاَصفیاءِ مِن عِترَتِهِ. وَ بَعدُ فَقَد کانَ مِن فَضلِ اللهِ عَلَی الاَنامِ اَن اَغناهُم بِالحَلالِ عَنِ الحَرامِ. فَقال «وَ اَنکِحُوا الاَیامی مِنکُم وَ الصّالِحینَ مِن عِبادِکُم وَ اِمائِکُم اِن یَکونوا فُقَراءَ یُغنِهِمُ اللهُ مِن فَضلِهِ وَ اللهُ واسِعٌ عَلیمٌ»[1]. وَ قالَ رسول‌ الله صلّی‌الله‌علیه‌وآله «النِّکاحُ سُنَّتی فَمَن رَغِبَ عَن سُنَّتی فَلیسَ مِنّی» (77/1/26) وَ قالَ رسول‌ الله صلّی‌الله‌علیه‌وآله «مَن تَزَوَّجَ اَحرَزَ نِصفَ دینِهِ فَلیَتَّقِ اللهَ فِی النِّصفِ الآخَر» وَ قالَ صلّی‌الله‌علیه‌وآله «تَناکَحوا تَناسَلوا تَکثُروا فَاِنّی اُباهی بِکُمُ الاُمَمَ یَومَ القِیامَةِ وَ لَو بِالسِّقطِ»[2] (81/7/11)

ان‌شاءالله که خدای متعال این عقدی را که امشب ما برای شما پسرها و دخترهای مسلمان می‌خوانیم مبارک کند، و به شما توفیق عمل به وظایف زناشویی و ازدواج عنایت بفرماید. (63/2/14) و دختران و پسرانی که به عقد هم درمی‌آیند، سال‌های متمادی با خوشی و شادکامی در کنار هم زندگی کنند. (81/9/15) و خانواده‌های خوب و سالم و مؤمن و متدیّنی حاصل این ازدواج‌ها باشد. (75/6/3)

چند جمله به‌عنوان نصیحت به عروس‌ها، دامادها و خانواده‌هایشان عرض می‌کنیم، بعد هم ان‌شاءالله صیغۀ عقد را اجرا می‌کنیم. (81/3/8)

در این عقدی که ما می‌خوانیم، درحقیقت دو طرفِ بیگانه از هم را با همین چند کلمه، با یکدیگر متصل و مرتبط می‌کنیم، به‌طوری‌که از همۀ عالم به هم، محرم‌تر و نزدیک‌تر و مهربان‌تر می‌شوند.

ثانیاً؛ با این عقد یک سلولِ جدیدی در پیکرۀ اجتماع ایجاد می‌کنیم، که این پیکرۀ اجتماع از سلول‌های خانواده‌ها تشکیل شده است. (73/12/11)

البته مهم‌ترین فایدۀ ازدواج، همان تشکیل خانواده است و بقیۀ مسائل، فرعی و درجۀ دو و یا پشتوانۀ این مسئله است؛ مثل تولید نسل یا ارضای غرائز بشری؛ اینها همه درجۀ دو است، درجۀ اول همان تشکیل خانواده است. (80/12/9)

ازدواج را شرع مقدس اسلام برای زن‌ها و مرد‌ها لازم دانسته، زیراکه قوام زندگی بشر به تشکیل خانواده است و تشکیل خانواده هم، بسته به ازدواج است، و لذا در همۀ ملت‌ها و ادیان و مذاهب، ازدواج هست؛ (62/12/12) و مخصوص اسلام نیست. (62/12/19) و همۀ ازدواج‌ها هم برای اهل ملت خودشان درست است؛ لذاست اگر کسی‌که مسلمان نیست، مسلمان بشود یک زن و شوهری فرضاً، اگر مسلمان شدند، آن ازدواجی که با هم کرده‌اند، آن ازدواج درست است. (62/12/12) عقدها، ازدواج‌ها، پیوندها، وصلت‌های ادیان دیگر را هم بین خودشان اسلام معتبر دانسته است، آنها را زن و شوهر دانسته است، فرزندان آنها را حلال‌زاده دانسته است. (75/5/11) نمی‌گویند دوباره بیایید عقد بخوانید؛ یعنی اسلام به همۀ ازدواج‌هایی که در ادیان و مذاهب است احترام می‌گذارد، زیراکه اصل ازدواج، این قرارداد شرافتمندانۀ بین یک زن و یک مرد برای زندگی مشترک، این در همۀ ادیان یک چیز معتبر و محترمی است. (62/12/12)

غالباً مراسم ازدواج، یک مراسم مذهبی است؛ مسیحی‌ها آن را توی کلیسا انجام می‌دهند، یهودی‌ها آن را در کنائسشان انجام می‌دهند؛ مسلمان‌ها هم اگرچه در مسجد انجام نمی‌دهند، اما اگر بتوانند، در مشاهد مشرّفه[3]، وإلّا در ایام متبرک دینی و عمدتاً به‌وسیلۀ رجال دین، این را انجام می‌دهند. رجل دینی هم وقتی برای ازدواج نشست، مبالغی دین بیان می‌کند. بنابراین صبغه، کاملاً صبغۀ دینی است. ازدواج یک جنبۀ قدسی دارد؛ (90/10/14)

منتها در اسلام، ازدواج با یک شرایطی است، با یک احکامی است که هم ازدواج را محکم می‌کند ـ مستحکم می‌کند این پیوند را ـ و هم اینکه آن را از حالت ارزش‌های غیر معتبر می‌کشاند به ارزش‌های معتبر. (62/12/19) خُب، این معنایش چیست؟ معنایش این است که ما به محض ورود در این مرحله، تجدید عهدی با خدای متعال و با تعهدات دینی خودمان بکنیم. شروع خانواده با توجه به خدا باشد. لذا در اسلام برای آحاد مسلمان، در شب عروسی وظایف عبادی معین کرده‌اند؛ نماز مستحبی دارد، دعا دارد.

دل‌های غافل خیال می‌کنند که مرحلۀ عروس و دامادی، فقط مرحلۀ اطفای شهوت است؛ فقط مرحلۀ ارضای خواهش‌های نفسانی است، درحالی‌که حقیقت این‌طور نیست. ارضای خواهش‌های نفسانی، برآوردن نیازهای طبیعی است ـ لازم هم هست، هیچ اشکالی هم ندارد، خیلی هم خوب است ـ اما حتی برآوردن خواهش‌های طبیعی هم بایستی با یاد خدا، با توجه به خدا و در راه خدا باشد. غذا هم که می‌خورید، ابتدا «بسم الله الرّحمن الرّحیم» می‌گویید، وقتی تمام شد، «الحمدلله» می‌گویید و خدا را شکر می‌کنید. دیگر از غذا خوردن، طبیعی‌تر کاری هست؟! تشکیل خانواده باید تجدید عهدی دوباره با خدای متعال باشد؛ یعنی پیمانی که هر انسانی با خدا دارد، آن را به یاد بیاورد و در قدم اول آن را در همین مسئلۀ ازدواج رعایت کند. (81/7/29) بنابراین خیلی آسان است که کسی از طریق این اقدام و عمل که طبیعت و نیاز او آن را ایجاب می‌کند، ثواب هم ببرد؛ چون سنت است و به قصد ادای سنت پیامبر و اطاعت امر ایشان به این کار اقدام می‌نماید. (76/11/9)

مسئلۀ ازدواج بسیار مهم است در اسلام. (62/12/12) اگرچه شرعاً در زمرۀ واجبات ذکر نشده، اما به قدری تحریص و ترغیب شده است که انسان می‌فهمد خدای متعال بر این امر اصرار دارد. (77/12/11) علت اهمیت هم این است که ازدواج یک نیاز طبیعی است و اسلام که به نیازهای طبیعی انسان اهمیت می‌دهد، بایستی راهِ سالمِ تأمین این نیازها را مشخص کند، و مشخص هم کرده و آن‌هم ازدواج است. (62/12/19) هم زن و هم مرد یک نیاز جنسی دارند، این نمی‌تواند بی‌بند‌و‌بار باشد، نمی‌تواند رها شده باشد، اجازه ندارد حد و مرز نداشته باشد، یک حد و مرزی می‌خواهد، حد و مرزش ازدواج است. لذاست که می‌فرماید: «مَن تَزَوَّجَ اَحرَزَ نِصفَ دینِهِ» کسی‌که ازدواج بکند، نصف دینش را نگه‌ داشته. نصف دینی که نگه‌ داشته کدام است؟ یک مقدارش همان چیزی است که از ناحیۀ تمایلات جنسیِ انسان تهدید می‌شود. تمایل جنسی، دین را از خیلی‌ها می‌گیرد، خیلی‌ها را دچار اشکال می‌کند، دچار گمراهی می‌کند و راه جلوگیری‌اش هم این است که این تمایلات جنسی اشباع بشود، برآورده بشود، سرکوب هم نشود، اما چطوری؟ با قاعده و قانون؛ یعنی با ازدواج. ببینید ازدواج چه چیز مهمی است. (62/12/12)

مخصوص انسان‌ها هم نیست؛ زیرا پیوند دو موجود، وسیلۀ ادامۀ حیات است. این معنا در نباتات و نیز به‌نحوی در حیوانات هم وجود دارد؛ همان‌طورکه در انسان موجود است؛ منتها چون انسان ازطرف پروردگار مفتخر به عقل و اراده است، برای پیوند ازدواج او مقررات و تشریفاتی معین شده که این مقررات و تشریفات برای اهمیت دادن به حادثۀ پیوند دو موجود و پیوند دل‌ها به یکدیگر و ایجاد یک کانون جدید در محیط اجتماعی انسان‌هاست. مقررات و تشریفاتِ مزبور فقط مخصوص اسلام نیست، بلکه همۀ ملل و همۀ ادیان برای پیوند ازدواج تشریفات و مقرراتی دارند. البته اسلام سعی کرده است این تشریفات را هرچه ساده‌تر و آسان‌تر کند. اهتمام اسلام به امر ازدواج، یک اهتمام بسیار شدید است. در دین اسلام انسان‌ها، دختران و پسران، هم به اصل ازدواج تشویق شده‌اند، هم به ادارۀ کانون جدیدی که با ازدواج به‌وجود می‌آید و هم به استمرار و دوام پیوند زناشویی؛ هر سه موضوع در اسلام مورد تأکید است.

دربارۀ اصل ازدواج روایت شده است که پیغمبر اکرم‌ صلّی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم جوانی را دیدند و چون از ظواهر او خوششان آمد، صدایش کردند و پرسیدند: آیا شغلی داری؟ گفت: نه، بیکارم. پرسیدند: آیا ازدواج کرده‌ای؟ پاسخ داد، ازدواج هم نکرده‌ام. حضرت رویشان را برگرداندند و فرمودند: «سَقَطَ مِن عَینی»؛ این جوان از چشم من افتاد که هم شغل ندارد و هم ازدواج نمی‌کند. ببینید ازدواج چقدر اهمیت دارد که سر باز زدن از آن، مثل بیکاری و بیکار بودن نکوهش شده است. پس این امر ازنظر اسلام مهم است. (81/12/13)

[بنابراین] اهمیت دارد که ما نظرات اسلام را دربارۀ ازدواج مورد توجه قرار بدهیم. اولین چیزی که در اسلام نسبت به ازدواج هست، این است که تحریص می‌کند جوان‌ها را به ازدواج. چقدر خوب است که جوان‌ها در سنین پایین ازدواج کنند؛ یعنی در حین نیاز. نه‌اینکه حالا خیلی بخواهیم اصرار بورزیم که هرچه زودتر، بهتر، نه؛ همان وقتی‌که احساس نیاز پیدا می‌شود، ازدواج انجام بگیرد. چه در مورد پسر، چه در مورد دختر. نگذارند یک سنین زیادی ازشان بگذرد. (62/12/19)

پیامبر اکرم اصرار داشتند جوان‌ها زود ازدواج کنند ـ چه دخترها و چه پسرها ـ البته با میل خودشان و با اختیار خودشان، نه اینکه دیگران برایشان تصمیم بگیرند. ما هم باید در جامعۀ خودمان این را رواج دهیم. جوان‌ها در سنین مناسب، وقتی از دوران جوانی خارج نشده‌اند، در همان حالِ گرمی و شور و شوق، باید ازدواج کنند. این برخلاف برداشت و تلقّی خیلی از افراد است که خیال می‌کنند ازدواج‌های دوران جوانی، ازدواج‌های زودرس است و ماندگار نیست. درست برعکس است، این‌طور نیست. اگر درست صورت بگیرد، ازدواج‌های بسیار ماندگار و خوبی هم خواهد بود و زن و شوهر در چنین خانواده‌ای کاملاً با هم صمیمی خواهند بود. (79/12/23)

اینی‌که بعضی‌ها می‌گذارند سن ازدواج را، برای سال‌های میانی عمر، که در دنیای غرب و تمدن غرب معمول است؛ این‌هم مثل اغلب چیزهایشان غلط، برخلاف فطرت بشر، برخلاف مصلحت بشر و ناشی از این است که به شهوت‌رانی و بی‌بندوباری اقبال دارند. (77/1/26) رسم بعضی از تمدن‌ها و فرهنگ‌های وارداتی، این چیزی بود که اروپایی‌ها اینجا وارد کردند، که باید حتماً جوان‌ها بگذارند تا تحصیلاتشان تمام بشود، شغل بگیرند، نمی‌دانم شغل هم، حتماً شغل اداری باشد، بعد ازدواج کنند. دخترها هم در سن اوایل بلوغ، که اصلاً معنی ندارد ازدواج، باید بمانند تا یک زن بزرگی بشوند، همه‌چیز دنیا را تجربه کنند، بعد ازدواج کنند. این رسم اروپایی‌ها بود، خیلی هم چیز بدی بود. چون آنها هم که ازدواج را تأخیر می‌انداختند، نه از باب این تأخیر می‌انداختند که معتقد بودند جوان‌ها در سنین جوانی نیاز جنسی ندارند، نخیر، کاملاً هم درک می‌کردند و قبول می‌کردند که نیاز جنسی هست، منتها معتقد بودند که نیاز جنسی را در دوران جوانی بایستی جوان‌ها آزادانه تأمین کنند؛ یعنی همان چیزی که ازنظر ما فساد و فسق و گناه و موجب خراب کردنِ وضع اجتماع است.

برای همین هم بود که زن و شوهر اروپایی و اروپایی‌منش، پیوندشان یک پیوند محکم نبود. شما این خانواده‌های قدیمی را نگاه کنید؛ شصت سال، پنجاه سال، هفتاد سال با هم زندگی می‌کنند، بعد هم که یکی از این پیرزن یا پیرمرد فوت می‌کند، آن دیگری مدت‌ها عزادار است. بنای ازدواج، با محبت گذاشته شده، نسبت به هم صمیمی‌اند، چیزی خارج از محیط خانوادگی در زمینۀ مسائل جنسی و زناشویی، آنها را به خودش جذب نکرده؛ اما زن و شوهر اروپایی نه، خانواده یک واحد بی‌بنیاد است، استحکامی ندارد، زود متلاشی می‌شود، طلاق زیاد است، آنجایی هم که طلاق نیست، عملاً طلاق است. زن و شوهر، دوران جوانی‌شان را گذرانده‌اند ـ نمی‌گویم همه، خیلی‌ها این‌جور بودند و این‌جورند ـ بدون اینکه به همدیگر احتیاج داشته باشند، بعد هم سرِ سیری با هم ازدواج کرده‌اند. تازه در محیط خانواده هم محدود نشدند، نه این، نه آن؛ چیزی که آنها را به هم متصل می‌کند یک اتاق است، یک آپارتمان است، یک فضای فیزیکی است، یک امر معنوی و یک علقه و رشتۀ روحی نیست. این است که آن خانواده‌ها، خانواده‌ای نیستند.

پیرمرد و پیرزن در سنینی که یک مقداری پا به سن می‌گذارند ـ که پیری آنها هم پیری زودرس است، کسی‌که شصت سالش است، یک پیرمرد تمام عیار است ـ این دیگر از زندگی لذتی نمی‌برد؛ شصت‌ساله‌های ما اینجا نوه و نتیجه و هی دانه‌دانه می‌شمرند، حالا شدند سی‌تا، حالا شدند سی‌و‌دو‌تا، نوه و نتیجه‌شان؛ آن نه، آن جداست اصلاً، چون از اول، این کانون، یک کانون محبت، یک کانون گرم‌گیری بنا نشده، از اولش با سردی و با بی‌اعتنایی و با سیری و این‌جوری اصلاً بنیاد شده این کانون، این‌جوری‌ست. البته نمی‌گویم صددرصد آنها این‌جوری‌اند یا صددرصد خانواده‌های ما گرم و گیرا و خوبند، نه، شکل غالب را می‌گویم؛ اینجا غالباً این‌جوری است، آنجا غالباً آن‌جوری است. همان را وارد ایران هم کردند، در محیط‌های اسلامی هم آوردند. اسلام این را قبول ندارد. اسلام می‌گوید که نخیر، دختر و پسر از اوان احتیاجشان ازدواج را آغاز کنند، خانواده را تشکیل بدهند، منتظر چه هستند؟ لذاست که می‌فرماید: «اِنَّ شَرَّ النّاسِ العُزّابُ» بدترین مردم، جوان‌های عَزَبند؛ چه پسر، چه دختر. یعنی آنی‌که احتیاج به زن دارد، احتیاج به شوهر دارد، اما ازدواج نکرده، این عزب است. این بدترینند. (62/12/19)

[نکتۀ بعد اینکه] ازدواج یک نعمت بزرگ الهی است و از آنجا که هر نعمتی شکری دارد، شکر این نعمت هم این است که پیوند ازدواج را مستحکم نگه دارید و نگذارید عوارض، دلخوری‌ها، ایرادگیری‌های بیخود، بگومگو‌های زائد و خرج‌تراشی‌های مضرّ، این پیوند و این کانونِ خانواده‌هایی را که با صیغۀ عقد ما تشکیل می‌شود، متزلزل کند. (82/3/19) با این کلماتِ عقدی که می‌خوانیم ـ که یک امر اعتباری است ـ یک علقۀ اعتباری بین شما به‌وجود می‌آید؛ باید همۀ همت دختر و پسر این باشد که این را حفظ کنند. (70/4/20)

مقصود همه هم این است که این مرحله، که عمده‌ترین مرحلۀ زندگی انسان است، با خوشی، سلامت و سعادت طرفین برگزار شود. باید خود شما کمک کنید که این‌طور انجام شود. بنابراین هرچیزی که پایۀ خانواده را سست کند، باید ازنظر شما ممنوع شمرده شود. بعضی گِله‌کردن‌های بیخودی، توقعات زیادی و تقیّدات بی‌جا، باعث می‌شود که فضای صفا و صمیمیت خانواده خراب شود. این صفا و صمیمیت، با پول و دستور و این چیزها به‌وجود نمی‌آید. (81/6/28) مبادا با گله‌ها، با دلخوری‌ها، با افزون‌طلبی و پُرتوقعی‌ها، با بی‌محبتی‌ها، و گاهی با دخالت‌های دیگران و از‌این‌قبیل، این کانون سست بشود. آن چیزی که مهم است، این است، هم دختر و هم پسر سعی کنند که این علقۀ زوجیت را حفظ کنند.

چگونه می‌توانید این علقه را حفظ کنید؟ البته آدم‌های عاقل و زیرک و با احساس و وجدانِ صادق، راهش را پیدا می‌کنند. این، با اطمینان و با محبتِ متقابل حفظ می‌شود. زن به مرد تحمیل نکند و زور نگوید؛ مرد هم به زن زور نگوید و افزون‌طلبی نکند؛ مثل دو رفیق و مثل دو شریک، با هم صمیمی باشند، تا این کانون خانواده حفظ بشود. (70/4/20) اگر آن‌طوری‌که تکلیف هست عمل بشود، این عقد، مبارک و هرچه مبارک‌تر ان‌شاءالله خواهد شد، دست خودتان است. یکی از چیزهایی که عقد را بابرکت می‌کند، این است که زن و شوهر احساس کنند که در این مرحلۀ جدید زندگی، نسبت به هم یک وظایفی دارند که مکلّفند آن وظایف را انجام بدهند؛ با این احساس وارد مرحلۀ جدید زندگی‌تان بشوید. چون در زندگی خانوادگی، زوجین مکمل یکدیگر هستند، هیچ‌کدام بدون آن دیگری کامل نیست. خیال هم نکنید که یکی اصل است، آن یکی فرع است؛ پسر مثلاً اصل است، دختر فرعِ اوست، یا طبق سلیقه‌های دیگری دختر اصل است، پسر فرع و تابع اوست، نه؛ هیچ‌کدام اصل نیستند که دیگری فرعش باشد، هیچ‌کدام هم فرع آن دیگری نیستند، مجموعۀ این دو با هم و در کنار هم اصلند. هر دو به هم احتیاج دارند، نه‌فقط احتیاج جنسی و شهوانی، بلکه احتیاج روحی، احتیاج اخلاقی، احتیاج دینی، احتیاج برای تداوم نسل بشری، به هم احتیاج دارید. زن مایۀ آرامش مرد است، مرد مایۀ آسایش زن است. این‌جور نیست که یکی بر سر آن دیگری منتی داشته باشد، نه، هیچ‌کدام بر سر آن دیگری منت ندارند، اینها دو لنگۀ درند که اگر یکی‌اش نباشد، ناقص است. زوج، جفت؛ یعنی آن مجموعه‌ای که یک قسمت بدون آن قسمت دیگر ناقص است، این معنای زوج است. با این روحیه وارد زندگی جدید بشوید. (63/2/14)

شما ببینید این آیۀ شریفه در مورد زن و مرد ـ عمدتاً در داخل خانواده ـ چه می‌فرماید: «وَ مِن آیاتِهِ اَن خَلَقَ لَکُم مِن اَنفُسِکُم اَزواجاً»[4]؛ یعنی از جمله نشانه‌های قدرت الهی یکی این است که برای شما انسان‌ها، از نوع خودتان و از جنس خودتان، همسرانی قرار داد؛ برای شما مردان، زنان را و برای شما زنان، مردان را. از خودتان هستند، «مِن اَنفُسِکُم»؛ جنس جداگانه‌ای نیستند، در دو رتبۀ جداگانه نیستند، همه یک حقیقتند، یک جوهر و یک ذاتند. البته در بعضی از خصوصیات، با هم تفاوت‌هایی دارند؛ چون وظایفشان دوتاست. بعد می‌فرماید: «لِتَسکُنوا اِلَیها»؛ یعنی زوجیت و دو جنسی در طبیعت بشر، برای هدف بزرگی است. آن هدف، عبارت است از سکون و آرامش، تا شما در کنار جنس مخالف خودتان در درون خانواده ـ مرد در کنار زن، زن در کنار مرد ـ آرامش پیدا کنید. برای مرد هم آمدن به داخل خانه، یافتن محیط امن خانه، زن مهربان و دوست‌دار و امین در کنار او، وسیلۀ آرامش است؛ برای زن هم داشتن مرد و تکیه‌گاهی که به او عشق بورزد و برای او مانند حصنِ[5] مستحکمی باشد ـ چون مرد جسماً قوی‌تر از زن است ـ یک خوشبختی است؛ مایۀ آرامش و سعادت است. خانواده این را برای هر دو تأمین می‌کند. مرد برای پیدا کردن آرامش، به زن در محیط خانواده احتیاج دارد؛ زن هم برای یافتن آرامش، به مرد در محیط خانواده نیازمند است، «لِتَسکُنوا اِلَیها» هر دو برای سکون و آرامش، به هم احتیاج دارند.

مهم‌ترین چیزی که بشر به آن احتیاج دارد، آرامش است. سعادت انسان در این است که از تلاطم و اضطراب روحی در امان، و آرامش روحی داشته باشد. این را خانواده به انسان می‌دهد؛ هم به زن و هم به مرد. جملۀ بعدی بسیار جالب و زیباست. می‌فرماید: «وَ جَعَلَ بَینَکُم مَوَدَّةً وَ رَحمَةً». رابطۀ درست زن و مرد این است: مودت و رحمت، رابطۀ دوستی، رابطۀ مهربانی؛ هم یکدیگر را دوست بدارند و به هم عشق بورزند، و هم با یکدیگر مهربان باشند. عشق ورزیدنِ همراه با خشونت مورد قبول نیست؛ مهربانیِ بدون محبت هم مورد قبول نیست. طبیعت الهیِ زن و مرد در محیط خانواده، طبیعتی است که برای زن و برای مرد رابطه‌ای فی‌مابین به‌وجود می‌آورد که آن رابطه، رابطۀ عشق و مهربانی است: «مَوَدَّةً وَ رَحمَةً»، (76/7/30) عاملی که خانواده را به هم پیوند می‌دهد، همین محبت است. (81/3/29)

این پیوند را قدر بدانید و آن را نعمت الهی به حساب آورید و حفظ کنید. (81/10/12) همۀ آنچه که شما دارید، از خداست: «و ما بِکُم مِن نِعمَةٍ فَمِنَ اللهِ»[6]؛ اما توجه به این نعمت یا به هر نعمتی دیگر، خیلی اهمیت دارد؛ خیلی از نعم را انسان توجه ندارد. (81/3/29) بعضی‌ها وقتی ازدواج می‌کنند، نمی‌فهمند چه اتفاقی افتاده؛ انگار که مثلاً به مجلس دیگران رفته‌اند. جشن و میهمانی، حکمِ هوای تازه و یک شادی زودگذر را دارد. بعضی عروسی خودشان را مثل یک میهمانی می‌دانند، درحالی‌که این‌طور نیست؛ با ازدواج تعهداتی به‌وجود می‌آید. البته در کنار این تعهدات، نعمت‌ها و برکاتی هم برای زندگی انسان ردیف می‌شود که این تعهدات را شیرین می‌کند. (81/7/11)

بعضی‌ها ازدواج می‌کنند، همسر خوبی هم گیرشان می‌آید، زندگی شیرین و خوبی را می‌گذرانند و نمی‌فهمند که این، چه نعمت بزرگ و چه حادثۀ تعیین‌کننده و مهمی در زندگی آنهاست. وقتی نفهمیدند، شکر آن را هم به‌جا نمی‌آورند و از رحمت الهی که با شکر متوجه انسان می‌شود، محروم می‌شوند. لذا باید انسان توجه کند که این، چه نعمت بزرگی است.

شکر این نعمت چگونه است؟ یک‌وقت انسان، فقط به زبان می‌گوید: خدایا شکر و دل او هم حتی از این شکر‌کردن خبر نمی‌شود! این اظهار شکر تنها لقلقۀ زبان است و ارزشی ندارد. انسان اگر دعا را این‌طور بکند، از همین زبان و لب انسان آن‌طرف‌تر نمی‌رود و راهی به عرش اجابت الهی پیدا نمی‌کند. یک‌وقت است، انسان در دلش حقیقتاً سپاسگزار است؛ حقیقتاً از خدای متعال متشکر است. این خیلی ارزش دارد؛ می‌فهمد که خدای متعال نعمتی به او داده و حقیقتاً ابراز تشکر می‌کند. این همان شکرِ خوب است؛ منتها وقتی‌که ما از خدای متعال متشکر شدیم، عملی، حرکتی، موضعگیری‌ای هم بر اساس این تشکر برای انسان لازم می‌شود. خیلی خوب؛ حالا خدای متعال این نعمت را به شما داده، شما باید چه‌کار کنید؟ هیچ توقع زیادی از ما نکرده‌اند، حالا که ما به شما این نعمت را داده‌ایم، بروید مثلاً فلان عملیات شاقّه را انجام دهید، نه. توقعی که از ما درمقابل این نعمت و هر نعمت دارند، این است که با این نعمت، خوب رفتار کنیم؛ توقع زیادی که نیست. حالا که این نعمت را به شما داده‌ایم، پس با این نعمت رفتار خوبی داشته باشید. این رفتار خوب در اسلام همان اخلاق خانواده و حکمت خانواده معین شده است، که در درون زندگی چگونه باید زندگی کرد، که این زندگی، خوب باشد. البته در کتاب‌ها گفته‌ شده، به زبان‌ها گفته شده، تکرار شده؛ من هم چند جمله‌ای از آنها را عرض می‌کنم. (81/3/29)

توصیۀ اول ما این است که پدیدۀ تشکیل خانواده را مهم و بزرگ بشمارید. (81/7/11) برای خانه باید شأن قائل شد؛ انسانِ بدون خانه ـ که مسکن و مأوایی ندارد ـ قابل تصور نیست. هر انسان احتیاج دارد به خانه و محیط خانه. روح محیط خانه عبارت است از خانواده؛ باید به این اهمیت داد، باید در این تأمل و تدبر کرد. (92/2/21) این مرحله، شرایط و وظایف و آدابی دارد و تکالیفی به گردن انسان می‌آید و انسان مسئولیت‌ها و بهره‌مندی‌هایی پیدا می‌کند؛ همۀ اینها در کنار هم است. شاخص عمدۀ این دوران این است که کانون اجتماعیِ جدیدی به‌وجود می‌آید. ازدواج اگرچه برای زن و مرد برکات و فواید زیادی دارد، تولد فرزند، بهره‌مندی‌های غریزی و خیلی چیزهای دیگر، لیکن همۀ اینها بر محور کانون خانواده می‌چرخد؛ این اصل است.

بنابراین همۀ سعی شما باید این باشد که این کانون خانوادگی را در همۀ شرایط حفظ کنید؛ این مثل ورود یک سلول جدید در سلول‌های دائماً متبدّلِ پیکرۀ جامعه است. سلول‌های ما دائم عوض می‌شود و باید سلول‌های جدیدی به‌وجود آیند و برویند تا این بدن اولاً زنده بماند، ثانیاً بتواند رشد کند و پیش برود. شما سلول جدیدی را به پیکرۀ جامعه اضافه می‌کنید؛ بنابراین سعی کنید این سلول، سالم و بانشاط و فعال و برای مجموعۀ این پیکره، مایۀ عزت، افتخار و پیشرفت باشد. (62/6/18) هر خانواده‌ای یکی از سلول‌های پیکرۀ اجتماع و بدنۀ اجتماع است. وقتی اینها سالم بودند، وقتی اینها رفتار درست داشتند، بدنۀ جامعه، یعنی آن پیکرۀ جامعه سالم خواهد بود. (81/3/8) نه‌اینکه اگر این سلول سالم شد، سلامت به دیگرها سرایت می‌کند؛ یا اگر ناسالم شد، عدم سلامت به دیگرها سرایت می‌کند؛ بلکه به‌این‌معناست که اگر سالم شد، یعنی بدن سالم است. بدن که غیر از سلول‌ها چیز دیگری نیست. هر جهازی، مجموعۀ سلول‌هاست. اگر ما توانستیم سلول‌ها را سالم کنیم، پس سلامت آن جهاز را داریم. مسئله این‌قدر اهمیت دارد. (90/10/14)

اگر بخواهید این‌طور باشد، باید به آداب و حدود دینی‌ای که برای خانواده تعیین شده، پایبند باشید. (62/6/18) هر‌چیزی که موجب حفظ این پیوند و این کانون خانوادگی جدید شود، مرضیّ الهی و خوب است. اگر چیزی خدای نکرده موجب بروز تزلزلی در ارکان خانواده شود، برخلاف مصلحت و ناپسند است. از این امر، بایستی به‌شدت پرهیز کرد. (81/10/12) این، جریانی مثل بقیۀ حوادث زندگی نیست؛ این یک مقطع است، یک چند‌راهی است. بعضی که وارد این راه می‌شوند و درمقابل خود مسیرهای مختلف را می‌بینند، به علت شرایطشان، وضع همسر و یا موقعیت خانوادگی‌شان، نمی‌توانند راه مستقیم را طی کنند؛ اما بعضی‌ها می‌توانند. شما اگر بخواهید به راه مستقیم بروید، باید موازین شرعی را رعایت کنید و اخلاق خانواده را که در شرع مقدس معین شده است، مهم بشمارید. اولش همین است که قدر این کانون جدید را بدانید. (81/7/11) خانواده، محل آسایش انسان است. هیچ انسانی، بدون داشتن یک خانوادۀ آسوده و آرام و راحت، مزۀ زندگی و طعم واقعی حیات انسانی را نخواهد چشید. (68/9/15)

هر خانواده‌ای، یک محلی و مرکزی برای نشو و نمای[7] چند‌تا انسان است که مجموع خانواده‌ها، مجموع انسان‌ها را نشو و نما می‌دهد. اگر شما خانواده را به‌هم بزنید و بچه‌ها را به‌جای اینکه در خانواده بزرگ بشوند، در جمع دوستان و نزدیکان بزرگ بشوند؛ اینها را جمع کنید، بگذارید در یک اداره‌ای، در یک مؤسسه‌ای، در یک پرورشگاهی، مثل جوجه‌کشی مرغ مثلاً، که یک نفر برود آنجا، اینها را پرورش بدهد، اگر این کار را بکنید، انسانِ درست پرورش پیدا نمی‌کند. خب، طبیعت انسان است، این موجود را خدا جوری آفریده که با خیلی از موجودات دیگر فرق دارد. بعضی از موجودات را خدا یک‌جوری آفریده که فرزند، پدر و مادرش را نمی‌بیند و آن مادر یا آن پدر، آن‌که به‌اصطلاح تخم این بچه را مثلاً می‌ریزد، این وقتی تخم را ریخت، از بین می‌رود خودش. اصلاً طبیعت این‌جور است. بعضی از حیوانات جوری‌اند که چه پدر و مادر بالا سرشان باشد، چه نباشد، غریزه و طبیعتش با او هست و مثل پدر و مادرش بار می‌آید، چه ببیند و چه نبیند؛ اما انسان این‌جوری نیست.

انسان را خدا جوری آفریده که اولاً یادگیر است، باید یاد بگیرد، خیلی چیزها را. ثانیاً در محیط زندگی پدر و مادر، با آن محبت، با آن صمیمیت، با آن دقت، اگر پرورش پیدا کرد، از لحاظ روحی کمبود و کسری ندارد؛ اما اگر چنانچه از آن محیطِ کوچک، افتاد در یک محیطِ بزرگ از آغاز کودکی، آن‌جوری که باید این گُل بشکفد، نمی‌شکفد. خاصیت انسان است؛ لذاست که محبت را خدا در دل پدر و مادر قرار می‌دهد، با این محبت هست که فرزند انسان رشد می‌کند. این محبت یکی از طبایع بشری است، برای همین هم هست و هر فرزندی با پدر و مادر خودش همین رابطۀ محبت‌آمیز را دارد. همان محبتی که شما به فرزندانتان دارید، پدر و مادرهایتان هم با شما داشتند. فرزندتان هم باز با فرزند خودش خواهد داشت. و ازدواج یک‌چنین خاصیتی دارد که محیط خانواده را درست می‌کند. (62/12/5)

خانواده، کلمه‌ای طیّبه[8] است. کلمۀ طیّبه هم خاصیتش این است که وقتی یک جایی به‌وجود آمد، مرتب از خود برکت و نیکی می‌تراود و به پیرامون خودش نفوذ می‌دهد. کلمۀ طیّبه همان چیزهایی است که خدای متعال آن را با همان اساس صحیح به بشر اهدا کرده. (79/12/15)

خانواده یک اجتماع کوچک است که اول از زن و شوهر شکل می‌گیرد؛ بعد با آمدن فرزندان گسترش می‌یابد؛ از فرزندان، باز فرزندانی به‌وجود می‌آیند و مثل درختی که شاخ و برگ می‌کند، بارور می‌شود. خدای متعال، دوستدار این اجتماعات کوچک است. (81/11/30)

جامعۀ اسلامی، بدون بهره‌مندی کشور از نهاد خانوادۀ سالم، سرزنده و بانشاط، اصلاً امکان ندارد پیشرفت کند. بالخصوص در زمینه‌های فرهنگی، و البته در زمینه‌های غیر فرهنگی، بدون خانواده‌های خوب، امکان پیشرفت نیست. پس خانواده لازم است. حالا نقض نشود که شما می‌گویید در غرب خانواده نیست؛ پیشرفت هم هست. آنچه که امروز در ویرانی بنیاد خانواده در غرب روزبه‌روز بیشتر دارد نمودارهایش ظاهر می‌شود، اینها اثرش را خواهد بخشید؛ هیچ عجله‌ای نباید داشت. حوادث جهانی و حوادث تاریخی این‌جور نیست که زود بازده و زود اثر باشد؛ اینها به‌تدریج اثر خواهد گذاشت، کمااینکه تا حالا هم اثر گذاشته. آن روزی که غرب به این پیشرفت‌ها دست پیدا کرد، در آنجا هنوز خانواده سر جای خودش بود؛ حتی مسئلۀ جنسیت با همان رعایت‌های اخلاقیِ جنسی ـ البته نه به‌شکل اسلامی، بلکه به‌شکل خاص خودش ـ وجود داشت. اگر کسی با معارف غربی آشنا باشد، هم در اروپا و هم بعداً در آمریکا این را می‌بیند و مشاهده می‌کند. این مسئلۀ رعایت‌های اخلاقیِ دو جنس نسبت به یکدیگر، مسئلۀ حیا، پرهیز از تهمت، اینها چیزهایی بود که آن روز وجود داشت. این بی‌بندوباری‌ها و اباحی‌گری‌ها[9] به‌تدریج در آنجا به‌وجود آمده. آن روز یک زمینه‌هایی فراهم شد و به اینجا رسید. وضع امروز هم فردای بسیار تلخ و سختی را برای آنها رقم می‌زند. (90/10/14)

اینی‌که می‌بینید غربی‌ها در داخل کشورهای شرقی، کشورهای اسلامی، کشورهای آسیایی، این‌همه سعی می‌کنند شهوت‌رانی را رواج بدهند، برای چیست این؟ یکی از عللش همین است که می‌خواهند با این کار خانواده‌ها را متلاشی کنند تا فرهنگ اینها را تضعیف کنند تا بتوانند سوار اینها بشوند. چون یک ملتی تا فرهنگش تضعیف نشود، کسی نمی‌تواند او را مهار کند، به دهان او دهنه بزند و سوار دوش او بشود و او را براند. آن چیزی که ملت‌ها را بی‌دفاع می‌کند، دست اجانب اسیر می‌کند، از دست دادن هویت فرهنگی‌ست. این کار هم، با برهم‌خوردن بنیاد خانواده‌ها در جامعه، آسان می‌شود برای استعمارگرها و دشمن‌ها. (77/1/26)

خانواده که متزلزل شد، اخلاق اجتماعی ضربه می‌خورد، سنت‌های قدیمی و پایدار و ماندگار که مایۀ سعادت جوامع است و محصول تجربۀ طولانی ملت‌هاست، از بین می‌رود راحت. می‌دانید یک جامعه بر اساس تفکرات حکمت‌آمیز بزرگانش، حکمایش ـ اگر مردان الهی دارند، آنها ـ به یک سلسله ارزش‌ها دست پیدا می‌کند، اینها می‌شود اساس زندگی یک جامعه؛ یک تقیّداتی، چیزهایی که جایی هم ننوشته است، اما مورد رعایت است، نسبت به وفاداری به یکدیگر، امانت نسبت به یکدیگر، این چیزهایی‌ست که مردم مراعات می‌کنند. وقتی‌که اساس خانواده در هم شکست، این چیزها از نسلی به نسل دیگر منتقل نمی‌شود. فرزندان از پدر و مادر چیزی یاد نمی‌گیرند. ایمان را منتقل نمی‌کنند، صفات و خصال نفسانی را منتقل نمی‌کنند، این خسارت بزرگی‌ست که جامعه به‌خاطر ضعف خانواده می‌خورد. (75/6/3)

جامعۀ بی‌خانواده جامعۀ آشفته‌ای است، جامعۀ نامطمئنی است. جامعه‌ای است که در آن مواریث فرهنگی و فکری و عقاید نسل‌ها به یکدیگر آسان منتقل نمی‌شود. جامعه‌ای که در آن تربیت انسان به راحتی و روانی صورت نمی‌گیرد. اگر جامعه‌ای خانواده نداشته باشد یا خانواده در آن متزلزل باشد، انسان در بهترین پرورشگاه‌های خود، پرورش پیدا نخواهد کرد. (77/10/29)

خانوادۀ خوب یعنی زن و شوهری که با هم مهربان باشند، باوفا و صمیمی باشند و به یکدیگر محبت و عشق بورزند، رعایت همدیگر را بکنند، مصالح همدیگر را گرامی و مهم بدارند، این در درجۀ اول.

بعد، اولادی که در آن خانواده به‌وجود می‌آید؛ نسبت به او احساس مسئولیت کنند، بخواهند او را از لحاظ مادی و معنوی سالم بزرگ کنند، بخواهند از لحاظ مادی و معنوی او را به سلامت برسانند، چیزهایی به او یاد بدهند، به چیزهایی او را وادار کنند، از چیزهایی او را بازدارند و صفات خوبی را در او تزریق کنند. یک‌چنین خانواده‌ای اساس همۀ اصلاحات واقعی در یک کشور است. چون انسان‌ها در چنین خانواده‌ای خوب تربیت می‌شوند، با صفات خوب بزرگ می‌شوند، با شجاعت، با استقلال عقل، با فکر، با احساس مسئولیت، با احساسِ محبت، با جرأت، جرأت تصمیم‌گیری، با خیرخواهی ـ نه بدخواهی ـ با نجابت، خب، وقتی مردمِ جامعه‌ای این خصوصیات را داشته باشند، یعنی خیرخواه و نجیب و شجاع و عاقل و متفکر باشند و قدرت اقدام داشته باشند، این جامعه دیگر روی بدبختی را نخواهد دید. (77/9/12) جامعه‌ای که این‌طور خانواده‌ها را داشته باشد، به صلاح خواهد رسید و نجات پیدا خواهد کرد و اگر مصلحی در جامعه باشد، می‌تواند این‌طور جوامع را اصلاح نماید. اگر خانواده‌ای نبود، بزرگ‌ترین مصلحین هم بیایند نمی‌توانند جامعه را اصلاح کنند. (72/6/14)

اسلام می‌خواهد این کانون تشکیل بشود و به‌وجود بیاید. هنر ادیان، و بیشتر از همه اسلام، در این است که غرائز جنسی و غریزۀ زوج‌طلبی انسان را که غیر از غریزۀ جنسی است، در خدمت تشکیل خانواده قرار داده و کاری کرده‌اند که کانون خانواده، با پشتوانۀ غریزۀ جنسی، یا با پشتوانۀ آن غریزۀ دیگر ـ که از غریزۀ جنسی عمومیتش بیشتر است ـ تحقق پیدا کند و باقی بماند. بعضی‌ها ممکن است در سنین خاصی نیاز جنسی هم نداشته باشند، اما نیاز به زوج‌طلبی را دارند و می‌باید زوجی از جنس مخالف را داشته باشند؛ زن و مرد فرقی نمی‌کند. سَکَن، مایۀ آرامش است. ادیان و بیش از همه اسلام، اینها را پشتوانۀ تشکیل خانواده قرار داده‌اند.

اگر انسان‌ها رها بودند که غریزۀ جنسی را هرطور می‌خواهند، اشباع کنند، یا خانواده تشکیل نمی‌شد، یا یک چیز سست و پوچ و تهدیدپذیر و ویرانی‌پذیر می‌شد و هر نسیمی آن را به هم می‌زد. لذا در هر جای دنیا که می‌بینید آزادی‌های جنسی هست، در آنجا به همان نسبت خانواده ضعیف است؛ چون مرد و زن برای اشباع این غریزه، احتیاجی به این کانون ندارند. اما در آنجاهایی که دین حاکم است و آزادی جنسی نیست، اینجا همه‌چیز برای مرد و زن هست؛ لذا این، حفظ و نگه‌ داشته می‌شود. (70/4/20) اگر مرد و زن در غیر محیط خانواده، در محیط اجتماع، در محیط تحصیل، در محیط کار، در محیط‌های غیر قانونی به لذات جنسی و تمتعات جنسی خود سرگرم بشوند و مشغول بشوند، بزرگ‌ترین ضایعه‌ای که به‌وجود می‌آید، این است که یک پیوند قوی میان زن و مرد و میان خانواده پاره می‌شود و از بین می‌رود. آن مردی که تشنگی شهوانی جنسی خودش را در خارج از محیط خانواده تأمین می‌کند و سیراب می‌کند یا آن زنی که این حالت را دارد، خانواده برای او آن جاذبه‌ای را ندارد که برای یک زن و مرد عفیف معصومی، که آن مرد هیچ زنی را جز زن خودش و آن زن هیچ مردی را جز مرد خودش نمی‌شناسد، دارا هست. (65/7/18)

هر جا که پای شهوات و بی‌بندوباری‌ها و گسیختگیِ اخلاقی باز شد، گسیختگیِ خانوادگی هم دنبالش است؛ بروبرگرد ندارد. وقتی ادامه پیدا کرد، آن‌وقت همان چیزی می‌شود که امروز در کشورهای غربی به‌خوبی دیده می‌شود. به‌خصوص در بعضی جاها که بی‌بندوباری رواج بیشتری دارد، بیشتر محسوس است. خانواده در آنجاها معنای واقعی خودش را ندارد. (81/3/29) کاش دستگاه‌های ارتباط جمعی ما، خبرهایی را که از دنیای غرب راجع‌به محیط خانواده و وضع زن و کودک و مرد می‌رسد، قدری در نوشته‌ها منعکس می‌کردند تا مردم ما متوجه می‌شدند که بنای مستحکم خانواده و رسیدگی به خانواده در جوامع ما، چه نعمت بزرگی است. (74/7/12)

چرا باید روابط زن و مرد در بخش عمده‌ای از دنیا به‌صورت یک سرگرمی مبتذل در بیاید، که همۀ مسائل اصلی و جدی زندگی را احیاناً تحت‌الشعاع قرار بدهد؟ کمااینکه الان این‌جور است. در بسیاری از جاهای دنیا مسئلۀ ارتباطات زن و مرد، به‌صورت یک سرگرمی مجذوب کننده و سرگرم کننده و تا حدود زیادی و در بسیاری از محیط‌های اجتماعی، مبتذل درآمده، که هم زن را و هم مرد را از فعالیت‌های اجتماعی، سیاسی، اخلاقی، معنوی باز داشته و باز می‌دارد. اسلام با این مخالف است، اسلام این را قبول ندارد. (66/11/17)

در آفرینش الهی، زن و مرد هر دو اجزای نظامِ اَتمِّ آفرینشند. بدون هریک از این دو، آفرینش ناقص است. اگر جوامع انسانی، جایگاه این دو جنس را در طبیعتِ بشری، درست بشناسند و آن را درست به کار ببرند، همان نظامِ کاملِ الهی تحقق پیدا خواهد کرد و نه‌تنها هر موجودی فایدۀ وجودی خود را آن‌چنان‌که باید، خواهد بخشید و هیچ استعدادی معطل و ضایع‌شده نخواهد ماند و به کسی ظلم نخواهد شد، بلکه بشریت هم از فیضِ این همگِنی و همکاری و همایشِ[10] صحیحِ زن و مرد، بهره‌های فراوانی خواهد برد و به پیش خواهد رفت. هرکدام از زن و مرد، جا و مسئولیت ویژه‌ای دارند.

جهان چون خد[11] و خال و چشم و ابروست که هر چیزی به جای خویش نیکوست[12] در یک صورت، نمی‌شود گفت که آیا نقش چشم در تکمیل این صورت مهم‌تر است یا نقش لب‌ها و دهان، یا نقش بینی، یا نقش گونه‌ها. هرکدام نباشد، زشتی‌ای پدید خواهد آمد. زیبایی چهره، به‌ وجود و حضور همه است و هرکدام در جای خود اهمیت دارد. همۀ اشیایِ عالم در نظامِ اَتمِّ الهی، همین‌طورند و زن و مرد هم جزو همین نظام اَتمّ‌اند. هرکدام در جای خود نباشد، چهرۀ بشریت ناقص یا زشت یا نارسا و یا نفرت‌انگیز خواهد بود. هیچ‌کدام از دو جنس، حق ندارد که خود را واجب‌تر، ضروری‌تر و مفیدتر از دیگری بداند. با این نگاه، همه در یک سطح قرار می‌گیرند و همه در چرخۀ زندگی بشری، نقش واحدی دارند و آن نقش واحد، عبارت است از اینکه کار خود را برای تکمیل عالم وجود و نظام حیات بشری انجام دهند. این، وظیفۀ همه، چه زن و چه مرد است. پس، این، عبارت است از نگاه اصلی به وجود زن از دیدگاه حکمت الهی در آفرینش زن و مرد. (74/8/22)

نگاه اسلام به جنسیت، یک نگاه درجۀ دو است؛ نگاه اول و درجۀ یک، حیث انسانیت است که در آن، جنسیت اصلاً نقشی ندارد. خطاب، انسان است. البته «یا اَیُّهَا الَّذین آمَنوا» است، یا اَیُّهَا الَّذین آمَنَّ نیست؛ یعنی صیغۀ آمنوا، صیغۀ مردانه است، نه صیغۀ زنانه؛ اما این به هیچ‌وجه به معنای این نیست که در این خطاب، مرد بر زن ترجیح دارد؛ این ناشی از عوامل دیگر است؛ آن عوامل هم برای ما روشن است. حالا نمی‌خواهیم وارد آن بشویم که چرا ما مثلاً در زبان فارسی جمعیت را می‌گوییم مردم؛ از مرد می‌گیریم، نمی‌گوییم زنُم؛ در انگلیسی «human»، چرا «man»؟ این نشانۀ این نیست که غلبۀ فرهنگ مردانه این را به‌وجود آورده و در لغت یک‌چنین تصرفی کرده؛ نه، این یک عوامل دیگری دارد. بالاخره در داخل خانواده، مرد نمای بیرونی است، زن نمای داخلی است. بخواهید یک‌خرده ذوقی‌تر بگویید، مرد پوست بادام است، زن مغز بادام است؛ ازاین‌قبیل تعبیرات می‌شود کرد. مرد ظاهرتر است، ساختمان او این‌جوری است؛ خدای متعال او را برای این کار ساخته و پرداخته، زن را برای یک کار دیگری. بنابراین بروز و ظهور و نمایش و نمود داشتن در مرد بیشتر است؛ به‌خاطر همین خصوصیات، نه به‌خاطر ترجیح. اما در زمینۀ مسائل اصلی انسان ـ که مربوط به انسان است ـ زن و مرد هیچ فرقی ندارند. خب، شما ببینید در تقرّب الی‌الله، یک زنی مثل حضرت زهرا، مثل حضرت زینب، مثل حضرت مریم هستند؛ رتبه‌شان، رتبه‌های فوق تصور امثال ماهاست. در آیۀ شریفۀ سورۀ احزاب، زن و مرد هیچ فرقی با هم ندارند. شاید اصلاً این‌هم به‌خاطر همین است که خواستند آن تصورات جاهلی مربوط به زن را بکوبند: «اِنَّ المُسلِمینَ وَ المُسلِماتِ وَ المُؤمِنینَ وَ المُؤمِناتِ وَ القانِتینَ وَ القانِتاتِ وَ الصّادِقینَ وَ الصّادِقاتِ وَ الصّابِرینَ وَ الصّابِراتِ وَ الخاشِعینَ وَ الخاشِعاتِ وَ المُتَصَدِّقینَ وَ المُتَصَدِّقاتِ وَ الصّائِمینَ وَ الصّائِماتِ وَ الحافِظینَ فُروجَهُم وَ الحافِظاتِ وَ الذّاکِرینَ اللهَ کَثیراً وَ الذّاکِراتِ»[13]. از اسلام تا ذکر، یک فاصله‌ای است. یک سلسله مدارک متدرّجی هم وجود دارد. آدم در این تعبیرات دقت کند، این را پیدا می‌کند، «اَعَدَّ اللهُ لَهُم مَغفِرَةً وَ اَجراً عَظیماً». همه‌جا مرد، زن، مردِ خاشع، زنِ خاشع؛ مردِ متصدّق، زن متصدّق؛ با هم هیچ فرقی ندارند. در سورۀ مبارکۀ آل‌عمران، بعد از آن «ربّنا»ها می‌گوید: «فَاستَجابَ لَهُم رَبُّهُم اَنّی لا اُضیعُ عَمَلَ عامِلٍ مِنکُم مِن ذَکَرٍ اَو اُنثی بَعضُکُم مِن بَعضٍ»[14]؛ مرد و زن هیچ تفاوتی ندارند. (90/10/14)

البته وقتی می‌گوییم که هرکدام یک وظیفۀ اساسی دارند، معنایش این نیست که هیچ قلمرو مشترکی میان آنها وجود ندارد. قلمرو مشترک، بسیار است. حتی قلمرو مشترک میان دو جنس زن و مرد، بیشتر و وسیع‌تر از قلمروهای خصوصی هریک از دو جنس است. اگرچه هرکدام وظیفۀ ویژه‌ای دارند و آن دیگری قادر نیست که آن وظیفه را انجام دهد، یا قادر نیست که آن وظیفه را درست و خوب انجام دهد. اما در بین این دو قلمرو اختصاصی، یک پهنۀ وسیع وجود دارد، که قلمرو مشترک است، و آن همین پهنۀ زندگی اجتماعی، زندگی سیاسی، زندگی اقتصادی، سازندگی‌های بشری و همۀ هنرهایی است که انسان می‌تواند به آنها بپردازد، منهای آنچه مربوط به قلمرو ویژۀ زن و مرد است. در نظام الهی و اسلامی، زن و مرد را باید این‌گونه دید. هرکدام پُست مخصوص خودشان را دارند که آنجا را نباید خالی بگذارند. اما یک پهنۀ وسیع هم هست که هر دو با شرکت و هماهنگی و اِعمال توانایی‌های خودشان، باید آنجا را بپوشانند و نگذارند آن قلمرو وسط هم، ضایع شود. (74/8/22)

زنان، که نیمی از جمعیت بشر را تشکیل می‌دهند؛ آن‌هم نیمی که اگر نگاه کاوشگر انسان بخواهد نقش آن را با نقش‌های دیگر مقایسه کند، خواهد دید که نقش این نیم، حساس‌ترین، ظریف‌ترین، ماندگارترین و مؤثرترین نقش‌ها در حرکت تاریخ انسان و در سیر بشریت به‌سوی کمال است. خدا زن را این‌گونه آفریده. اگر بنای آفرینش انسان و جهان را به دو بخشِ کارهای ظریف و ریزه‌کاری و بخشِ کارهای مستحکم و به تعبیر سازندگان بناها، سفت‌کاری بگذاریم، بخش اول که ظریف‌کاری‌ها و ریزه‌کاری‌ها و رشته رشته پروردن احساسات و عواطف بشر است، در اختیار زن است. (84/5/5)

این، دیدگاه الهی نسبت به قضیۀ زن و مرد است. در آفرینش زن و مرد نکته‌ای وجود دارد که منشأ انحراف‌ها و خطاها و روش‌های غلطی شده است و متأسفانه در طول قرن‌های متمادی، وجود داشته است و امروز هم وجود دارد. آن نکته این است که زن و مرد، در ساختمان طبیعی خودشان، با هم تفاوت‌هایی دارند. در ساختمان طبیعی، یعنی در ساختمان جسمانی و مادی، و ساختمان عاطفی و معنوی و روحی. این تفاوت‌ها، به امکان و تمکّن ادای آن وظیفۀ اختصاصی مربوط می‌شود و بجا هم هست. (74/8/22)

مرد در چشم زن مظهر اعتماد، نقطۀ اتکا، نقطۀ اعتماد هست. محبت خودش را به او در این قالب ترسیم می‌کند، این دو تا دو نقش جداگانه است از یکدیگر و هر دو نقش لازم است؛ مخلوط کردن این دو نقش کاری برخلاف طبیعت انجام دادن و ضایع کردن یک زمینۀ خوب است. مثل این است که یک گلستانی یک بوستانی را اینجا درست کند دست ماهری، بعد ما بیاییم به سلیقۀ خودمان لگد کنیم قاطی کنیم مخلوط کنیم به هم بزنیم، این‌جوری است. زن وقتی‌که به مرد نگاه می‌کند، او را با همان چشم محبت و عشق، در نقش یک نقطۀ مورد اتکا، که می‌شود به او تکیه کرد، می‌شود از نیروهای او، نیروهای جسمی او، نیروهای فکری او برای پیشبرد کار زندگی استفاده کرد؛ مثل یک موتور [نگاه می‌کند]. مرد وقتی به زن نگاه می‌کند به چشم مظهر زیبایی، مظهر لطافت، مظهر انس، که به انسان آرامش می‌بخشد [نگاه می‌کند]. مرد نقطۀ اتکاءِ در زمینۀ مسائل ظاهر زندگی، زن به‌نوبۀ خود نقطۀ اتکاءِ برای مسائل روحی و معنوی زندگی. دریایی‌ست از انس و محبت و می‌تواند، مرد را در آن فضای محبت‌آلود از همۀ غصه‌ها و غم‌های خودش خارج کند. اینها توانایی‌های مرد و توانایی‌های زن است، توانایی‌های روحی آنهاست. طبیعت هم همین است، عمل دارد می‌کند، ماها نمی‌فهمیم، تجاوب[15] نمی‌کنیم با طبیعت. گاهی مردها با بداخلاقی با تحمیل کارهای سخت بر زن، با توقعات زیادی با تحقیر، این منبع انرژی را از دست خودشان خارج می‌کنند. دیگر زن آن مظهری که می‌توانست به انسان از لحاظ معنوی آرامش بدهد، سکن بدهد، دیگر نیست، از آن حال خارج می‌شود، گاهی می‌شود یک مدعی. زن هم عین همین اشتباه را در مورد مرد گاهی می‌کند، به‌جای اینکه به مرد به چشم یک استوانه‌ای که می‌شود به او اتکا کرد، به او تکیه داد، از استقامت او، از رزانت[16] او، بهره برد؛ به‌جای اینکه به این چشم نگاه کند، گاهی به چشم یک خدمتکار، گاهی به چشم یک دلقک ـ مختلفند دیگر زن‌ها؛ بعضی اشتباه که می‌کنند، همه‌جور اشتباهی را ممکن است بکنند ـ نگاه می‌کند. به‌جای اینکه از این منبع نیرو و انرژی استفاده بکند، آن را تبدیلش می‌کند به یک موجود ضد. این اختلافات این‌جوری پیدا می‌شود، نباید بگذارند. اسلام این‌جوری می‌گوید، مرد را قوّام می‌داند، زن را ریحان می‌داند؛ نه جسارت به زن است، نه جسارت به مرد. نه نادیده گرفتن حق زن است، نه نادیده گرفتن حق مرد است؛ بلکه درست دیدن طبیعت اینهاست. ترازویشان هم برابر است اتفاقاً؛ یعنی آن جنس را، جنس لطافت و انس و زیبایی و آرایش معنوی محیط زندگی را، وقتی در یک کفه می‌گذاریم، با این جنسِ مدیریت و کارکرد و محل اعتماد و اتکا بودن زن و تکیه‌گاه بودن زن، وقتی این را هم توی کفۀ ترازو می‌گذاریم؛ این دو کفه می‌شود با هم برابر. نه آن بر این ترجیح دارد، نه این بر آن ترجیح دارد. حالا بعضی از مسلک‌های غلط که مخصوص زن‌ها هم نیست، مردها هم گاهی همان مسلک‌ها را دنبال می‌کنند، دنبال این هستند که بگویند نه، این ترازو را بیاییم اجناسش را جابه‌جا کنیم؛ حالا ج‌ابه‌جا بکنیم، چه کار می‌شود؟ جز اینکه اشتباه می‌کنید؟ جز اینکه این بوستانِ به زیبایی و نیکی پرداخته شده را خرابش می‌کنید؟ غیر از این کار دیگری نمی‌کنید، فواید همدیگر را هم نمی‌برید، محیط خانواده را هم بی‌اعتماد می‌کنید، زن و مرد را هم به هم دچار تردید و دو دلی می‌کنید، آن محبت و عشقی که مایۀ اصلی کار است، آن را شما از دست می‌دهید، این است. گاهی اتفاق می‌افتد، دیدید، مرد نقش زن را پیدا می‌کند در خانه. زن می‌شود حاکم مطلق، به مرد دستور می‌دهد؛ این کار را بکن، آن کار را بکن، مرد هم دست‌بسته تسلیم است؛ این یک شکل است. خب، این‌جور مردی دیگر نمی‌تواند مورد تکیه‌گاه زن باشد. زن یک تکیه‌گاه خوب را دوست می‌دارد، [دیگر آن] فایده‌ای ندارد. گاهی اوقات از این‌طرف، مردها یک چیزی را تحمیل می‌کنند؛ فرض کنید که تمام خرید و کار و سروکله زدن با همۀ مراجعات خانه با خانم است. مرد تحمیل می‌کند، چرا؟ چون من در دانشگاه کار دارم، در آن اداره کار دارم، وقت ندارم ـ مبنا وقت نداشتن است ـ باید بروم اداره؛ کارها را باید آن خانم بکند. یعنی کارهای سنگین، بی‌جاذبۀ برای زن؛ البته ممکن است چند صباحی سرگرمش بکند اما کار او نیست. (78/12/22)

شما اگر در تعبیرات اسلامی ملاحظه کنید، دربارۀ زن، درست همان تعبیرات واقعی وجود دارد. «المَراَةُ رَیحانَةٌ وَ لَیسَت بِقَهرَمانَةٍ»[17] زن، گل است ـ ریحان یعنی گل ـ انسان با گل چه‌کار می‌کند؟ نوع برخورد با گل چگونه است؟ اگر با گل کُشتی بگیرند، گل پرپر می‌شود. اگر گل را گل بشناسند و برخورد گلانه با آن بکنند، مایۀ زینت و مؤثر است و وجود خودش شاخص و بارز خواهد بود.

«وَ لَیسَت بِقَهرَمانَةٍ»؛ قهرمانه به معنی قهرمانی که به فارسی می‌گوییم، نیست؛ یک تعبیر عربی است که از فارسی گرفته شده است. قهرمان به‌طور خلاصه یعنی: مباشر امور، سرکارگر. یعنی در خانۀ شما، زن را به‌عنوان مباشر امور خودتان ندانید. خیال نکنید که شما رئیس هستید؛ کارهای خانه، بچه‌ها و امثال آن به عهدۀ یک سرکارگر است؛ سرکارگر هم زن است و باید در برخورد با او رئیسانه عمل کنیم!

نه؛ قضیه اصلاً این نیست. ببینید؛ برخورد، برخوردِ حقیقی و مستقیم به سوی طبیعت زن است. زن که نمی‌تواند طبیعت خودش را فراموش کند. (76/4/30) اصلاً او علاقه‌ای به این کار ندارد، به‌طور طبیعی. هر دو در یک موضع نامناسب قرار می‌گیرند. این فمینیست‌های امروز دنیا که مرد و زن همه‌جور داخلشان هستند، که به ادعای دفاع از حقوق زن وارد می‌شوند، اصلاً نمی‌شناسند حقوق زن را، به نظر من. چون حق یک امر انتزاعی نیست، شماها که باسوادید خوب می‌فهمید این معنا را، حق یک منشأ طبیعی دارد، حقّ واقعی آنی‌ست که یک منشأیی داشته باشد، یک منشأ طبیعی داشته باشد. منشأ ندارد این حقوقی که تعریف می‌کنند، بر اساس توهّمات و خیالات است. آن حقوقی که برای زن و مرد وجود دارد، باید متکی باشد به طبیعت؛ طبیعت زن و طبیعت مرد، به قواره و ساخت زن و قواره و ساخت مرد. (78/12/22)

به‌طور خلاصه، اگر بخواهیم این تفاوت‌ها را بیان کنیم، باید بگوییم که زن در ساختمان وجودی و طبیعی خود، از ظرافت بیشتری نسبت به مرد برخوردار است. نمی‌گوییم از استحکام کمتری برخوردار است؛ چون پیشرفت‌های علمی، حتی در مواردی، عکس این را هم نشان می‌دهد، که مقاومت زنان در بسیاری از مسائل مادی و جسمانی، بیشتر از مردهاست. لکن زن یک ظرافتی دارد، ابعاد جسمانی کمتر و کوچک‌تری دارد و آسیب‌پذیری‌های عاطفی بیشتری دارد. تفاوت طبیعی بین زن و مرد، همین است. بنابراین، اگر این دو موجود، که یکی قدرت و استحکام یا خشونت جسمانی‌اش بیشتر از دیگری است؛ یعنی قدش بلندتر است، استخوان‌هایش درشت‌تر و صدایش کلفت‌تر و خشن‌تر و زورش بیشتر است، و آن دیگری، فرضاً زورش کمتر و ماهیچه‌هایش کم‌توان‌تر است، در یک محیط بی‌قانون، که حاکمیت عقل و خرد و منطق در آن ضعیف است، زندگی کنند، وضعشان معلوم است. قوی‌تر، ضعیف‌تر را مورد ستم قرار خواهد داد، استثمار و اذیت خواهد کرد و به خدمت خود خواهد گرفت. و این، یک امر قهری است. اگر عقل و قانون نباشد، چنین خواهد بود.

البته زن، برای غلبه بر مرد، توانایی‌ها، کارها، روش‌ها و خصوصیاتی مخصوص به خود دارد؛ اما اگر خرد و تدبیر حاکم باشد، آن روش‌ها به کار خواهد آمد. (74/8/22) زن‌ها می‌توانند با تدبیر و با ظرافت، مرد را در دست خودشان بچرخانند؛ انسان، هم در تجربه این را مشاهده می‌کند، هم با قیاس‌های فکری و عقلی این را می‌تواند اثبات بکند. این واقعیتی است. بله، زن‌هایی هستند که بی‌تدبیری می‌کنند، لذا این کار را نمی‌توانند انجام بدهند؛ اما زنی که اهل تدبیر باشد، مرد را می‌کند رام خودش. این مثل این است که یک نفری بتواند یک شیر درّنده را افسار بزند، سوارش بشود؛ این معنایش این نیست که او از لحاظ جسمی از این شیر قوی‌تر است، معنایش این است که توانسته این اقتدار معنوی را به کار ببرد؛ زن‌ها این توانایی را دارند، منتها با ظرافت؛ ظرافتی که می‌گوییم، تنها ظرافت در ترکیب جسمانی و ساختمان جسمانی نیست، بلکه ظرافت در فکر و اندیشه و تدبیر و دستگاه تصمیم‌گیری است که خدای متعال در زن قرار داده. (92/2/21) و اگر تدبیر و قانون نباشد و محیط، محیط عقلانی نباشد و روش خردمندانه‌ای به‌کار گرفته نشود، آن‌وقت ضایعه‌ای پیش خواهد آمد که متأسفانه، در محیط بشری، از آغاز تا امروز پیش آمده است و آن، سوء استفادۀ یک جنس از جنس دیگر است. مرادمان از جنس، جنس منطقی نیست؛ بلکه تعبیر معمول و متعارف آن است. یک جنس یا یک صنف ـ که صنف مرد است ـ از محیط بی‌قانون و غیرعقلانی سوء استفاده کرده و بر جنس یا صنفِ دیگر، سرکشی و ظلم نموده است. این، کاری است که در طول تاریخ انجام شده است، و الان هم می‌شود. البته این، به آن معنا نیست که در طول تاریخ، همیشه و همه‌جا این‌طور شده است؛ بلکه در جاهایی، به‌خلاف این‌هم بوده است. در محیط‌هایی که منطق و عقل و قانون و حکومت، یا یک سنت و عادت خاص حاکم بوده است، گاهی عکس آن‌هم اتفاق افتاده است. اما روش غالب در گذشته، آن‌گونه بوده است.

اگر به کتاب‌ها و مقالاتی که نوشته شده است، مراجعه فرمایید، حتماً خواهید دید که دیدگاه اقوام و ملت‌های گذشته نسبت به زنان، و روش‌ها و برخوردهایشان چگونه بوده است. یک مظهر آن، همان چیزی بود که در قرآن ذکر شده است، که «و اِذا بُشِّرَ اَحَدُهُم بِالاُنثی ظَلَّ وَجهُهُ مُسوَدّاً وَ هُوَ کَظیمٌ»[18]؛ واقعاً آنچه در تاریخ اتفاق افتاده، گریه‌آور است. این، بر اثر فقدانِ محیط عقلانی یا استفاده از عقل و خرد و فقدان قانون بوده است. آیا در یک جنگل که نه قانون هست و نه خرد، ممکن است که یک حیوان قوی جلوی غریزه یا میل و اشتهای سیری‌ناپذیر خود را برای دریدن ضعیف بگیرد؟! پس، محیط اگر مثل محیط جنگل شد، مسئلۀ زن و مرد، همان مسئلۀ تلخ و زشتی خواهد بود که ما از تاریخ سراغ داریم و امروز هم متأسفانه در دنیا آن را مشاهده می‌کنیم.

خطاست اگر کسی خیال کند که امروز در غرب که دم از اشتراک زن و مرد یا تساوی زن و مرد یا حقوق زن می‌زند، این مسائل وجود ندارد و به زن ستم نمی‌شود. آمارهای وحشتناکی از خشونت نسبت به زن، سوء استفاده از زن ـ چه سوء استفاده در محیط کار و چه انواع سوء استفاده‌های دیگر، که حتی بیان بعضی از آنها شرم‌آور است ـ در غرب وجود دارد. من آمارهایی از یکی از کشورهای غربی، آمریکا، دیدم که تعداد زنانی که به‌دست شوهرانشان کتک می‌خورند، بسیار زیاد بود. واقعاً تعجب کردم! آمار، تعجب‌آور بود. در آن مقاله آمده بود، این آمار زنانی است که شکایت کرده‌اند؛ اما زنانی که یا به اهمال گذرانده‌اند یا ترسیده‌اند که شکایتشان موجب عکس‌العمل بیشتر شوهر شود، آنها هم هستند که تعدادشان معلوم نیست! بنابراین، ملاحظه می‌کنید که مسئله و مشکل زن، با علاج‌هایی که غرب اندیشیده، مانند عریانی زن و حضورش در خیابان‌ها و دوری‌اش از حجاب و این قبیل چیزها، حل نمی‌شود. چنین نیست که ما خیال کنیم اگر چادر را از سر زن برداشتیم، یا حجاب زن را کم کردیم، یا از این قیود شرعی صرف‌نظر کردیم، مشکل زن حل خواهد شد. مشکل زن این‌گونه حل نمی‌شود؛ بلکه بدتر هم می‌شود. (74/8/22)

کاری که اسلام می‌کند، اساسی است. سعی اسلام بر این است که محیطی به‌وجود آورد، که آن جنسی که از لحاظ ترکیب جسمانی قوی‌تر است ـ که البته این قوت جسمانی اصلاً و به‌هیچ‌وجه به‌معنای قوی‌تر بودن از لحاظ عقلانی و علمی نیست ـ به جنس ضعیف‌تر ستم نکند. جمله‌ای از امیرالمؤمنین علیه‌الصلاةوالسلام نقل کرده‌اند که همان را چماق می‌کنند و گاهی بر سرِ زن می‌زنند و گاهی بر سرِ مرد. درحالی‌که آن جمله، به احتمال زیاد، دردِ دلِ امیرالمؤمنین از واقعیت‌های موجود است. همان‌طورکه ما حالا دردِ دل می‌کنیم، آن بزرگوار هم احتمالاً دردِ دل کرده است. بنابراین، جنسی که از لحاظ ظاهرِ جسمانی قوی‌تر است، روشن است که استخوان‌هایش درشت‌تر، قدش بلندتر و صدایش کلفت‌تر است؛ اما آیا عقل و تدبیرش هم بیشتر است؟ نه! آیا در این منطقۀ وسط که منطقۀ سیاست و اقتصاد و علم و بقیۀ چیزهاست، تواناتر از جنس دیگر است؟ نه؛ چون این امور، به حضور، تجربه و دست گرم شدنْ بستگی دارد.

اگر زنان را هزار سال دیگر هم از مناطق گوناگون زندگی دور نگه‌ دارند، هزار سال بعد می‌بینید که در سطح دنیا، تعداد دانشمندان مرد، تعداد سیاستمداران مرد، تعداد پیشه‌وران مرد، تعداد مردانی که فعالیت‌های اجتماعی را پیش می‌برند، بیشتر از زنان است. اگر دستی بیاید جلوی مردان را بگیرد و نگذارد که آنها در این‌گونه مسائل دخالت کنند و زنان را وارد این امور کند، بعد از گذشت سال‌ها، می‌بینید که به‌تدریج آن جنس در این کارها ضعیف‌تر، و این جنس قوی‌تر شد. البته این‌هم درست نیست و به یک شکل دیگر، ظلم است. پس، حل مسئلۀ دو جنس ـ برای اینکه جلوی بغی و تطاول[19] را بگیریم ـ به سه عامل وابسته است، که همان عوامل معنوی است که قبلاً عرض کردم. باید عامل معنوی وارد میدان شود تا اهمیت عامل جسمانی و مادی کاهش پیدا کند. عامل جسمانی و مادی، یعنی همان نشانه‌های قوی‌تر بودنِ ظاهری در یک جنس. وقتی عامل معنوی را وارد کردیم، عامل مادی، ضعیف خواهد شد.

یکی از آن سه عامل، قانون است. قانون باید اجازۀ ظلم ندهد. یکی دیگر از آن سه عامل، بالا رفتن سطح اندیشه و خردمندی زنان، از طریق تحصیلات، فعالیت‌های گوناگون فکری و اجتماعی و اقتصادی و مغزی و ادبی و هنری است. الان هم اکثریتِ بی‌سوادان عالم، زنانند. باید با آن مبارزه شود تا زن بتواند دارای فکر و تدبیر گردد، و آن قدرت، نتواند بر او تطاول کند. اگر این تدبیر و خردمندی و سواد و آگاهی، در زن رشد پیدا کند، مانع تطاول آن نیروی مادی می‌شود. البته سواد، همیشه ملاک نیست؛ عمده، خردمندی است. گاهی ممکن است انسان‌هایی باسواد هم باشند، اما آن خردمندی و تدبیر را نداشته باشند. عکسش هم ممکن است. لذا، عمده، خردمندی و تدبیر است که باید در زن رشد پیدا کند تا بتواند مانعِ تطاول آن نیروی مادی شود و آن را مهار کند. (74/8/22) فکر رشد زنان از لحاظ معنوی و اخلاقی، بایستی یک فکر رایج در میان خودِ زنان باشد. خودِ بانوان باید بیشتر به این مسئله بیندیشند. خودِ آنها به معارف، به معلومات، به مطالعه و به مسائل اساسی زندگی رو کنند. همان تربیت غلط غربی موجب شد که در دوران حکومت طاغوت در این کشور، زنان به آرایش، تجملات، زینت‌های بیخودی، تبرّج و خودنمایی تمایل پیدا کنند، که این‌هم از نشانه‌های مردسالاری است. یکی از نشانه‌های مردسالاریِ غربی‌ها همین است که زن را برای مرد می‌خواهند؛ لذا می‌گویند زن آرایش کند، تا مرد التذاذ ببرد! این مردسالاری است، این آزادی زن نیست؛ این درحقیقت آزادی مرد است. می‌خواهند مرد آزاد باشد، حتی برای التذاذ بصری؛ لذا زن را به کشف حجاب و آرایش و تبرّج درمقابل مرد تشویق می‌کنند! البته این خودخواهی را بسیاری از مردان در جوامعی که از دین خدا بهره‌مند نبودند، از دوران‌های قدیم هم داشتند، امروز هم دارند؛ غربی‌ها هم مظهر اعلای این بودند. پس، این مسئله که زن به‌سمت معرفت، علم، مطالعه، آگاهی، کسب معلومات و معارف حرکت کند، باید در میان خودِ بانوان خیلی جدی گرفته شود و به آن اهمیت بدهند. (76/7/30)

سوم اینکه، سطح فکر جامعه، به‌طور عام، بالا برود. در جامعه‌ای که همه، تا حدودی از هوش و خرد و اندیشه و پختگی و حکمت برخوردارند، کسی تعرّض بیخودی به کسی نمی‌کند. این‌هم عامل سوم است. (74/8/22)

اسلام در موضوع حجاب، قضایا را بسیار حکیمانه بررسی کرده است. هرچه انسان دقت می‌کند، موضوع، عمق بیشتری می‌یابد. البته شرع مقدس اسلام، در حکم حجاب، حدی معین کرده است و آن حد را باید شناخت. تخطّی از آن حد یا افراط و تفریط در آن، لازم نیست. حجاب زنان ایرانی، حجاب خوبی است. البته این، تنها شکل حجاب نیست. مسلمانان دیگری هم در دنیا هستند که انواع حجاب‌های دیگر دارند، اگرچه چادر ندارند. هرچند به نظر ما، چادر حجاب بهتری است. چادر چیز خوبی است و بهترین حجاب است. هرکس چادر را ابتکار کرده ـ چادر در واقع یک حجاب ایرانی است ـ پوشش خوبی را ابتکار کرده است. اصل، موضوع حجاب است و معنای حجاب را باید فهمید. حجاب، حجابِ زن از مرد نیست، حجاب ما بینِ قلمرو زندگی خصوصی مرد و زن است. البته زن به گونه‌ای باید آن را رعایت کند و مرد به گونه‌ای دیگر. همان ظرافتی که گفتیم، برخی چیزها را هم بر زن تحمیل می‌کند. امیرالمؤمنین فرمود: «المَراَةُ رَیحانَةٌ» زن، گل است. این تعبیر عجیبی است، و همان لطافت و ظرافت را در خودش دارد. در مورد مرد، چنین تعبیری نیست که بگویند: المَرءُ رَیحانٌ. ریحانه بودن، برخی چیزها را هم بر انسان تحمیل می‌کند و ناچار باید برخی چیزها را رعایت کرد.

رعایت حجاب در مورد زنان، اولاً مانع هیچ فعالیت علمی و سیاسی نیست. اگر بخواهیم دلیلی بیاوریم، خودِ خانم‌های عالِم، درس‌خوانده، تحصیل‌کرده، دارای فعالیت‌های سیاسی، فعالیت‌های اجتماعی، و در اغلب صحنه‌ها حاضر و فعال، و با حجاب؛ حجاب، مانع نیست. این‌طور نیست که در جامعۀ ما، کسانی که از حجاب خوبی برخوردار نیستند، در محیط‌های علمی، پیشرفت یا حضور داشته باشند. در زمانی هم که سیاست دستگاهِ حاکم بر این کشور، این بود که همه را به‌سمت بی‌حجابی و بلکه به‌سمت فحشا بکشد، این‌گونه نبود که کسانی که در آن مرداب بیشتر غرق شدند، افرادی دارای علم و تخصص و آگاهی و تحصیل و معلومات باشند؛ بلکه به عکس بود. آنهایی که اهل معلومات و ازاین‌قبیل چیزها بودند، خودشان را نسبتاً برکنارتر نگه می‌داشتند. امروز نیز همین‌طور است. بنابراین، از یک‌طرف حجاب مانع نیست، و این پوششِ خاصِ مسلمانی و حفظ آن، مانعِ هیچ کار خوب برای زنان و مانعِ هیچ پیشرفت معنوی و پیشرفت مادی و ظاهری به حساب نمی‌آید؛ ازطرف دیگر، وجود حجاب برای زنانِ یک جامعه، ارمغان‌هایی را با خود می‌آورد که بی‌بدیل است. یکی از این ارمغان‌ها، حفظ بنیان خانواده است که بدون حجاب، خوب حفظ نمی‌شود و سست می‌گردد. این مشکل، امروز در غرب هست.

نباید گفت کسانی هستند که خانوادۀ خوب و مهربان و محیط خانوادگی خوبی دارند و بی‌حجاب هم هستند. البته، یقیناً چنین خانواده‌هایی هستند. نمی‌خواهیم بگوییم که هرجا این رعایت نمی‌شود، خانواده حتماً متزلزل می‌شود. بلکه می‌خواهیم بگوییم که وقتی در یک محیط اجتماعی، این اصل نباشد، آن اصل، به‌خودی‌خود متزلزل می‌شود. و این، چیزی است که در غرب اتفاق افتاده است. (74/8/22)

این مسئله آن‌وقت دنباله‌های خودش را، تبعات بسیار جانکاه خودش را در جوامع بشری به‌وجود آورده؛ مسئلۀ سست شدن بنیان خانواده، مسئلۀ آمار گریه‌آور و تأسف‌بار تجارت زنان. امروز در دنیا طبق گزارشی که داده شده است ـ که این گزارش به نظرم گزارش سازمان ملل است؛ گزارش یک مرکز رسمی است ـ سریع‌الرشدترینِ تجارت‌های دنیا، تجارت زنان و قاچاق زنان است. بدترین کشورها هم در این زمینه، چند تا کشورند؛ از جمله رژیم صهیونیستی است. زنان و دختران را با عنوانِ پیدا کردن کار و عنوان ازدواج و این حرف‌ها، از کشورهای فقیر، از آمریکای لاتین، از برخی کشورهای آسیا، از برخی کشورهای فقیر اروپا جمع می‌کنند و می‌برند آنها را در شرایط بسیار سختی تحویل مراکزی می‌دهند که انسان از تصور آنها و نام آنها تنش می‌لرزد. همۀ اینها مبتنی است بر این نگاه غلط، این نامعادلۀ ظالمانه در مورد جایگاه زن در جامعه. پدیدۀ کودکان نامشروع ـ که بالاترین آمار کودکان نامشروع هم در آمریکاست ـ پدیدۀ زندگی‌های مشترکی که بدون ازدواج انجام می‌گیرد؛ یعنی درحقیقت نابود کردن کانون خانواده و محیط گرم و صمیمی خانواده و برکات خانواده، محروم کردن بشر از این برکات؛ اینها همه ناشی از مشکل اول است. باید برای این، یک فکری کرد. باید جایگاه زن را تعریف کرد و درمقابل منطق هوچی‌گرانۀ غربی به‌جدّ ایستاد.

من یک‌وقتی گفتم؛ از من سؤال کردند که شما درمقابل آنچه که غربی‌ها دربارۀ مسئلۀ زن در کشور می‌گویند، چه دفاعی دارید؟ من گفتم: ما دفاع نداریم، ما هجوم داریم! ما در مسئلۀ زن، از غرب طلبکاریم، ما مدعی غربیم؛ آنها هستند که دارند به زن ظلم می‌کنند، زن را تحقیر می‌کنند، جایگاه زن را پایین می‌آورند؛ به اسم آزادی، به اسم اشتغال، به اسم مسئولیت دادن، آنها را مورد فشارهای روحی، روانی، عاطفی و اهانت شخصیتی و شأنی قرار می‌دهند؛ آنها باید جواب بدهند. (90/3/1)

غرب رندانه از زیر بار طرح مسئلۀ خانواده در می‌رود. توی همۀ بحث‌هایی که اینها می‌کنند، بحث زن هست، اما اصلاً بحث خانواده نیست. خانواده، نقطۀ ضعف غرب است. مسئلۀ زن را مطرح می‌کنند، اما اصلاً اسم خانواده را نمی‌آورند؛ با اینکه زن از خانواده جدا نیست. بنابراین رسیدن به این مسئله، لازم است. (90/10/14)

من در یک سخنرانی در سازمان ملل[20]، حدود یک ساعت و اندی راجع‌به خانواده صحبت کردم. بعد به من اطلاع دادند که تلویزیون‌های آمریکا با اصراری که در سانسور کردن و خراب کردن حرف‌های ما دارند، روی این صحبت‌ها تکیه کرده و آن را چند بار پخش کرده و تفسیر هم گذاشته‌اند. فقط به‌خاطر گفتن یک کلمه دربارۀ خانواده.

یعنی پیام متضمن مسئلۀ خانواده، امروز برای غرب یک پیامی است مثل آب خنکِ گوارا. چون کمبود آن را حس می‌کنند. (76/9/24)

مسئلۀ خانواده این‌قدر حساس است، که به‌مجرداینکه در جایی به امر و بنیاد و نهاد خانواده، اعتنا و ملاحظه می‌شود، دل‌ها به تپش درمی‌آید؛ چون مشکل اساسیِ آنها همین است. غرب، امروز این‌چنین است. برعکسش، هرجا این حجاب به‌طور کامل یا نسبی رعایت شود، به همان اندازه، بنیاد خانواده استحکام پیدا خواهد کرد. اینها ارتباط مستقیم با هم دارند.

ازجمله چیزهای مترتّب بر حجاب که مایۀ سعادت زن است، عدم امکان سوءاستفاده‌هایی است که عرض کردیم. چون امروز یکی از گرفتاری‌های زنان در محیط‌های آلوده به فرهنگ غرب و مبتلا به تصورات آن، موضوع آرایش و زیورکردن و برای جلوه‌گری بیرون آمدنِ زنان است. این، حقیقتاً یکی از مسائل و مشکلات مهم است. خوشبختانه زنان انقلابی ما، به این قضیه خیلی آلوده نیستند. اگرچه من حس می‌کنم که بعضی، آن خلوص و صفای اوایل را مشوب[21] و خراب می‌کنند و زنان را عمداً به این سمت سوق می‌دهند. لکن آنها مبتلایند؛ و این کارها، وقت و پول و همتشان را می‌گیرد. اگر این کار به‌شدت وجود نداشته باشد، وقت و پول و همت و احساسات آنها صرفِ کارهای سازندگی بهتری برای خودشان خواهد شد. به‌هرحال، این، دیدگاه و روش اسلامی است و این‌هم راه علاجش است. (74/8/22)

دنیای استکباریِ سرشار از جاهلیت، در اشتباه است که خیال می‌کند ارزش و اعتبار زن به این است که خود را در چشم مردان آرایش کند تا چشم‌های هرزه به او نگاه کنند و از او تمتّع گیرند و او را تحسین نمایند. بساط آن چیزی که امروز به‌عنوان آزادی زن در دنیا و از سوی فرهنگ منحطّ غربی پهن شده است، بر پایۀ این است که زن را در معرض دید مرد قرار دهند تا از او تمتّعات جنسی ببرند. مردان از آنها لذت ببرند و زن‌ها وسیلۀ التذاذ مردان شوند. این، آزادی زن است؟ کسانی که در دنیای جاهل و غافل و گمراه تمدن غربی ادعا می‌کنند طرف‌دار حقوق بشرند، درحقیقت ستمگران به زن هستند.

زن را به چشم یک انسان والا نگاه کنید، تا معلوم شود که تکامل و حق او و آزادی او چیست. زن را به‌عنوان موجودی که می‌تواند مایه‌ای برای صلاح جامعه با پرورش انسان‌های والا شود نگاه کنید، تا معلوم شود که حق زن چیست و آزادی او چگونه است. زن را به چشم آن عنصر اصلی تشکیل خانواده در نظر بگیرید ـ که خانواده اگرچه از مرد و زن تشکیل می‌شود و هر دو در تشکیل خانواده و موجودیت آن مؤثرند، اما آسایش فضای خانواده، آرامش و سکونتی که در فضای خانه است، به برکت زن و طبیعت زنانه است ـ با این چشم به زن نگاه کنید تا معلوم شود که او چگونه کمال پیدا می‌کند و حقوقش در چیست.

از روزی که اروپایی‌ها، صنایع جدید را به‌وجود آوردند ـ در اوایل قرن نوزدهم که سرمایه‌داران غربی کارخانه‌های بزرگ را اختراع کرده بودند ـ و احتیاج به نیروی کار ارزان و بی‌توقع و کم‌دردسر داشتند، زمزمۀ آزادی زن را بلند کردند؛ برای اینکه زن را از داخل خانواده‌ها به درون کارخانه‌ها بکشانند، به‌عنوان یک کارگزار ارزان از او استفاده کنند، جیب‌های خودشان را پر کنند و زن را از کرامت و منزلت خود بیندازند. امروز آنچه که به‌عنوان آزادی زن در غرب مطرح است، دنبالۀ همان داستان و همان ماجراست. لذا ظلمی که در فرهنگ غربی به زن شده است و برداشت غلطی که از زن در آثار فرهنگ و ادبیات غرب وجود دارد، در تمام دوران تاریخ بی‌سابقه است. در گذشته هم در همه‌جا به زن ظلم شده است، اما این ظلم عمومی و فراگیر و همه‌جانبه، مخصوص دوران اخیر و ناشی از تمدن غرب است.

زن را به‌عنوان وسیلۀ التذاذ مردان معرفی کردند و اسمش را آزادی زن گذاشتند. درحالی‌که به‌واقع، آزادی مردانِ هرزه برای تمتّع از زن و نه آزادی زن بود. نه‌فقط در عرصۀ کار و فعالیت صنعتی و امثال آن، بلکه در عرصۀ هنر و ادبیات هم به زن ظلم کردند. شما امروز، در داستان‌ها، در رمان‌ها، در نقاشی‌ها، در انواع کارهای هنری نگاه کنید، ببینید با چه دیدی به زن نگریسته می‌شود؟ آیا جنبه‌های مثبت و ارزش‌های والایی که در زن هست، مورد توجه قرار می‌گیرد؟ آیا آن عواطف رقیق، آن مهربانی و خوی مهرآمیزی که خدای متعال در زن به ودیعه گذاشته است؛ خوی مادری، روحیۀ نگهداری از فرزند و تربیت فرزند مورد توجه است یا جنبه‌های شهوانی و به تعبیر آنها عشقی؟ که این تعبیرِ غلط و نادرستی است، این شهوت است نه عشق. زن را این‌گونه خواستند پرورش و عادت دهند، به‌عنوان یک موجود مصرف‌کننده. مصرف‌کنندۀ دست و دل باز و کارگر کم‌توقع و کم‌طلب و ارزان. (71/9/25)

این شد شخصیت برای یک زن؟!

بایستی حجاب و عفاف را کنار بگذارد، جلوه‌گری کند تا مردها خوششان بیاید. این تعظیم زن است یا تحقیر زن؟ این غرب مستِ دیوانۀ ازهمه‌ج‌ا بی‌خبر، تحت تأثیر دست‌های صهیونیستی، این را به‌عنوان تجلیل از زن عَلم کرد؛ یک عده هم باور کردند. عظمت زن به این نیست که بتواند چشم مردها را، هوس هوسرانان را به خودش جلب کند؛ این افتخاری برای یک زن نیست؛ این تجلیل زن نیست؛ این تحقیر زن است. عظمت زن آن است که بتواند حجب و حیا و عفاف زنانه را که خدا در جبلّت[22] زن ودیعه نهاده است، حفظ کند؛ این را بیامیزد با عزت مؤمنانه؛ این را بیامیزد با احساس تکلیف و وظیفه؛ آن لطافت را در جای خود به کار ببرد، آن تیزی و بُرّندگی ایمان را هم در جای خود به کار ببرد. این ترکیب ظریف فقط مال زن‌هاست؛ این آمیزۀ ظریف لطافت و بُرّندگی، مخصوص زن‌هاست. (89/2/1)

دنیایی که زن را از داخل خانواده جدا می‌کند، و با وعده‌های توهّم‌آمیز بیرون می‌کشد، و او را درمقابل نگاه و حرکت هرزۀ جامعه، بی‌پناه و بی‌دفاع می‌کند، و میدان را برای تعرض به حقوق او باز می‌کند؛ هم زن را تضعیف می‌کند، هم خانواده را نابود می‌کند، هم نسل‌های آینده را به خطر می‌اندازد. هر تمدن و هر فرهنگی که این منطق را داشته باشد، دارد فاجعه ایجاد می‌کند؛ و این امروز در دنیا اتفاق افتاده است و روزبه‌روز هم دارد بیشتر می‌شود. و به شما عرض کنم؛ این از آن سیل‌های خطرناکی است که آثار تخریبی آن در بلندمدت ظاهر می‌شود و بنای تمدن غرب را درهم خواهد کوبید و فرو خواهد ریخت. در کوتاه‌مدت چیزی فهمیده نمی‌شود؛ اینها چیزهایی است که صد ساله و دویست ساله خودش را نشان می‌دهد؛ و نشانه‌های این بحران‌های اخلاقی در غرب الان دارد بروز می‌کند.

اسلام به‌معنای واقعی زن را تکریم کرده است. اگر روی نقش مادر و حرمت مادر در درون خانواده تکیه می‌کند، یا روی نقش زن و تأثیر زن و حقوق زن و وظایف و محدودیت‌های زن در داخل خانواده تکیه می‌کند؛ به‌هیچ‌وجه به‌معنای این نیست که زن را از شرکت در مسائل اجتماعی و دخالت در مبارزات و فعالیت‌های عمومی مردم منع کند. عده‌ای بد و یا کج فهمیدند؛ یک عدۀ مغرض هم از این کج‌فهمی استفاده کردند؛ کأنّه یا باید زن، مادر خوب و همسر خوبی باشد یا باید در تلاش‌ها و فعالیت‌های اجتماعی شرکت کند. قضیه این‌طوری نیست، هم باید مادرِ خوب و همسر خوبی باشد، هم در فعالیت اجتماعی شرکت کند. فاطمۀ زهرا سلام‌الله‌علیها مظهر چنین جمعی است؛ جمع بین شئون مختلف. زینب کبری نمونۀ دیگر است. زن‌های معروف صدر اسلام و زن‌های برجسته، نمونه‌های دیگرند؛ اینها در جامعه بودند و حضور داشتند.

نفهمیدنِ مفهوم تکریم زن در اسلام، همراه شده است با بدآموزی‌های القا شدۀ به‌عنوان تکریم زن در تمدن غرب؛ اینها با هم آمیخته شده و یک جریان غلط ذهنی و فکری به‌وجود آورده. زن در داخل خانواده، عزیز و مکرّم و محور مدیریت درونی خانواده است؛ شمع جمع افراد خانواده است؛ مایۀ انس و سکینه و آرامش است. کانون خانواده، که حوضچۀ آرامش زندگیِ پُرچالش و پُرتلاش هر انسانی است، به وجود زن آرام می‌گیرد و سکینه و اطمینان پیدا می‌کند. آن‌وقت نقش او به‌عنوان همسر، به‌عنوان مادر، به‌عنوان دختر خانواده، هرکدام یک فصل طولانی در تکریم دارد. بنابراین حقیقتاً باید در زمینۀ ارزش و کرامت زن در نظر اسلام، بازنویسی و بازگویی و بازبینی کرد. (84/5/5)

«المَراَةُ سَیِّدَةُ بَیتِها»[23]؛ بزرگ خانه، زن خانه است؛ این از پیغمبر اکرم است...خطاب به مردان می‌فرماید بهترین شما کسانی هستند که بهترین رفتارها را با همسرانشان دارند. اینها نظرات اسلام است و ازاین‌قبیل، إلی‌ماشاءالله وجود دارد..نمونه برای انسان مؤمن و مرضیّ الهی، و انسان کافر و مردودِ درگاه پروردگار در قرآن، زن مطرح شده؛ این چیز جالبی است. قرآن وقتی می‌خواهد برای انسان خوب و انسان بد نمونه ذکر کند، هر دو را از زنان انتخاب می‌کند: «ضَرَبَ اللهُ مَثَلاً لِلَّذینَ کَفَرُوا امرَاَةَ نوحٍ وَ امرَاَةَ لوطٍ»؛ قرآن دو زن را به‌عنوان «مثل»، یعنی نمونه و نماد زنانِ بد معرفی می‌کند؛ همسر نوح و همسر لوط. بعد نقطۀ مقابل «وَ ضَرَبَ اللهُ مَثَلاً لِلَّذینَ آمَنُوا امرَاَةَ فِرعَونَ»[24]؛ به‌عنوان نماد زن خوب، زن برتر و زن مؤمن، دو نفر را معرفی می‌کند: یکی همسر فرعون است، یکی هم حضرت مریم است؛ «وَ مَریَمَ ابنَتَ عِمرانَ الَّتی اَحصَنَت فَرجَها». جالب این است که هر چهار تای این زن‌ها خوبی و بدی‌شان مربوط به محیط خانواده است. در مورد آن دو زن بد ـ «امرَاَةَ نوحٍ وَ امرَاَةَ لوطٍ» ـ می‌فرماید: «کانَتا تَحتَ عَبدَینِ مِن عِبادِنا صالِحَینِ فَخانَتاهُما»؛ این دو زن به همسرانشان ـ که دو پیغمبر عالی‌شأن و عالی‌مقام بودند ـ خیانت کردند. مسئله، مسئلۀ خانواده است. موضوع آن دو زن دیگر هم مربوط به خانواده است؛ اولی که زن فرعون است، ارزش و اهمیت او این است که یک پیغمبر اولوالعزم را، یک موسای کلیم‌الله را در آغوش خود پرورش می‌دهد و به او ایمان می‌آورد و به او کمک می‌کند؛ لذا فرعون از او انتقام می‌گیرد. مسئله، مسئلۀ درون خانواده است با این تأثیر و شعاع عظیم کاری که او کرده است، که یک موسائی را تربیت کرده. در مورد حضرت مریم هم همین‌جور است: «الَّتی اَحصَنت فَرجَها»؛ ناموس خود را حفظ کرد، عفت خود را حفظ کرد. این نشان‌دهندۀ این است که در محیط زندگی حضرت مریم‌ سلام‌الله‌علیها عواملی وجود داشته که می‌توانسته است تهدیدکنندۀ عفت و ناموس یک زن عفیف باشد و او توانسته مبارزه کند. بنابراین همه‌اش ناظر به همین جنبه‌های مهمی است که عرض شد؛ جنبۀ خانواده و مسئلۀ شأن زن در جامعه. (90/3/1)

بنابراین آن عنصر اصلیِ تشکیل خانواده، زن است، نه مرد. بدون مرد، ممکن است خانواده‌ای باشد. یعنی اگر فرض کنیم در خانواده‌ای، مرد خانواده حضور نداشته باشد، یا از دنیا رفته باشد، زن خانواده اگر عاقل و باتدبیر و خانه‌دار باشد، خانواده را حفظ می‌کند؛ اما اگر زن از خانواده‌ای گرفته شد، مرد نمی‌تواند خانواده را حفظ کند. بنابراین، خانواده را زن حفظ می‌کند.

علت اینکه اسلام این‌قدر به نقش زن در داخل خانواده اهمیت می‌دهد، همین است که زن اگر به خانواده پایبند شد، علاقه نشان داد، به تربیت فرزند اهمیت داد، به بچه‌های خود رسید، آنها را شیر داد، آنها را در آغوش خود بزرگ کرد، برای آنها آذوقه‌های فرهنگی، قصص، احکام، حکایت‌های قرآنی، ماجراهای آموزنده، فراهم کرد و در هر فرصتی به فرزندان خود مثل غذای جسمانی چشانید، نسل‌ها در آن جامعه، بالنده و رشید خواهند شد. (75/12/20)

مادر می‌تواند فرزندان را به بهترین وجهی تربیت کند. تربیت فرزند به‌وسیلۀ مادر، مثل تربیت در کلاس درس نیست؛ با رفتار است، با گفتار است، با عاطفه است، با نوازش است، با لالایی خواندن است؛ با زندگی کردن است. مادران با زندگی کردن، فرزند تربیت می‌کنند. هرچه زن صالح‌تر، عاقل‌تر و هوشمندتر باشد، این تربیت بهتر خواهد شد. (92/2/11)

نقش مادر از دوران حمل و بارداری شروع می‌شود و تا آخر زندگی انسان ادامه دارد. مردی که به دوران جوانی رسیده یا از دوران جوانی هم عبور کرده، باز تحت تأثیر عطوفت و محبت و شیوه‌های خاص مادرانۀ مادر است. اگر زنان ما از لحاظ رتبۀ معرفتی و بینش و معلومات، سطح خود را ارتقا دهند، این نقش با هیچ نقش دیگری، با هیچ مؤثر دیگری از مؤثرات فرهنگی و اخلاقی تا آخر قابل مقایسه نیست. یک‌وقت مادری از لحاظ معرفت سطحش پایین است، البته این نمی‌تواند در دوران بزرگی اثرگذاری کند، این گناهِ کم بودن معلومات یک انسان است، این نقصِ تأثیر مادری نیست. مادر است که فرهنگ و معرفت و تمدن و ویژگی‌های اخلاقیِ یک قوم و جامعه را با جسم خود، با روح خود، با خُلق خود و با رفتارِ خود، دانسته و ندانسته به فرزند منتقل می‌کند. همه تحت تأثیر مادران هستند. آن‌که بهشتی می‌شود، پایۀ بهشتی شدنش از مادر است؛ که «الجَنَّةُ تَحتَ اَقدامِ الاُمَّهاتِ»[25] (84/5/5)

باید کاری بکنیم که بچه‌ها دست مادر را حتماً ببوسند؛ اسلام دنبال این است. کمااینکه در خانواده‌های مذهبی‌تر و اخلاقی‌تر و نزدیک‌تر به مفاهیم مذهبی، اینها مشاهده می‌شود. فرزندان خانواده نسبت به مادر تکریم داشته باشند. هیچ منافاتی ندارد این تکریمِ نسبت به مادر، با آن حالت عاطفی و خودمانی‌گری‌ای که بین فرزند و مادر وجود دارد؛ هیچ منافاتی ندارد. این احترام باید باشد؛ محترم باید باشد زن در درون خانواده. (92/2/21) ولو اصلاً مادری‌ای وجود نداشته باشد. فرض کنید زنی است؛ یا مایل نیست به زایمان، یا به هر دلیلی امکان زایمان برایش وجود ندارد؛ اما همسر است. نقش همسری را نباید دست‌کم گرفت. ما اگر می‌خواهیم این مرد در داخل جامعه یک موجود مفیدی باشد، باید این زن در داخل خانه همسر خوبی باشد؛ وإلّا نمی‌شود. (90/10/14)

زن مسلمان باید در راه فرزانگی و علم تلاش کند؛ در راه خودسازی معنوی و اخلاقی تلاش کند؛ در میدان جهاد و مبارزه ـ از هر نوع جهاد و مبارزه‌ای ـ پیش‌قدم باشد؛ نسبت به زخارف دنیا و تجملات کم‌ارزش، بی‌اعتنا باشد؛ عفت و عصمت و طهارتش در حدی باشد که چشم و نظر هرزۀ بیگانه را به‌خودی‌خود دفع کند؛ در محیط خانه، دل‌آرام شوهر و فرزندانش باشد؛ مایۀ آرامش زندگی و آسایش محیط خانواده باشد؛ در دامن پرمهر و پرعطوفت، و با سخنان پرنکته و مهرآمیزش، فرزندان سالمی را از لحاظ روانی تربیت کند؛ انسان‌های بی‌عقده، انسان‌های خوش‌روحیه، انسان‌های سالم از لحاظ روحی و اعصاب، در دامان او پرورش پیدا کنند و مردان و زنان و شخصیت‌های جامعه را به‌وجود آورد. مادر از هر سازنده‌ای، سازنده‌تر و باارزش‌تر است. بزرگ‌ترین دانشمندان، ممکن است مثلاً یک ابزار بسیار پیچیدۀ الکترونیکی را به‌وجود آورند، موشک‌های قاره‌پیما بسازند، وسایل تسخیر فضا را اختراع کنند؛ اما هیچ یک از اینها اهمیت آن را ندارد که کسی یک انسان والا به‌وجود آورد، و او، مادر است. این، آن الگوی زن اسلامی است. (71/9/25)

البته بعضی‌ها این‌طور حرف‌ها را در همان نظر اول با شدت رد می‌کنند و می‌گویند آقا شما می‌خواهید زن را توی خانه اسیر کنید، محبوس کنید، از حضور در صحنه‌های زندگی و فعالیت باز بدارید؛ نه، به‌هیچ‌وجه قصد ما این نیست؛ اسلام هم این را نخواسته. اسلام وقتی‌که می‌گوید: «وَ المُؤمِنونَ وَ المُؤمِناتُ بَعضُهُم اَولِیاءُ بَعضٍ یَأمُرونَ بِالمَعروفِ وَ یَنهَونَ عَنِ المُنکَر»[26]، یعنی مؤمنین و مؤمنات در حفظ مجموعۀ نظام اجتماعی و امر به معروف و نهی از منکر همه سهیم و شریکند؛ زن را استثنا نکرده. ما هم نمی‌توانیم زن را استثنا کنیم. مسئولیت ادارۀ جامعۀ اسلامی و پیشرفت جامعۀ اسلامی بر دوش همه است؛ بر دوش زن، بر دوش مرد؛ هرکدامی به‌نحوی برحسب توانایی‌های خودشان. بحث سر این نیست که زن آیا می‌تواند مسئولیتی در بیرون از منزل داشته باشد یا نه ـ البته که می‌تواند، شکی در این نیست؛ نگاه اسلامی مطلقاً این را نفی نمی‌کند ـ بحث در این است که آیا زن حق دارد به‌خاطر همۀ چیزهای مطلوب و جالب و شیرینی که در بیرون از محیط خانواده برای او ممکن است تصور شود، نقش خود را در خانواده از بین ببرد؟ نقش مادری را، نقش همسری را؟ حق دارد یا نه؟ ما روی این نقش تکیه می‌کنیم. من می‌گویم مهم‌ترین نقشی که یک زن در هر سطحی از علم و سواد و معلومات و تحقیق و معنویت می‌تواند ایفا کند، آن نقشی است که به‌عنوان یک مادر و به‌عنوان یک همسر می‌تواند ایفا کند؛ این از همۀ کارهای دیگر او مهم‌تر است؛ این، آن کاری است که غیر از زن، کس دیگری نمی‌تواند آن را انجام دهد. گیرم این زن مسئولیت مهم دیگری هم داشته باشد، خب داشته باشد، اما این مسئولیت را باید مسئولیت اول و مسئولیت اصلی خودش بداند. بقای نوع بشر و رشد و بالندگی استعدادهای درونی انسان به این وابسته است؛ حفظ سلامت روحی جامعه به این وابسته است؛ سَکن و آرامش و طمأنینه درمقابل بی‌قراری‌ها و بی‌تابی‌ها و تلاطم‌ها به این وابسته است؛ این را نباید فراموش کنیم.

این هنری نیست که زن، کار مردانه را تقلید کند؛ نه، زن یک کار زنانه دارد که ارزش آن از هر کار مردانه‌ای بیشتر است. امروز دست‌های به‌شدت مشکوک، موج ضد ارزشی را در دنیا به راه انداخته‌اند که در همه جا هست، در کشور ما هم متأسفانه در گوشه و کنار دیده می‌شود، اینها می‌خواهند زن را وادار کنند به اینکه بشود یک مرد! این را کسر شأن زن می‌دانند که چرا فلان کارها را مرد می‌کند، زن نکند! این کسر شأن است؟ نگاه به این مسئله، نگاه غلطی است. این را عیب می‌گیرند که چرا شما می‌گویید زن، زن است؛ مرد، مرد است. خب، مگر این‌طور نیست؟ شما دلتان می‌خواهد که ما بیاییم بگوییم زن، یک مرد است، آن‌وقت یک مرد مصنوعی؛ کپی دوم مرد! این چه افتخاری است برای زن؟ افتخار برای زن این است که یک زن باشد؛ یک زن کامل، یک مؤنث کامل. در مقام ارزش‌گذاری‌های والا اگر نگاه کنیم، این ارزش ـ یک زن کامل بودن ـ از یک مرد کامل بودن کمتر که نیست، در مواردی قطعاً بالاتر و بیشتر هم هست. ما چرا این را از دست بدهیم؟

البته مسئولیت‌هایی هست که مشترک است. همان‌طورکه گفتیم، مسئولیت حضور در جامعه و فهمیدن دردهای عمومی جامعه و سعی در علاج دردهای عمومی جامعه، مخصوص مرد و مخصوص زن نیست؛ زن‌ها هم نمی‌توانند شانه‌شان را از این مسئولیت خالی کنند. (86/4/13)

در صدر اسلام، زن در میدان جنگ، علاوه بر بستن زخم مجروحان، که این کار بیشتر بر عهدۀ زنان بود، حتی گاهی با نقاب، در میدان جنگ و رزم‌های دشوار آن روز، شمشیر هم می‌زد. درعین‌حال در داخل خانه، فرزندان خود را هم در آغوش می‌گرفت، تربیت اسلامی هم می‌کرد، حجاب خود را هم حفظ می‌کرد؛ چون اینها منافاتی با هم ندارد. اگر کسی درست توجه کند، خواهد دید که منافاتی ندارد. بعضی افراط می‌کنند، بعضی تفریط می‌کنند. بعضی می‌گویند چون فعالیت اجتماعی اجازه نمی‌دهد به خانه و شوهر و فرزند برسیم، پس فعالیت اجتماعی نباید بکنیم. بعضی می‌گویند چون خانه و شوهر و فرزند، اجازه نمی‌دهد فعالیت اجتماعی بکنیم، پس شوهر و فرزند را باید رها کنیم. هر دو غلط است. نه این را به‌خاطر آن، نه آن را به‌خاطر این، نباید از دست داد. (75/12/20)

بعضی‌ها از ما می‌پرسند شما موافقید زن‌ها بروند کار کنند؟ ما می‌گوییم البته، ما با بیکاری خانم‌ها مخالفیم؛ زن اصلاً باید کار کند. البته کار دو جور است، یکی کار داخل خانه و یکی کار بیرون خانه، هر دو، کار است؛ اگر کسی استعداد دارد در کارهای مربوط به بیرون منزل، باید انجام بدهد، خیلی هم خوب است. منتها یک شرط دارد، باید جوری باشد که این اشتغال‌ حتی در داخل خانه‌، به پیوند زن و شوهر لطمه‌ای نزند. بعضی از خانم‌ها هستند که خودشان را از صبح تا شب می‌کُشند بعد که مرد به خانه می‌آید، حوصله یک لبخند زدن به او را هم ندارند. این‌هم بد است. کارِ خانه را باید کرد، اما نه‌ آن‌قدری که این کار خانه، به انهدام خانواده منتهی بشود‌. (72/11/12)

اشتغال بانوان از جملۀ چیزهایی است که ما با آن موافقیم. بنده با انواع مشارکت‌های اجتماعی موافقم؛ حالا چه از نوع اشتغال اقتصادی باشد، چه از نوع اشتغالات سیاسی و اجتماعی و فعالیت‌های خیرخواهانه و ازاین‌قبیل باشد؛ اینها هم خوب است. زن‌ها نصف جامعه‌اند و خیلی خوب است که اگر ما بتوانیم از این نیمِ جامعه در زمینۀ این‌گونه مسائل استفاده کنیم؛ منتها دو سه تا اصل را باید ندیده نگرفت. یک اصل این است که این کار اساسی را که کارِ خانه و خانواده و همسر و کدبانویی و مادری است، تحت‌الشعاع قرار ندهد. می‌شود هم. به نظرم می‌رسد مواردی داشتیم که خانم‌هایی این‌طور عمل می‌کردند. البته یک قدری به آنها سخت می‌گذرد؛ هم درس خواندند، هم درس دادند، هم خانه‌داری کردند، بچه آوردند، بزرگ کردند، تربیت کردند. پس ما با آن اشتغال و مشارکتی کاملاً موافق هستیم که به این قضیۀ اصلی ضربه و صدمه نزند؛ چون این جایگزین ندارد. شما اگر بچۀ خودتان را در خانه تربیت نکردید، یا اگر بچه نیاوردید، یا اگر تارهای فوق‌العاده ظریف عواطف او را ـ که از نخ‌های ابریشم ظریف‌تر است ـ با سرانگشتان خودتان باز نکردید تا دچار عقده نشود، هیچ‌کس دیگر نمی‌تواند این کار را بکند؛ نه پدرش، و نه به طریق اُولی‌ دیگران؛ فقط کار مادر است. این کارها، کار مادر است؛ اما آن شغلی که شما بیرون دارید، اگر شما نکردید، ده نفر دیگر آنجا ایستاده‌اند و آن کار را انجام خواهند داد. بنابراین اولویت با این کاری است که بدیل ندارد؛ تعیّن[27] با این است. (90/10/14) این تحقیر زن هم نیست، خیال نکنید. این احترام زن است، این تجلیل زن است. در خانه است، زن خانه است، محیط خانه را، یعنی آن محل رشد گیاه انسان را، گیاه انسان، این مرتب می‌کند، آماده می‌کند. مرد هم مخصوص این است که برود بیرون کارهایش را بکند و وسیلۀ تغذیۀ این محیط را فراهم بکند، این‌جوری است. مثل اینکه یک اتاقی را، دو تا هم‌اتاقی، شما فرض کنید، یکی اتاق را اداره می‌کند، یکی هم برای اینکه اینها بالاخره گرسنه می‌مانند، غذا می‌خواهند، می‌رود بیرون غذا برایشان تهیه می‌کند، به کدام بی‌احترامی شده؟ آنی‌که در خانواده کارها با اوست، همه‌چیز به او نگاه می‌کند، اوست که این محیط را دارد می‌سازد، او بیشتر احترام پیدا می‌کند یعنی زن. مرد هم پادوییش را می‌کند. وقتی هم پای مسئولیت‌های اجتماعی رسید، پای مبارزه رسید، پای سیاست رسید، هر دو باید حاضر بشوند. پای مجاهدت در راه خدا رسید، هر دو باید بیایند، باید زن و مرد بیایند. (62/12/5)

در دوران مبارزات ضد رژیم طاغوت در ایران، خیلی‌ها در میدان مبارزه بودند، ولی زنانِ آنها نگذاشتند که آنها مبارزه را ادامه دهند؛ به‌خاطر اینکه طاقت نداشتند سختی‌های مبارزه را تحمل کنند؛ گذشت هم نداشتند. خیلی‌ها هم به‌عکس، شوهران خود را به ایستادگی در راه مبارزه تشویق می‌کردند، آنها را کمک می‌کردند و برای آنها تقویت و پشتیبانی روحی می‌آفریدند. در سال پنجاه‌و‌شش و پنجاه‌و‌هفت، آن روزی که خیابان‌ها و کوچه‌ها از اجتماعات مردم پر شده بود، زنان در بسیج و فرستادن شوهران و فرزندان خودشان به میدان‌های مبارزه و تظاهرات، نقش حیاتی داشتند.

مادران در دوران انقلاب و در جنگ تحمیلی، فرزندان خود را به سربازان جانباز و شجاع در راه اسلام و مسلمین تبدیل کردند، و همسران در دوران انقلاب و دوران جنگ تحمیلی، شوهران خود را به انسان‌های مقاوم و مستحکم مبدل ساختند. این است نقش و تأثیر زن بر روی فرزند و شوهر. این، نقشی‌ست که زن می‌تواند در داخل خانواده ایفا کند و جزو بزرگ‌ترین نقش‌هاست، و به نظر من از همۀ کارهای زن مهم‌تر، همین کار است. از همۀ کارهای زن مهم‌تر، تربیت فرزندان و تقویت روحی شوهران برای ورود در میدان‌های بزرگ است، و خدا را شکر می‌کنیم که زن ایرانی و مسلمان، در این میدان هم بیشترین هنر را نشان داده است. (75/12/20)

در قرآن از رابطۀ زن و شوهر برای همدیگر، به «سَکَن» تعبیر شده است. سکن، یعنی مایۀ آرامش و سکونت. (81/3/8) این آرامش به‌معنای آرامش درمقابل حرکت نیست؛ حرکت خوب است؛ این به‌معنای آرامش درمقابل تلاطم است. انسان گاهی در زندگی‌اش دچار تلاطم است، سکن آرامشی به انسان می‌دهد که انسان متلاطم نباشد. (81/3/29) دو، سه‌تا آیه در قرآن هست، به این آیات توجه بکنید، یکی این آیۀ سورۀ روم است که می‌فرماید: «وَ مِن آیاتِهِ اَن خَلَقَ لَکُم مِن اَنفُسِکُم اَزواجاً لِتَسکُنوا اِلَیها»[28]؛ یعنی یکی از نشانه‌های خدا و آیات قدرت الهی همین است که از جنس شما زن و مرد و افراد بنی‌آدم، یک زوج و جفتی آفرید که مایۀ سکون و آرامش شماست، این مخصوص مردها نیست که کسی خیال کند خدا زن را برای آرامش مرد آفریده، نه، مرد را هم برای آرامش زن آفریده، این محیط خانواده است. محیط درونی خانواده یعنی محیط آرامش روحی زن و مرد که در آن زندگی می‌کنند.

در یک آیۀ دیگر که در سورۀ نحل هست می‌فرماید «وَ اللهُ جَعَلَ لَکُم مِن بُیوتِکُم سَکَناً»[29] خانۀ شما را محل آرامش و آسایش قرار داد که ظاهراً اشارۀ به محیط خانواده است. (65/7/18)

قرآن [در سورۀ اعراف] می‌گوید: «وَ جَعَلَ مِنها زَوجَها لِیَسکُنَ اِلَیها»[30] همسر آدمی را خدا از جنس خود او آفرید تا بتواند در کنار او آرامش پیدا کند، سکونت پیدا کند. آن آرامشی را که شوهر پهلوی زن، پهلوی خانواده، در محیط امن و امان و باصفای زندگی پیدا می‌کند، در هیچ جا پیدا نمی‌کند. (62/12/5)

زندگی یک مبارزه است. کل زندگی عبارت است از یک مبارزۀ بلندمدت؛ مبارزۀ با عوامل طبیعی، مبارزۀ با موانع اجتماعی، مبارزۀ با درون خود انسان که مبارزۀ با نفس است. انسان به‌طور دائم در حال مبارزه است. جسم انسان هم به‌طور دائم در حال مبارزه با عوامل مضر است. وقتی قدرت این مبارزه در جسم باشد، جسم سالم است. در انسان این مبارزه باید صحیح، منطقی، در جهت درست و با رفتارها و ابزارهای صحیح باشد. این مبارزه، یک نقطۀ استراحت و باراندازی لازم دارد. به‌هرحال، این حرکت، خود به مثابۀ یک سفر است و این نقطۀ استراحت، داخل خانواده است. انسان باید در داخل خانواده، احساس آرامش کند.81/3/8 شما چه مرد باشید و چه زن، در محیط زندگی و در محیط بیرون خانه، محل کار و محل تحصیل، با تلاطم‌هایی مواجهید و مبارزه می‌کنید؛ چون زندگی همه‌اش مبارزه است. حتی اگر فرض کنیم زن، شاغل نیست و به خانه‌داری مشغول است، باز در معاشرت‌ها، بده‌بستان‌ها و چشم‌وهم‌چشمی‌ها مواجه با تلاطم‌های زندگی است. اصلاً انسان در همۀ موارد زندگی، تلاطم‌هایی دارد. مثلاً چیزهایی را می‌خواهد، به آنها نمی‌رسد؛ مشکلاتی دارد. با مشکلات دست‌وپنجه نرم می‌کند. ازآنجایی‌که این تلاطم‌ها موجب فرسایش نیروی انسان می‌شود، به استراحت‌گاهی نیاز دارد. این استراحت‌گاه، کانون خانواده است. (82/2/28) محیط خانواده کانون آرامش انسان است.

هم زن و هم مرد که هرکدام به‌نوبۀ خود تلاش دارند، فعالیت دارند، تحصیل دارند، مبارزه دارند، کار اجتماعی دارند، کار سیاسی دارند، فعالیت‌هایی دربارۀ وظایف اجتماعی دارند، کمک به محرومان دارند، تلاش برای جهاد در راه خدا دارند؛ در محیط بزرگ اجتماع یک لانه‌ای و آسایشگاهی لازم دارند که در آن علاوه‌بر آسایش جسمانی، از لحاظ معنوی و روحی و عاطفی هم بیاسایند، و آن محیط خانواده است. (65/7/18)

این‌جاست که نقش زن‌ها معلوم می‌شود. آن‌کسی‌که می‌تواند محیط خانه را با صمیمیت، با محبت، با لطافت بسازد، به‌طوری‌که مثل یک استخرِ آبی باشد که انسان وقتی خسته شد، وقتی تنش کثیف شد، وارد آن استخر آب که شد، خستگی‌اش برطرف می‌شود، به نشاط می‌آید، سرحال می‌شود، چرک بدنش پاک می‌شود؛ همین‌جور محیط خانه برای انسانی که از گرد و غبار فعالیت‌های اجتماعی دارد می‌آید تو، مثل همان محیط استخر، خنک‌کننده، راحت‌کننده، آرامش‌بخش باشد، این کار را زن می‌تواند بکند. اگر چنانچه زن در محیط خانه، دل به خانه بدهد، این‌جوری خواهد شد. (62/12/5)

محیط خانوادگی و کانون گرم خانواده جایی است که تلاطم‌های روحی انسان به آرامش تبدیل می‌شود. بااینکه محیط خانواده محیط کوچکی است ـ اول یک محیط دو نفره است، بعد یواش‌یواش ان‌شاءالله زیاد می‌شود ـ اما اگر ده، پانزده نفر هم شدند، بازهم قوامش به همان دو نفر اصلی است. این محیط کوچک مثل یک اقیانوس، مثل یک دریای عمیق عمل می‌کند. این رودخانه‌ها را دیده‌اید که چطور خروشان و دیوانه‌وار حرکت می‌کنند، به دیوارها می‌کوبند، به ساحل می‌کوبند، تا به دریا می‌رسند. دریا جای آرامش آب‌های رودخانه است. آن جوش و خروش در دریا به آرامش تبدیل می‌شود.

انسان، چه مرد و چه زن، به‌علت حوادث، پیشامدها، مشکلات یا خستگی از کار، دچار ناراحتی می‌شود. این ناراحتی‌های روانی، روحی، فکری و عصبی در وجود انسان تلاطم و ناآرامی ایجاد می‌کند. وقتی وارد خانه شد، محیط خانه و کانون خانواده باید محیط آرامش باشد و خدای متعال این‌طور قرار داده است. خانم هم اگر بیرون خانه درس می‌خواند، یا کارمند است، یا در داخل خانه کار می‌کند ـ چون کار در داخل خانه از کار بیرون سخت‌تر است. برخلاف تصور بعضی که خیال می‌کنند اینهایی که بیرونِ خانه کار می‌کنند، کارشان سخت است، آنهایی که در خانه‌اند راحتند؛ نه، خانم داخل خانه کار جسمانی‌اش هم سخت است، کار فکری‌اش هم سخت است؛ چون مدیر داخلی خانواده، خانم است ـ طبعاً چالش‌هایی دارد. این چالش‌ها تلاطم‌هایی در روح او به‌وجود می‌آورد.

..حسادت‌ها، اذیت‌ها، بدگویی‌ها، غیبت‌ها و سختی‌های زندگی، کارِ خانه، بچه‌داری و ازاین‌قبیل چیز‌ها خانم‌ها را اذیت می‌کند. (81/10/24) به‌مجرد‌اینکه شوهر می‌آید در خانه، مثل اینکه فرشتۀ نجات از آسمان نازل شد برایش. این محیط می‌شود بهشت؛ برای هر دوتان، این محیط می‌شود بهشت. بَد است؟ این اساسی‌ترین نیاز انسان است. این را سعی کنید تأمین کنید. البته خب شرایطی دارد، زحماتی دارد، [البته] خیلی زحمتی ندارد، عقل یک‌خرده‌ای می‌خواهد؛ هم زن باید عقل به خرج بدهد، هم مرد باید عقل به خرج بدهد. (78/12/22) همۀ زن‌ها و شوهر‌ها باید سعی کنند این محیط آرامش‌بخش خانوادگی را پشتیبانی کنند؛ یعنی خودشان مایۀ آشوب در خانواده نشوند. مردهای بداخلاق، زن‌های کج‌خلق، مردهای بهانه‌گیر و زن‌های پرتوقع هستند که محیط داخل خانه را متشنج می‌کنند، دیگر آن آرامش از بین می‌رود، آن‌وقت دیگر «لِیَسکُنَ اِلَیها» حاصل نمی‌شود. ببینید اسلام چطور حکیمانه زندگی انسان‌ها را به بهشتی در همین دنیا تبدیل می‌کند؛ اگر به شرایطش عمل شود. اما اگر چنین نباشد و خودشان این صحنۀ آرام، این استخر آرام را، با جست‌وخیزهای زیادی، با دعواهای بی‌خودی، با بهانه‌گیری‌های بی‌جا و غلط متلاطم کنند، دیگر آن آرامش نیست. قرآن در تعبیر یَسکُن؛ سکون، آرامش و استقرار را برای زن و شوهر پیش‌بینی کرده است. (81/10/24)

آرامش یعنی چه؟ یعنی انسان از تلاطم‌های زندگی که ناشی از برخوردهای ناگزیر زندگیِ انسان است، یک فرصت و یک ساحل نجات پیدا می‌کند. زن و شوهری که درست در کنار هم قرار گیرند و واقعاً یک زوج باشند، در این تلاطم‌ها به یکدیگر پناه می‌برند؛ زن به شوهرش پناه می‌برد و شوهر هم به زنش.

مرد در کشاکش زندگیِ مردانۀ خود، احتیاج به لحظۀ آرامشی دارد که بتواند راه را ادامه دهد. آن لحظۀ آرامش چه وقت است؟ آن، همان زمانی است که او در محیط سرشار از محبت و عواطف خانوادگیِ خودش قرار می‌گیرد. وقتی در کنار همسرش قرار می‌گیرد و به او عشق می‌ورزد، این، همان زمان است. وقتی با همسر خود مواجه می‌شود، با او احساس یگانگی می‌کند؛ این، همان لحظۀ آسایش و آرامش است. زن هم در کشاکش زندگیِ زنانۀ خود، با بحران‌ها و تلاطم‌هایی مواجه می‌شود؛ چه آن زنی که در محیط بیرون از خانه، مشغول تلاش، فعالیت و کارهای سیاسی، اجتماعی و شغلی باشد و چه آن زنی که صرفاً خانه‌داری کند.

وظایف زنان در داخل خانه، زحمت و اهمیتش کمتر از وظایف بیرونی نیست؛ بلکه بیشتر هم هست. (81/6/6) خانه‌داری یک شغل است؛ شغل بزرگ، شغل مهم، شغل حساس، شغل آینده‌ساز. فرزندآوری یک مجاهدت بزرگ است. (92/2/11) بچه‌داری از آن کارهای سخت است. شما هر کاری را در نظر بگیرید که خیلی دشوار باشد، درمقابل بچه‌داری در واقع آسان است. بچه‌داری هنر خیلی بزرگی است. مردها یک روز هم نمی‌توانند این کار را انجام دهند. زن‌ها با دقت، با حوصله و با ظرافت این کار بزرگ را انجام می‌دهند. خدای متعال، در غریزۀ آنها این توان را قرار داده است. ولی همین بچه‌داری کار سختی است که انسان را فرسوده می‌کند و واقعاً از پا می‌اندازد‌. (74/8/22)

زن در خانواده عنصر محوری است. اما این‌جور نیست که مرد در خانواده وظیفه و مسئولیت و نقشی نداشته باشد. مردهای بی‌خیال، مردهای بی‌عاطفه، مردهای عیّاش، مردهای قدرنشناس زحمات زن خانه، اینها به محیط خانه لطمه می‌زنند. مرد باید قدردان باشد. جامعه باید قدردان باشد. حتماً بایستی بر روی کار زن‌های خانه‌دار ارزش‌گذاری ویژه بشود. بعضی می‌توانستند بروند کار بگیرند، بعضی می‌توانستند تحصیلات عالیه بکنند، بعضی تحصیلات عالیه هم داشتند ـ من دیدم زنانی را ازاین‌قبیل ـ گفتند ما می‌خواهیم این بچه را بزرگ کنیم، خوب تربیت کنیم، نرفتیم کار بگیریم. زن نرفته کار بگیرد، آن کار هم زمین نمانده؛ آن ده نفر دیگر رفتند آن کار را گرفتند. باید از این‌جور زنی قدردانی شود. (90/10/14)

زنان برای اینکه این محیط را اداره کنند، به تلاش و کوشش احتیاج دارند؛ چون مدیر داخلی خانواده، آنها هستند. کدبانو، یعنی کسی‌که محیط خانواده تحت اشراف، نظارت، تدبیر و مدیریت اوست؛ این کارِ خیلی پرزحمت و ظریفی است و فقط هم ظرافت زنانه از عهدۀ انجام این کار برمی‌آید. هیچ مردی امکان ندارد بتواند این ظرافت‌ها را رعایت کند. حتی خیلی از مردان هم آن ظرافت‌ها را نمی‌فهمند؛ اما خدای متعال طبیعت زن را ظریف قرار داده است. انگشت‌های بسیار یُغور، گُنده و درشت، برای کندن سنگ از زمین، خیلی خوب است؛ اما اگر بخواهند جواهر خیلی ریزی را لمس کنند، معلوم نیست بتوانند یا بردارند. بعضی از انگشت‌ها ظریف و باریکند. آنها نمی‌توانند سنگ را بردارند؛ اما خُرده جواهر و طلا را می‌توانند از روی زمین جمع کنند. زن و مرد هم این‌گونه‌اند. هرکدام مسئولیتی دارند؛ نمی‌توان گفت که مسئولیت این سنگین‌تر است یا آن؛ هر دو سنگین و لازم است. وقتی زن در این کشاکش، به تلاطم‌هایی برخورد کند؛ چون روح او ظریف‌تر است، بیشتر احتیاج به آرامش، آسایش و تکیه به یک جای مطمئن دارد. آن تکیه‌گاه، شوهر است. خدا اینها را این‌طور کنار هم قرار داده است. اگر محیط خانواده را سالم نگه داریم، این دو در کنار هم قرار می‌گیرند. (81/6/6)

بعضی‌ها خیال می‌کنند اگر زنی کارش عبارت از همان کار داخل خانه باشد، این اهانت به زن است؛ نه، این هیچ اهانت نیست؛ بلکه مهم‌ترین کار برای زن، این است که زندگی را سرِ پا نگه‌ دارد. یک عنصر کارگر داریم و آن، مرد است؛ یک عنصر نگهبان داریم، او، زن است. حالا زن هم خواست برود کار و کارگری کند که اسلام مانع نمی‌شود و اشکالی ندارد که بخواهد در فعالیت‌های گوناگونِ کاریِ درآمدزا شرکت کند. اما این وظیفۀ او نیست و بر او واجب و لازم نیست. آن‌چیزی‌که بر او واجب و لازم است، عبارت از همین حفظ فضای حیاتی برای مجموعِ این خانواده است که فعلاً زن و شوهرند و بعد فرزندان هم به اینها ملحق می‌شوند، که آن‌هم خودش داستان دیگری است. لذا محیط آرام خانواده یکی از مهم‌ترین امکاناتی است که انسان به آن احتیاج دارد...وقتی زن و مرد در داخل خانواده هستند، با هم مهربانند و به هم محبت می‌کنند. این فضای تعاطف[31] و محبت‌آمیز، به هر دو آرامش و نیرو می‌دهد و به هر دو امکان می‌دهد که به زندگی‌شان ادامه دهند. (81/3/8) وقتی‌که زن احساس می‌کند شوهرش همراهش است و به او تکیه دارد؛ و وقتی شوهر احساس می‌کند که زنش همراهش است و در هالۀ محبت او قرار گرفته، این تلاطم‌ها تبدیل به آرامش می‌شود. این همان سَکَن است.

اگر با هم مهربان باشید و اگر با هم به شرایط درست عمل کنید، این حالت سکن از همین اولِ عمر ازدواج تا ان‌شاءالله هشتاد، نود سالگی که عمر خواهید کرد، ادامه خواهد داشت. گاهی هم ممکن است اختلاف سلیقه‌ای پیش آید، اینها اهمیتی ندارد، اینها مانع از آن حالت آرامش نیست.

..این را شما خانم‌ها بدانید، وجود شما آن تحولی را در روحیات مرد به‌وجود می‌آورد که گاهی هیچ عاملی نمی‌تواند آن تحول را ایجاد کند. شما می‌توانید دلِ مرد را گرم کنید و به او امیدواری به زندگی و شوقِ ادامۀ کار بدهید. اصلاً این توان در شما هست که در وجود مرد نیرو بدمید. وجود شما این‌قدر مهم است. مرد هم نسبت به زن همین است. حالا مرد گاهی ممکن است مثلاً اخم‌آلود وارد خانه شود. اگر زن قدری عقل و پختگی‌اش بیشتر باشد و از اخم او جا نخورد و لبخند نشان دهد و درمقابل محبت بورزد، یواش یواش با افسون محبت، می‌تواند گره اوقات‌تلخی و بداخلاقی مرد را باز کند، و ببیند که او چه احتیاج داشت. من این حرفی که می‌گویم، خواهش می‌کنم مردها نشنوند؛ چون ممکن است بدشان بیاید! شما خانم‌ها این را بدانید، آقایان تا آن آخر هم، مثل یک بچه‌پسر هستند و باید شما اداره‌شان کنید. البته اگر این حرف از زبان ما به گوش مردها برسد، لابد از ما گله خواهند کرد. واقعاً خانم‌ها باید این بچه‌پسری را که حالا ریشش هم بعد از پنجاه، شصت سال زندگی سفید شده، اداره کنند.

اگر این آرامش در محیط خانواده به‌وجود آمد، عاملی وجود دارد که از این عامل غفلت می‌کنند و آن غریزۀ جنسی است. غریزۀ جنسی در همه هست. اسلام این غریزۀ جنسی را پشتوانۀ تشکیل خانواده قرار داده است؛ یعنی گفته شما اجازه ندارید از این ذخیرۀ غریزۀ جنسی و میل جنسی، در جایی غیر از خانواده استفاده کنید، این مخصوص خانواده است. بله، این غریزه باید اعمال شود، نیاز انسان است؛ ولی وقتی پشتوانۀ خانواده قرار گرفت، عامل محکمی برای برقراری همیشگی خانواده می‌شود. حالا هوشمندان دقت کنند که اگر این ذخیره را زن و مرد خدای نکرده در جای دیگر مصرف کردند، به هر مقداری که از این غریزه جای دیگر مصرف شد، پشتوانۀ خانواده هم به همان نسبت خالی می‌شود. صورت خانواده باقی می‌ماند؛ اما آن مادۀ اصلی که محبت و عشق و دلدادگی و جاذبۀ زن و شوهر به همدیگر است، کم می‌شود. همان بلایی سرِ خانواده‌ها می‌آید که در اغلب خانواده‌های غربی، به‌خصوص در آمریکا و در کشورهای اروپای شمالی، متأسفانه دیده می‌شود.

زن و شوهر ظاهراً در یک خانواده‌اند، در دفتر هم اسمشان ثبت شده، عقد شرعی هم خوانده‌اند؛ اما آن پیوند دهندۀ اصلی نیست، چرا؟ چون این ذخیرۀ ارزشمندِ غریزی طبیعی را که باید پشتوانۀ خانواده باشد، در جاهای دیگر مصرف کرده‌اند. اصلاً احتیاجی نسبت به هم احساس نمی‌کنند. به هم می‌گویند «my dear»، عزیز من، اما این فقط در زبان است. این مای دیِری است که وقتی هم بخواهد طلاقش را بدهد، می‌گوید مای دیِر، می‌خواهم طلاقت بدهم! یعنی هیچ، عزیزی که ما در بین خودمان می‌گوییم عزیزم، که همۀ معنای عزّت در آن هست، در آن مای دیِر انگلیسی ـ که در دنیا معمول است ـ وجود ندارد.

دو تا بچۀ دبستانی و دبیرستانی هم مثلاً دارند که این بچه‌ها خیلی جمع خانواده را دور هم نمی‌بینند، مثل ماها سر سفره بنشینند و یکی بگوید نان را بگیر، یکی بگوید برای من غذا بکش، فرد دیگر خانواده بگوید آی! مال من چی؟ این خیلی فضای شیرین جالبی است. یا غذا چرا این‌طوری شد؟ چرا آن غذا را نپختی؟ یا مثلاً شب ماکارونی بپزید. این چیزها را اینها ندارند. آن خانم در محیط کارش یک ساندویچ می‌گیرد و می‌خورد، یا با دوستش در کافه‌ای قرار می‌گذارند که با هم بنشینند و غذا بخورند. شوهرش یک‌طور دیگر رفتار می‌کند؛ بچه‌ها هم دیگر همین‌طور سرگردان و آواره‌اند و هرچه گیرشان آمد، از این چیزهایی که حالا معمول شده بخرند و بخورند، می‌خورند و توی مدرسه و بیرون مدرسه، پرسه می‌زنند و بعد هم به خانه برمی‌گردند. اگر پدر و مادر در خانه نبودند، بیرون می‌روند و یا می‌نشینند تلویزیون تماشا می‌کنند. حالا برای اینکه نظمی به این وضع بدهند ـ چون خودشان هم فهمیده‌اند که این وضع خیلی بد است ـ ساعت‌هایی را معین کرده‌اند که خانواده دور هم در خانه جمع شوند؛ یعنی یک محیط خانوادگی قراردادی، تصنّعی، داشته باشند. محیطی که در آن مرد مرتب به ساعتش نگاه می‌کند، که یک‌وقت مثلاً به قرارش با رفقایش دیر نرسد، سینما می‌خواهد برود، شب‌نشینی دارد؛ خانم هم یک‌طور دیگر قرار دارد، بچه‌ها هم با رفیق‌هایشان قرار گذاشته‌اند؛ همه این‌پا و آن‌پا می‌کنند و زنجیر می‌جوند که زودتر این محفل خانوادگی تمام شود؛ یعنی کار آشفتگی خانوادگی به اینجا رسیده است.

حالا بعضی از روزنامه‌ها یاوه‌هایی می‌نویسند که مثلاً در کشور ما طلاق این‌طور شده، طلاق آن‌طور شده. خب، حالا گیریم طلاق به فرض زیاد شده باشد. این ممکن است بر اثر بعضی از حماقت‌ها هم پیش بیاید؛ ولی معنایش آن پدیدۀ بسیار خطرناکی که در غرب وجود دارد، نیست. ما هنوز بحمدالله در داخل کشور خودمان این مایۀ پیوند دهندۀ محبت در خانواده‌هایمان را داریم. چنانچه این پشتوانۀ غریزۀ جنسی که زن و شوهر به‌خاطر آن به هم احتیاج دارند، تنها برای داخل خانواده استفاده شود، آن‌وقت «اَحرَزَ نِصفَ دینِهِ»، نصف دینشان از این طریق محفوظ می‌ماند؛ چون نصف دینِ انسان‌ها را شهوات جنسی می‌رباید. این یک واقعیت بسیار غم‌انگیزی است که نصف دین انسان را در دوران‌های مختلف عمر از نوجوانی گرفته تا پیری، هروقتی به‌نحوی، غریزۀ جنسی می‌رباید. وقتی شما غریزۀ جنسی، این شیطان مؤثر، را توی شیشه کردید و درش را گذاشتید و هروقت لازمش داشتید، ذره‌ای از آن را بیرون آوردید و در داخل خانواده استفاده کردید، این نظام درست خانوادگی را به شما خواهد داد. حالا اینجا هم باز همان‌طورکه گفتم، هوشمندان بفهمند اینکه در شرع مقدس راجع‌به محرم و نامحرم گفته‌اند، یا مثلاً زن آرایش‌کرده بیرون نیاید و درمقابلِ مرد با جلوه‌گری حرف نزند و یا مرد با نگاه هیز به زن نگاه نکند؛ اینها برای چیست؟ اینها همه‌اش برای این است که این خانوادۀ کوچکی که شما تشکیل داده‌اید، بنیانش مستحکم باشد؛ نه آن خانم چشم و دلش جایی دیگر برود، نه آن آقا چشم و دلش جای دیگری بچرخد. اینها برای استحکام خانواده است. (81/7/11)

چشم‌های هرزه به‌دنبال خود، دل‌های هرزه را به‌وجود می‌آورد. دل هرزه یعنی چه؟ یعنی دلی که محبت سالم و صحیح در آن پایدار نمی‌ماند. مرتب محبت‌ها در آن وارد و از آن خارج می‌شوند. این هرزگی دل است. در میان انسان‌ها هرزه‌دلان فراوانند. شما در داستان‌ها، فیلم‌ها و خبرهایی که می‌شنوید، بعضی از زندگی‌های کسانی را که در اجتماعات بی‌دین و بی‌ایمان زندگی می‌کنند، ملاحظه می‌کنید. مرد و زن خودشان را در معرض محبت‌های گوناگون که به آن عشق می‌گویند ـ در واقع عشق هم نیست و محبت زودگذر است ـ قرار می‌دهند و محرم و نامحرم هم سرشان نمی‌شود. نتیجۀ این‌گونه ارتباط‌ها چیست؟ آن است که کانون اصلی محبت ـ یعنی خانواده ـ به سردی می‌گراید و زن و شوهر که باید به هم عشق بورزند، نسبت به یکدیگر دلسرد، بی‌اعتنا و بی‌اهتمام می‌شوند. چشم هرزه به‌دنبال خود دل هرزه می‌آورد. وقتی‌که دل هرزه شد، رفتارهای انسانی، اعمال انسانی و برخوردهای انسانی از جادۀ مستقیم خارج می‌شود. فسادها، فحشاها، شهوترانی‌ها، گرفتاری‌ها، بدبختی‌ها و فرارها همه ناشی از هرزگی دل است. برای پرهیز از هرزگی دل، از کجا باید شروع کرد؟ از کنترل همین دروازۀ کوچک که چشم نامیده می‌شود. از کنترل دروازۀ دیگری که زبان نام دارد. «فَلا تَخضَعنَ بِالقَولِ فَیَطمَعَ الَّذی فی قَلبِهِ مَرَضٌ»[32] به زن‌ها می‌گویند حتی در حرف زدن با مرد‌های بیگانه و نامحرم، به‌گونه‌ای تکلّم نکنید که آن‌کسی‌که در دلش مرض است ـ یعنی هرزه دل است ـ در طمع بیفتد. (81/11/30)

بعضی‌ها خیال می‌کنند که مثلاً اسلام گفته رویتان را بگیرید، نگاه نکنید، چادر سرتان کنید، یک سری احکام تحجرآمیز است. یک عده یاوه‌گو هم پیدا شده‌اند و هر کلمه‌ای که می‌گویند، یک تحجر هم پشت سرش می‌آورند، خیال می‌کنند کاربرد کلمۀ تحجر در اینجاست. اینها همان نکات دقیقی است که آن‌کسی‌که می‌شنود، باید در آن تأمل کند، اگر تأمل نکند، مطمئناً نمی‌فهمد؛

چو بشنوی سخن اهل دل مگو که خطاست سخن‌شناس نه‌ای جان من، خطا اینجاست[33] آن باطن کلام، عمق کلام، جان کلام را نمی‌فهمند، آن‌وقت هرکسی از ظن خود حرفی می‌زند. (81/7/11)

اسلام به زنان و مردان در خصوص مسائلی سفارش‌ها کرده که هرکدام از این سفارش‌ها، برای ساختن داخل محیط خانواده است. مسئلۀ رعایت محرم و نامحرم، روگرفتن و با آرایش جلوی نامحرم‌ها ظاهر نشدن، همه‌اش به سالم‌سازی خانواده برمی‌گردد. بعضی خیال می‌کنند که اسلام، خشک و بی‌انعطاف است و زن و مرد را از یک لذت طبیعی محروم کرده است. خب، عقل، انسان را از خیلی از لذت‌های طبیعی محروم می‌کند؛ مثلاً شما یک غذای لذیذ چرب و شیرین و بسیار مطبوع را وقتی مزاجتان آمادگی ندارد، برای خودتان حرام می‌دانید؛ ولو ذائقۀ انسان بطلبد. چنانچه در شربتی خوشگوار، قطره‌ای سم ریخته باشند، ذائقه آن را می‌پسندد؛ اما عقل نمی‌پسندد. این مسئلۀ محرم و نامحرم و تمایز جنسی و کنار هم قرار نگرفتن و قیودی که در شرع مقدس قرار داده شده، همه به داخل خانه برمی‌گردد. (81/6/6)

من مکرر به مردان و زنان و همین دختران و پسرانی که برای عقد به اینجا می‌آیند، سفارش می‌کنم. به زنان سفارش می‌کنم، کاری نکنید که حس حسادت شوهرهایتان را تحریک کنید و به مردان هم می‌گویم، کاری نکنید که حس حسادت زنانتان را تحریک نمایید. (81/6/6)

دختران در رفتارشان، در محیط بیرون خانه ـ اگر اهل اشتغال یا اهل تحصیلند در محیط کار و تحصیل ـ یا در محیط‌های معاشرت‌های خانوادگی، طوری نباشد که شوهرشان دچار حسادت یا سوءظن شود. مردان هم چه در محیط کار و چه تحصیل، عین همین را باید رعایت کنند؛ مانند گرم‌گرفتن‌ها، حرف‌زدن‌ها، شوخی و خنده‌ها. کارهایی که در اسلام ممنوع شده، اثرش در خانواده ظاهر می‌شود. (81/6/28)

بالاخره اگر سوءظن پیدا شد، چه سوءظن، مستند درستی داشته باشد، چه نداشته باشد، اثر خودش را می‌بخشد؛ مثل گلوله‌ای است که از این لوله بیرون می‌آید؛ اگر توی سینۀ کسی خورد، می‌کُشد؛ چه این شخص عامد باشد، چه اشتباهاً دستش رفته باشد روی ماشه. گلوله فرقی نمی‌گذارد. گلوله نخواهد گفت چون کسی‌که من را شلیک کرد، عامد نبود، پس من سینۀ این طرف مقابل را ندرم؛ نه، گلوله می‌درد. این سوءظن کار خودش را می‌کند؛ چه منشأ درستی داشته باشد، چه ناشی از وسواس و مثلاً تصورات و توهماتِ بیجا باشد. (90/10/14)

اینکه گفته‌اند به نامحرم نگاه نکنید؛ اینکه به زن‌ها گفته‌اند برای غیر شوهرتان آرایش نکنید؛ اینکه به مردها گفته‌اند به چهرۀ آرایش‌کردۀ زنِ دیگری غیر از همسرتان نگاه نکنید و از مخالطت‌ها[34] و معاشرت‌های مضر اجتناب ورزید؛ بخش عمده‌اش برای این است که محیط داخل خانواده، محیط امن و امان شود و زن و شوهر، اختصاصیِ هم باشند. (82/2/28) زن و شوهری که این حدود را رعایت می‌کنند، به یکدیگر قلباً نزدیک‌ترند؛ وقتی قلباً نزدیک‌تر بودند، محیط خانواده، محیط محبت و صفاست. (84/11/5) لذا شما در خانواده‌های متدیّن که زن و شوهر به این حدود اهمیت می‌دهند، می‌بینید که سال‌های متمادی با هم زندگی می‌کنند. محبت زن و شوهر به یکدیگر باقی می‌ماند و جداییشان از هم سخت است و دل در گرو محبت یکدیگر دارند. این حُسن و این محبت‌هاست که بنای خانواده را ماندگار می‌کند و لذا اسلام به این چیزها اهمیت داده است. (79/12/23)

مسئلۀ دیگر فرزندان است. اولین شکل‌گیری روح، عواطف و فکر و مغزِ انسان در خانواده رخ می‌دهد. حتی پیش از ولادتش شکل می‌گیرد و بقیۀ عوامل روی این زمینه اثر می‌گذارند. البته ممکن است گاهی عوامل بیرونی مانند مدرسه، خیابان، رفاقت‌ها و دوستی‌ها ـ مثل معلم و کتاب که در جوانی و نوجوانی روی ذهن‌های کودکان و جوانان اثر می‌گذارند ـ بر آن عامل خانوادگی غلبه کنند. در این شکی نیست؛ اما آن چیزی که زمینه را فراهم می‌کند، محیط خانواده است. در خانواده افرادی نجیب، علاقه‌مند، ساعی، اهل محبت و اهل تعاطف، و افرادی هم عکس آنان، تربیت می‌شوند. بنابراین نتیجه می‌گیریم که سلامت یا عدم سلامت رفتارهای زن و شوهر، در محیط خانواده، بسیار اثرگذار است و پیوند خانوادگی و علقۀ ازدواج، دارای آثار بسیار ماندگار، مهم و سرنوشت‌ساز، هم برای اهل خانواده و هم اصل جامعه است. پس، این چیز کوچکی نیست؛ بلکه بسیار مهم و بزرگ است و باید قدر آن را بدانید و همه سعی کنند محیط خانواده، محیطی سالم، همراه با محبت و اعتماد به یکدیگر باشد. (81/3/8)

مطلب بعدی این است که در داخل خانواده، زن و شوهر باید نسبت به هم احساس مسئولیت کنند. این‌طور نیست که آنان دو نفر بیگانه هستند و حالا محکوم و ملزم شده‌اند با هم در فضایی زندگی کنند؛ نه، بلکه دو جزء یک حقیقتند، مانند دو لنگۀ یک در. آنان یک زوجند؛ زوج یعنی یک جفت. فردیّت هریک گرفته شود یا حذف گردد، آن یکی ناقص است؛ بنابراین مکمل یکدیگرند. اگر بخواهیم تشبیه کنیم، مانند دو همسنگرند که در یک سنگر دفاع می‌کنند؛ سرنوشت آنها به همدیگر وابسته است. حالا یک‌وقت یکی‌شان می‌خوابد و دیگری بیدار می‌ماند و بعد او می‌خوابد، آن یکی بیدار می‌ماند. لیکن هیچ‌کدام از اینها از سرنوشت جمعی که توسط هر دو یا یک نفر ممکن است رقم زده شود، خارج نیستند؛ اینها با هم متصل و مرتبطند و باید با این دید، به زندگی نگاه کرد. هرچه هم بتوانند این حالت زوجیت را تقویت کنند، به نفعشان است. ممکن است بپرسید چگونه تقویت می‌شود؟ می‌گویم، با محبت، محبت. (81/3/8)

ما که حالا عقد می‌خوانیم، در دل‌های شما زن و شوهرها، به فضل پروردگار محبتی ایجاد می‌شود. گل محبت در دل‌ها شکفته می‌شود؛ این گل را حفظ کنید، آبیاری کنید، شاداب نگه دارید، پژمرده‌اش نکنید، دستمالی‌اش نکنید تا در دل شما شاداب و باطراوت باشد. هرجا محبت بوده، از محبت خارها گل می‌شود[35]، این‌طور است. (81/10/24)

چیزی که بیشتر از همه کانون خانواده را گرم و مستحکم نگه می‌دارد محبت است. (81/10/12)

محبت ملاطِ خانواده است. ملاطِ بنیان عظیم خانواده و چیزی که این حصار را محکم نگه می‌دارد، عبارت است از محبت، محبت. محبت را باید نگه دارید؛ محبت هم نگهداشتنی است. محبت ماندنی نیست که خودش به‌خودی‌خود بماند؛ محبت را باید نگه داشت. محبتِ زن در دل شوهر، باید توسط زن نگهداشته شود، و محبتِ شوهر در دل زن هم باید توسط شوهر نگهداشته شود. چارۀ واقعی هم این است که در زندگی با هم باصفا باشید، با هم یگانه و روراست باشید. (81/6/6) به هم وفادار باشید. دختران و پسرانی که با هم زن و شوهر می‌شوند، در محیط خانواده به هم وفادار باشند. وفاداری، محبت به‌وجود می‌آورد؛ محبت هم که آمد، همه‌چیز درست خواهد شد. هیچ انسان بی‌عیبی وجود ندارد. هیچ همسر بی‌عیبی در زیر این آسمان وجود ندارد. عیب‌ها را نباید بزرگ کرد. اگر محبت باشد همۀ عیوبی را که ممکن است انسان در کسی ببیند، خواهد پوشاند و مانع خواهد شد از اینکه مسائل کوچک را عمده کنند و خدای نکرده باعث بروز مشکلات شوند. (81/9/15) هم دختران و هم پسران توجه داشته باشند که افزایش محبت و عمیق کردن آن، به‌دست خود آنهاست. با اخلاق خوب، با عقل، با تدبیر، با معاشرت صحیح و حَسن می‌توان این محبت را روزبه‌روز زیادتر کرد. (81/10/12) زن و شوهر هرچه بیشتر به هم محبت کنند‌، زیادی نیست. آنجایی‌که محبت هرچه زیاد شود، ایرادی ندارد، محبت زن و شوهر است. هرچه به هم محبت کنید، خوب است و خود محبت هم اعتماد می‌آورد.

این محبت زن و شوهر هم جزو محبت‌های خدایی است. این از آن محبت‌های خوب است. هرچه بیشتر شود بهتر است. (77/1/19)

محبت چیزی است که باید نگهش داشت، باید از آن مراقبت کرد؛ چیزی نیست که آدم در جایی بگذارد و خودش همان‌طور سال‌ها باقی بماند. شما این محبت را شاداب و زنده نگه دارید. عاملی که خانواده را به هم پیوند می‌دهد، همین محبت است. زندگی را واقعاً مایۀ آرامش می‌کند. البته بخواهید محبت ایجاد شود؛ یعنی اگر او به شما محبت بورزد، شما هم باید به او محبت بورزید؛ آن‌هم صمیمانه و از تهِ دل. بهترین راه برای اینکه در محیط خانواده محبت باشد، ایجاد اطمینان است. اعتماد همسرتان را جلب کنید؛ او درمقابل شما راحت باشد و خاطرش از همه جهت جمع شود. شما هم درمقابل به او اعتماد داشته باشید و خاطرتان جمع باشد؛ یعنی هرکدام توانسته باشد اعتماد طرف مقابل را جلب کند؛ این محبت آن‌وقت روزبه‌روز بیشتر می‌شود. اعتماد که رفت، پایۀ محبت سست و متزلزل می‌شود...این حجاب و حریمی که بین زن و مرد در اسلام قائل شده‌اند، به همین قضیه مربوط می‌شود. زن و مرد باید احساس کنند، آن رابطۀ عاطفی و غریزی و کششی که بینشان وجود دارد، فقط و فقط بین این دوتاست؛ یعنی بین هیچ‌کدام با یک طرف سوم نیست. آن‌وقت این اعتماد به‌وجود می‌آید؛ این اعتماد به‌نحو کامل حاصل می‌شود. (81/3/29) اینکه اسلام آن‌قدر گفته است که چشمتان را ببندید، به نامحرم نگاه نکنید. به زن یک‌جور گفته و به مرد یک‌جور دیگر گفته، برای این است که وقتی چشم به یک طرفی رفت، آن‌وقت بخشی از سهم آن‌کسی‌که همسر شماست، آن‌طرف خواهد رفت. حالا چه شما مرد باشید و چه زن باشید، فرقی نمی‌کند، یک قسمتی می‌رود آنجا. وقتی اینجا کم گذاشتی، محبت ضعیف خواهد شد. محبت که ضعیف شد، بنای خانوادگی متزلزل می‌شود. آن‌وقت آنچه که برای تو لازم است، از دستت می‌رود و آنی‌که برایت مضر است به خیال خودت به‌دست آورده‌ای‌. (75/2/17)

در داخل خانواده، پایۀ محبت بر اعتماد است. اگر زن و شوهر، اعتمادشان از هم سلب شود، زن احساس کند که شوهرش به او دروغ می‌گوید، یا مرد احساس کند که زنش به او دروغ می‌گوید و هر دو احساس کردند در این اظهار محبت، صادق نیستند، دیگر پایۀ این محبت سست خواهد شد. اگر می‌خواهید محبت باقی بماند، باید اعتماد به یکدیگر را حفظ کنید. (81/6/6)

با خوبیِ عمل، با رعایتِ اخلاق، با رعایتِ آداب، با رعایتِ حدود و ثغور[36] و موازین شرعی. (75/2/10)

نگذارید محبت از بین برود، به محبت بی‌اعتنایی نکنید؛ محبت را باید حفظ کرد. (63/2/14)

البته محبت، خدادادی است؛ لکن اولاً نگهداشتن آن و ثانیاً زیاد و کم کردنش به عهدۀ خود ماست. (82/1/11) والدین نقش زیادی در ایجاد محبت دارند. والدین دختر و پسر باید دائماً همتشان این باشد که این را نسبت به دیگری بامحبت کنند. اگر هم چنانچه یک چیزی دیدند ازطرف مقابل که برایشان خوشایند نبود، آن را برای فرزند خودشان ذکر نکنند. بگذارند این دو بایکدیگر روز‌به‌روز مأنوس‌تر و بامحبت‌تر باشند. (71/6/31) محبت که مانْد همه کار امکان‌پذیر خواهد شد؛ می‌توانید اخلاق را هم درست کنید، می‌توانید دین را هم درست کنید، می‌توانید از عیوب هم بگذرید، می‌توانید همدیگر را امربه‌معروف بکنید، نهی‌ازمنکر بکنید؛ با محبت همۀ این مشکلات حل می‌شود. محبت چه‌جوری می‌ماند؟ شما که همسر این آقا هستید باید شما سعی کنید که محبت شما در دل او بماند. چه‌جوری؟ اطمینان او را به خودتان جلب کنید، خاطرش را جمع کنید که به امانت او وفادارید؛ امین سرّ او، امین ناموس او، امین آبروی او، امین مال او. شما هم باید محبت خودتان را در دل همسرتان حفظ کنید، نگه‌ دارید. شما هم به همین ترتیب، به‌وسیلۀ احترام به او، (63/2/14)

نه احترام ظاهری و تشریفاتی، بلکه احترامی واقعی. (80/10/2) احترام به‌این‌معنا نیست که مثلاً همدیگر را با القاب و آداب صدا کنند. بلکه قلباً مرد نسبت به زن خود و زن نسبت به مرد خود، احساس احترام داشته باشند. (71/9/19)

به‌وسیلۀ وفاداری نسبت به او، اهانت به او نکنید، بی‌اعتنایی نکنید. اینی‌که شما بیندازی آخر شب بروی خانه، سرِشب با رفیق‌ها و دوست و آشناها و قوم و خویش‌ها و اینها بگردی، آخر شب هم بروی خانه؛ آن بیچاره هم تنها نشسته، یا شام خورده یا نخورده، چرت می‌زند تا شما بروید، پنجِ از شب، چهارِ از شب، این بی‌اعتنایی به اوست. محبت مثل یک برفی در این‌جور رفتارها تدریجاً ذوب می‌شود.

اینی‌که شما شوهرتان در خانه منتظر شما نشسته باشد، شما با خواهر به گفتگو، به بگو بخند و صحبت و مهمانی و فلان؛ این‌هم بیچاره نشسته منتظر، بچه‌دار که شدید حالا بچه‌ات را هم یک چند ساعتی نگه داشته، نه غذا درست کردی، نه‌ لباس‌هایش را تمیز کردی، نه اتو کردی، نه کاری کردی، بیایی با بی‌اعتنایی؛ این محبت را از بین می‌برد. (63/2/14)

مواظب باشید چیزهایی که شما را از هم گله‌مند و بیزار می‌کند، از شما سر نزند. درست نگاه کنید ببینید شوهر شما یا زن شما روی چه چیزهایی خیلی حساس است، از آنها اجتناب کنید. بعضی‌ها بی‌اعتنایی می‌کنند. مثلاً فرض بفرمایید که زن از یک عادتی که مرد دارد بدش می‌آید، این مرد هم بی‌اعتناست و آن عادت را باز تکرار می‌کند. این بد است؛ همین‌طور زن‌ها. فرض بفرمایید زن‌هایی هستند که هوس‌های شخصی خود را ـ فلان چیز را بخریم، فلان جا برویم و... ـ بر راحتی و آسایش شوهر ترجیح می‌دهند. چه لزومی دارد؟ اصل کار، شما دو نفر هستید. همۀ دنیا فرع شمایند. همدیگر را داشته باشید، با همدیگر مهربان باشید. (71/9/24)

محبت کوه نیست که بماند، محبت را باید نگه داشت، مثل یک گل است، باید حفظ کرد، باید آبیاری کرد، باید نگهش داشت تا بماند. اگر محبت ماند، زندگی خانوادگی شیرین خواهد شد. آن‌وقت سعی کنید فرزندانی هم که خواهید داشت، آن فرزندان را هم در محیط محبت و صفای طرفینی رشد بدهید. البته نسبت به اصول سخت‌گیر باشید؛ هیچ‌کس اجازه ندهد که همسرش کار خلاف بکند، گناه بکند، بداخلاقی بکند، فساد بکند، بچه‌اش هم همین‌جور. البته نه‌اینکه حالا تندی کنید، بلکه با عقل، با تدبیر، با درایت، اشکالِ هم را، ناصافی‌های هم را از بین ببرید. اگر این شد، زندگی آباد خواهد شد؛ اگر این شد، نسل‌های آینده درست خواهد شد، نظم پیدا خواهد کرد، این زندگی‌ها باقی هم می‌ماند، از بین هم نمی‌رود. (63/2/14)

خدای متعال در قرآن از زن و شوهر تعبیر به لباس کرده است، «هُنَّ لِباسٌ لَکُم وَ اَنتُم لِباسٌ لَهُنَّ»[37]؛ شما مردها، شوهران، لباس زن‌هایید؛ شما زن‌ها هم، لباس مردها، شوهران، هستید. (81/11/30) از لباس شما چه توقع دارید؟ (63/2/14) لباس، هم مایۀ حفظ انسان است، هم مایۀ زینت انسان است، هم مایۀ ستر عیوب انسان است؛ لباس این‌گونه است. انسان وقتی لباس پوشید، اگر عیبی در جسم او باشد، دیده نمی‌شود. علاوه‌براین با لباس زینت پیدا می‌کند. سرما و گرما هم او را آزار نمی‌دهد. همچنین با لباس، دیگران که نامحرمند، آن نقاطی از بدن انسان را که نباید ببینند، نمی‌بینند و او محفوظ می‌ماند. ببینید، زن و شوهر نسبت به هم این‌طورند؛ باید زینت هم باشند، باید حافظ هم باشند، باید امین هم باشند، باید مَحرم هم باشند. اینکه زن یا شوهر بیایند، بنشینند اسرار یکدیگر را ـ مرد با رفیق صمیمی‌اش، خانم با دوست یا مثلاً همسایه‌اش ـ بازگو کنند، غلط است. اینکه از اطمینانِ هم سوءاستفاده کنند، غلط است؛ اینکه مرد از اطمینان خانمش سوءاستفاده کند، زن از اطمینان شوهرش سوءاستفاده کند، دیگر امانت‌داری نیست.

دو طرف باید به هم اعتماد کنند و اعتماد طرف مقابل را هم با رفتار خود جلب کنند. باید برای هم زینت باشند، باید عیوب هم را بپوشانند. بعضی‌ها تا جایی می‌نشینند، بنا می‌کنند از همسرشان گله کردن؛ این‌ کار را کرد، این‌طور گفت و غیره، اگر همسر عیبی هم دارد نباید این عیب را اینجا و آنجا افشا کرد و به این‌وآن گفت. هر دو، لباس، پوشش، حافظ، زینت و مایۀ شکوه همند. اگر همین چیزها را رعایت کنید، زندگی‌ها خوب خواهد شد. کسانی که زندگی‌هایشان آشفته است، اینجاها لنگ می‌زنند. البته نمی‌گوییم هر دو طرف همیشه مقصرند؛ اما غالباً مقداری این‌طرف مقصر است و مقداری آن‌طرف. اگر مراقبت کنید، زندگی شیرین و محیط خانواده پناهگاه امنی خواهد شد. (81/10/24)

اگر زن داخل خانواده امنیت روانی داشته باشد، امنیت اخلاقی داشته باشد، آسایش داشته باشد، سَکَن داشته باشد، حقیقتاً شوهر برای او لباس محسوب شود ـ همچنان‌که او لباس شوهر است ـ و همچنان‌که قرآن خواسته، مودت و رحمت بین اینها باشد، و اگر «وَ لَهُنَّ مِثلُ الَّذی عَلَیهِنَّ»[38] در خانواده رعایت شود ـ این چیزهایی که اصول کلی و اساسی است ـ آنگاه مشکلات بیرون خانواده برای زن قابل تحمل خواهد شد؛ اصلاً بر اینها فائق می‌آید. اگر زن در آسایشگاه خود، در سنگر اصلی خود، بتواند مشکلات خودش را کاهش بدهد، بلاشک در عرصۀ اجتماع هم خواهد توانست. (90/10/14)

مطلب بعد اینکه زن و شوهر به هم کمک کنند. (81/3/29) در محیط خانواده که محیط همکاری است، به هم کمک کنند. البته معنای کمک کردنِ زن و شوهر به هم این نیست که اگر مرد ورقه‌های امتحانی دانش‌آموزان را به خانه آورد، زن برایش تصحیح کند و یا مرد پیش‌بند بپوشد و در آشپزخانه کار کند. چنین کمک‌هایی اگرچه خوب است، اما کوچک است. عمدۀ کمک این است که زن و شوهر یکدیگر را به ماندن در راه خدا کمک کنند. (82/2/28) در دین‌داری، در حفظ سلامت فکری و عملیِ یکدیگر به هم کمک کنند. دختران، پسران را حفظ کنند؛ پسران، دختران را حفظ کنند. زن و شوهر پاسبان معنوی و روحی یکدیگر باشند و همدیگر را نگهبانی کنند، نه مثل جاسوس و خبرگیر؛ بلکه حقیقتاً مانند فرشته و مَلَک. فرشتگان الهی، در مواردی بندگان خدا را حفظ و برای آنها استغفار می‌کنند، همین‌طور زن و شوهر همدیگر را حفظ کنند. (81/10/12) در راه تعالی و کمال حقیقی بشر، که تقربِ اِلی‌الله و تخلّق به اخلاقُ الله و تهذیب نفس و تبدیل‌شدن به نور در نشئۀ مادی است. «فَلیَعمَلِ العامِلونَ»[39]؛ انسان باید برای اینها کار کند و در این راه به کمک دیگران هم بشتابد.

این راه طولانی است و پیچ‌وخم هم زیاد دارد؛ اگرچه صراط مستقیم است و شیوه‌های گوناگون دارد. با دل‌خواستن هم درست نمی‌شود، باید دل همراه با همت و تلاش و اقدام وارد میدان شود. در این زمینه‌ها شما دختر خانم به شوهر جوانتان کمک کنید. مثلاً اگر درس می‌خواند تا معلوماتی پیدا کند و از آن معلومات مردم استفاده کنند، به او در این راه کمک کنید؛ اگر کار خیری می‌کند، کمک کنید؛ اگر در یک مبارزۀ سیاسی عادلانه و نجیبانه و به‌حق فعالیت می‌کند، به کمکش بشتابید. اگر در جهت تقویت دین تلاش می‌کند، به او کمک کنید؛ اگر می‌خواهد در اعتکاف شرکت کند، با او همراهی کنید؛ اگر یک مسافرتِ لازم و یا مأموریت سختی برایش پیش آمد، به او کمک کنید. (81/7/11)

زن‌ها می‌توانند مانعِ پرت شدن شوهرهایشان به پرتگاه جهنم شوند. در محیط زندگی، در محیط بازار، در محیط اداره و در محیط سیاست، ممکن است مردها دچار لغزش‌هایی شوند و این لغزش‌ها آنها را آرام‌آرام به لبۀ پرتگاه ببرد و در اثر یک غفلت به تهِ دره سرازیر شوند. زن می‌تواند مانع از چنین حادثه‌ای شود. (82/2/28) اگر زن احساس کرد که مردش در محیط کار و محیط بیرون خانواده دچار گرفتاری‌ای شده، که زن‌ها خیلی اوقات گرفتاری‌های مردها را ـ ممکن است مالی، سیاسی و یا چیزهای دیگر باشد ـ به‌خوبی می‌فهمند، بایستی کمک کند که او را از آن گرفتاری نجات دهد. این کار با اخلاق خوب، با نصیحت و با بیان مناسب، ممکن می‌شود. خیلی از زن‌ها را ما می‌شناسیم که به شوهرهایشان در این زمینه‌ها کمک کرده‌اند و از لبۀ پرتگاه جهنم آنها را به‌سوی بهشت کشانده‌اند. (81/3/29) مردها هم می‌توانند مانع از به‌وجود آمدن چنین لغزش‌هایی برای زن‌ها شوند. پس همدیگر را حفظ کنید و در راه خدا ثابت‌قدم بدارید. یکدیگر را به تقوا، به عبادت، به اخلاص، به امانت، به پاکیزگی و پاکدامنی و انجام کارهای خوب توصیه کنید.

بعضی از مردها، پول‌های حرام به‌دست می‌آورند. زن‌ها به‌مجرداینکه فهمیدند پولی از راه نامشروع پیدا شده، با روش‌ها و سیاست‌های بسیار ظریف و زیرکانۀ زنانه، مردها را وادار کنند که از مال حرام دست بردارند. (82/2/28) زن، خوب می‌تواند بفهمد که شوهر او از لحاظ مالی، اقتصادی، شغلی، کسبی، سیاسی و اخلاقی، چه زمانی از خط مستقیم، زاویه پیدا می‌کند؛ این را زن می‌تواند با تفرّس[40] بفهمد. مرد هم با تفرّس، تأمل و دقت، می‌تواند بفهمد. آن زمان باید مانع اخلاقی ایجاد کرد. منظور گلاویز شدن، بد گفتن و به رویِ هم آوردن نیست؛ بلکه با اخلاق پرستارانه و طبیبانه، نباید گذاشت این اتفاق بیفتد. (81/6/6) البته گاهی هم به‌عکس است؛ یعنی زن، مرد را که اهل ارتکابِ کار حرام برای کسب مال نیست، وسوسه، تشویق و حتی مجبور به این کار می‌کند. (82/2/28)

نگذارید همسرانتان خدای نکرده در راه گناه، خلاف و غلط وارد شوند و اگر وارد شدند، نگذارید پیش بروند. این کار را می‌توانید بکنید. به‌عکس، وقتی دیدید شوهرتان کار درست انجام می‌دهد، به او کمک کنید و او را تشویق نمایید. یا اینکه وقتی می‌بینید زنتان در حال خدمت است یا درس می‌خواند، یا تبلیغات می‌کند و یا مثلاً در خانه به نوافل مقیّد است، او را تشویق و کمک کنید. (81/6/6) بنابراین زن‌هایی هستند که مردها را اهل بهشت می‌کنند؛ زن‌هایی هم هستند که مردها را اهل جهنم می‌کنند. همین‌طور مردهایی هستند که زن‌های خودشان را بهشتی می‌کنند؛ مردهایی هم هستند که زن‌هایشان را جهنمی می‌کنند. اینکه می‌گوییم یکدیگر را حفظ و به هم کمک کنید؛ یعنی اینکه یکدیگر را بهشتی کنید. (82/2/28)

«المُؤمِنُ کُفوُ المُؤمِن»[41] مؤمن همسنگ و همسر مؤمن است؛ ایمان که در اینها هست، این همه‌چیز است. اگر ایمانتان از همسرتان کمتر است، خودتان را به او برسانید؛ اگر ایمان همسرتان از شما کمتر است، او را بالا بکشید، ایمانش را زیاد کنید. اگر نمازش را بلد نیست، یا بلد است، اهمیت نمی‌دهد، یا به وضو و غسل و طهارت و این‌طور چیزها بی‌اعتنایی می‌کند، یا اهل تجمل زیادی است، اهل اسراف است، یا از لحاظ اخلاق آدم عقبی است، یا آلودۀ به فلان یا فلان‌جور فساد است خدای نکرده؛ شما وظیفه دارید همسرتان را اصلاح کنید، درستش کنید. و شما دخترها و پسرها روی همسرتان از همه بیشتر می‌توانید اثر بگذارید. یک دختر خوب و سالم و نجیب و مؤمن که به شوهرش محبت دارد، روی شوهرش می‌تواند اثر بگذارد. این اثر را گاهی این‌جور می‌گذارند بعضی‌ها، که پول او را سرازیر دکان خرازی‌فروشی و بزازی و مبل‌فروشی می‌کنند، یا کارهای بیخودی؛ اما بعضی‌ها هم اثر را این‌جوری می‌گذارند که دل او را به‌طرف خدا، پول او را به‌طرف صدقات و انفاقات و کمک به مستمندان و کمک به بینوایان و کمک به مسائل عمومی و جهات عمومی سرازیر می‌کنند. شما هم که یک جوانی هستید که ازدواج کردید، روی زنتان، همسرتان از همه بیشتر می‌توانید اثر بگذارید. از پدرش، از مادرش، از خواهرش، از برادرش، از معلمش بیشتر می‌توانید اثر بگذارید. (63/2/14)

همدیگر را نصیحت و یکدیگر را حفظ کنید. زنان مراقب باشند، چنانچه احساس کردند شوهرانشان از راه صحیح و راه خدا منحرف می‌شوند، با رفتار، موعظه و اخلاق خوب مانع شوند. مردان هم نسبت همسرانشان همین‌طور باشند. (81/3/8) البته حفظ کردن هم، با محبت کردن و با زبان خوش و با منطق صحیح و با برخورد مدبرانه و حکیمانه حاصل می‌شود نه با بداخلاقی و قهر و این چیزها. (79/8/21) همدیگر را در راه خدا حفظ کنید و وصیت به حق و صبر نمایید. (81/3/8) کاری کنید که در محیط خانواده، آیۀ شریفۀ «وَ تَواصَوا بِالحَقِّ وَ تَواصَوا بِالصَّبرِ»[42] صدق کند. هم مرد، زن را به پیروی از حقیقت و صبر و استقامت در راه خدا سفارش کند، و هم زن، مرد را به پیروی از حق و حقیقت و صبر و استقامت در راه خدا توصیه نماید. اگر زنانِ جوانِ مؤمنِ حزب‌اللهی انقلابیِ پاکدامن، مثل شما، تصمیم بگیرند که به این آیۀ شریفه عمل کنند؛ یعنی شوهرانشان را به تقوا و پیروی نکردن از هوای نفس و رعایت رضای الهی توصیه کنند، یقیناً از هر عامل دیگری بر روی مردان مؤثرتر خواهد بود. این نصیحت، از هر نصیحتی کارآمدتر است، البته با زبان مهر و محبت؛ روی فرزندان هم اثر می‌گذارد. (77/7/21)

نکتۀ [بعد] این است که در امر ازدواج ـ که یک معاملۀ معنوی و روحی و قلبی است؛ البته مثل معاملۀ در بازار و پول و چک و سفته و امثال اینها نیست؛ معاملۀ دل‌ها و جان‌هاست ـ عنصر پول و مادیات را خیلی نباید وارد کرد؛ زندگی را خراب می‌کند. (82/6/18) در ازدواج، اصل قضیه یک امر انسانی است؛ نه یک امر مادی. (70/4/20) به تعبیر امام سجاد علیه‌آلاف‌التحیةوالثناء مال، فتنه‌انگیز است؛ «المَالِ الفَتونِ»[43]. مال، به‌خصوص هرچه بیشتر می‌شود، فتنه‌انگیزی‌اش با تصاعد هندسی دائماً بالاتر می‌رود. بنابراین انسان باید خیلی بر خودش مسلط باشد که این فتنه‌انگیزی در او اثر نکند، که غالباً هم اثر می‌کند. خیلی نباید این مال فتنه‌انگیز را وارد میدان صمیمیت و محبت و تبادل دل‌ها کرد. (82/6/18) بعضی‌ها چند میلیون تومان مهریه می‌گذارند؛ یعنی ازدواج را که یک امر انسانی است، به یک دادوستد و به یک کار بازاری و معامله‌گری تبدیل می‌کنند. این، تحقیر و توهین به نقش و شأن انسانیت در ازدواج است. این، کار غلطی است.

بعضی‌ها هم ازدواج را که یک امر عاطفی و انسانی و وجدانی است، به صحنۀ تفاخر تبدیل می‌کنند. مثلاً می‌گویند که جهیزیۀ ما این چیزها را داشت؛ آیا جهیزیۀ دختر شما هم اینها را دارد؟ تفاخر و تنافس[44]! یا مثلاً می‌گویند که ما عقدمان را در فلان سالن گرفتیم...اینکه ما اینجا را صحنۀ تفاخر قرار بدهیم، غلط‌ اندر غلط است. هم محیط ازدواج را آلودۀ به مادیات می‌کند، هم این صحنۀ پاک و لطیف وجدانی را صحنۀ تفاخرها و تنافس‌ها و زیاده‌روی‌ها می‌کند؛ بعد هم این دختر و پسر از اول عادت می‌کنند که بایستی زندگی آنان بر تجمل و تشریفات بگذرد. چرا؟ بگذارید از اول به یک زندگی متوسط عادت کنند. تجملات برای یک جامعه، مضر و بد است. آن‌کسانی‌که با تجملات مخالفت می‌کنند، معنایش این نیست که از لذت‌ها و خوشی‌هایش بی‌اطلاعند؛ نه، کار مضری برای جامعه است؛ مثل یک دارو یا یک خوراکی مضر. با تجملات زیادی، جامعه زیان می‌کند. البته در حد معقول و متداول ایرادی ندارد؛ اما وقتی‌که همین‌طور مرتب پای رقابت و مسابقه به میان آمد، اصلاً از حد خودش تجاوز می‌کند و به جاهای دیگری می‌رود؛ و این برای جامعه مضر است. حالا چنانچه ما آن کار مضر را در عرصۀ ازدواج بیاوریم و بخواهیم از آن استفاده کنیم، این دیگر غلط‌ اندر غلط خواهد شد، بسیار بد است. (70/4/20)

بعضی افراد خیال می‌کنند جهیزیۀ دختر و مهریه‌ای که پسر تعیین می‌کند، سرمایه است. می‌پرسند جهیزیۀ دختر شما که به خواستگاری او آمده‌ایم، چقدر است؟! یا شما به خواستگاری دختر ما آمده‌اید، چقدر مهریه تعیین می‌کنید؟! کأنّه می‌خواهند با همدیگر معاملۀ اجناس بکنند یا مثلاً کاسبی کنند! چنین برخوردهایی درست نیست. این معامله، معاملۀ انسانی است؛ معاملۀ قلبی است، (81/12/13) معاملۀ دل‌ها و عواطف است. هرچه جنبۀ معنوی در آن بیشتر باشد، بیشتر به نفع خانواده است. (84/11/5)

اسلام مهریه را قرار داده است؛ اما مهریه، این را به‌صورت یک معاملۀ دادوستدی نمی‌کند. اینجا دادوستدی نیست؛ بلکه طرفین در یک جای مشترک سرمایه‌گذاری می‌کنند. این‌طور نیست که شما مثل خرید و فروش، یک چیز بدهید و یک چیز بگیرید؛ نه، اینجا چیزی دادن و چیزی گرفتن نیست؛ بلکه هر دو نفر موجودیِ خودشان را در صندوق و کاسۀ مشترکی می‌گذارند و هر دو از آن استفاده می‌کنند. در ازدواج، قضیه این است.

بنابراین، نقش مادیات در اینجا باید خیلی ضعیف باشد. ما که می‌گوییم مهریه‌ها را سنگین نکنند، از این بابت است. (70/4/20) مهریه در اسلام یک چیزِ لازم و شرط ازدواج است. (81/6/28) اینکه ما گفته‌ایم مهریه چهارده سکه بیشتر نباشد، درحقیقت می‌خواستیم یک کار نمادین بکنیم، (82/6/18)

نه به‌خاطر اینکه مثلاً اگر پانزده، شانزده یا حتی هزار سکۀ طلا مهر شد، عقد نمی‌شود کرد یا عقد باطل است؛ نه، هیچ اشکال ندارد. بعضی‌ها می‌گویند سیصد‌و‌سیزده سکه، حالا تابلوهای دینی هم برایش درست کرده‌اند. ما می‌گوییم بگذارید یکصد‌و‌بیست‌و‌چهارهزار سکه، به عدد همۀ پیغمبران، ازدواج اشکالی پیدا نمی‌کند؛ اما صحبت اینجاست که اشکالات دیگر به‌وجود می‌آید؛ هم در محیط خانواده و هم در محیط جامعه، این زوج‌های جوان با ضررهای بزرگ‌تری روبه‌رو می‌شوند. (81/3/29) می‌خواستیم حدی تعیین شود تا خانواده‌ها مرتب به رخ هم نکشند که مثلاً مهریۀ دختر یا عروس ما این‌قدر بود. (82/6/18) اینی‌که ما می‌گوییم مهریه چهارده سکه یا تشریفات و تجملات نباشد باز یک عده آدم‌های کوته‌نظر ـ البته همه هم وقتی ما می‌گوییم سر تکان می‌دهند و بله بله می‌کنند و بَه‌بَه می‌کنند ـ یک عده آدم‌های کوتاه‌فکر باز می‌روند همان کار خودشان را انجام می‌دهند، خودشان ضرر می‌کنند، من که اینجا نشستم ضرر نمی‌کنم که، خودشان ضرر می‌کنند. (75/5/11)

متأسفانه عده‌ای از مردم همۀ فرصت‌ها و آنات زندگی را برای رقابت و چشم‌و‌هم‌چشمی مورد استفاده قرار می‌دهند. مترصدند وقتی طرف مقابلشان قدمی برمی‌دارد، آنها یک قدم بالاتر بردارند. مثلاً میزان مهریه را مقداری بیشتر از میزانی که او برای دختر خانواده‌شان تعیین کرده است، تعیین کنند؛ دقیقاً مثل مزایده، بعضی افراد در زندگی چنین رویه‌ای دارند که غلط است...اگر بنا باشد کار به مسابقه بکشد، بسیاری از خانواده‌ها در این مسابقه دچار خسران خواهند شد. (81/11/30) کسانی که مهریه‌های دخترشان را برای احترام به دخترشان، بالا می‌برند، اشتباه می‌کنند. این احترام نیست، این بی‌احترامی است. برای اینکه با بالا بردن مهریه، شما جنس این معاملۀ انسانی را، یعنی یکی از دو جنس معاملۀ انسانی را ـ چون هر دو درمقابل هم هستند ـ تنزّل می‌دهید به حد یک کالا و یک متاع. می‌گویید دختر من آن‌قدر می‌ارزد. نه آقا! دختر شما اصلاً با پول قابل مقایسه نیست. (77/8/11) اینهایی که خیال می‌کنند اگر مهریه نباشد ازدواج دخترشان متزلزل خواهد شد، اینها اشتباه می‌کنند. ازدواج اگر چنانچه با محبت بود، با وضعیت درست بود، بی‌مهریه هم متزلزل نمی‌شود. ولی اگر چنانچه بر مبنای خباثت و زرنگی و کلاهبرداری و فریب و این چیزها بود، مهریه هر چقدر هم که زیاد باشد، مردِ بدجنس زورگو، کاری خواهد کرد که بتواند از زیر بار این مهریه هم فرار کند. (75/9/4) هیچ مهریۀ سنگینی مانع از طلاق نمی‌شود و نشده است. آن چیزی که مانع طلاق می‌شود، اخلاق و رفتار است، رعایت موازین اسلامی است‌. (73/9/2)

در صدر اسلام رسول خدا می‌آید در مسجد، اعلان می‌کند که یک دختری است با این خصوصیات؛ کی خواستگار اوست؟ یک جوانی بلند می‌شود می‌گوید من. می‌فرماید مثلاً مهر چقدر قرار می‌دهی؟ او هم می‌گوید که به قدر مثلاً چند صاع خرما، یک سبد مثلاً خرما، یک سپر خرما، پیغمبر اکرم ازطرف دختر قبول می‌کنند، همان‌جا ایستاده عقد او را جاری می‌کنند، آن دختر را به آن پسر می‌دهند، بعد هم می‌گویند بروید خانه‌تان. (65/5/17)

از حضرت امام حسین‌ علیه‌السلام نقل شده که فرمود ما دخترانمان و خواهرانمان و همسرانمان را جز با مهرالسّنة عقد نکردیم، به‌خاطر این است؛ وإلّا می‌توانستند. اگر امام حسین می‌خواست مثلاً با هزار دینار هم عقد بکند، می‌توانست؛ لازم نبود مثلاً با پانصد درهم ـ دوازده و نیم اوقیّه[45] ـ مقید به این کار بشود. آنها می‌توانستند، اما کمش کردند. این کم کردن، با یک محاسبه است؛ این خیلی خوب است. (90/10/14) وضع ازدواج در اسلام این‌جوری است، این تشریفات زائد و این خصوصیاتی که بعدها پیش آمده، اینها پیرایه‌هایی است که بر اثر جهالت انسان‌ها پیش آمده، هیچ‌کدام از اینها ریشه‌های صحیح عقلایی ندارد. (65/5/17) من از مردم سراسر کشور خواهش می‌کنم که آن‌قدر مهریه‌ها را زیاد نکنند، این سنت جاهلی است. این کاری است که خدا و رسول در این زمان به‌خصوص، از آن راضی نیستند. نمی‌گوییم حرام است، نمی‌گوییم ازدواج باطل است؛ اما خلاف سنت پیامبر و اولاد ایشان و ائمۀ هدی و بزرگان اسلام است. (73/9/2)

جهیزیه هم همین‌طور است، منتها جهیزیه دیگر دست من نیست، دست خود شماست. باید مراقبت کرد. اگر در جیب کسی پول باشد، وسوسه خیلی زیاد است که فلان‌چیز را هم بخرد، فلان‌چیز را هم اضافه کند، فلان‌چیز را هم بگذارد؛ غالباً انسان وجهی پیدا می‌کند. بعضی هم پول ندارند، خود را به قرض و فلاکت می‌اندازند و پدر خود و دیگران را درمی‌آورند تا یک جهیزیۀ آن‌طوری درست کنند. (82/6/18) چرا خانوادۀ دختران، خودشان را به آب‌و‌آتش می‌زنند تا جهیزیه درست کنند؟ آن‌هم جهیزیه‌های گران‌قیمت و سنگین؟ چیزهایی که اصلاً لازم نیست و زیادی است و فقط برای اینکه چشم دیگران را پُر کند و از جهیزیۀ فلان خانم یا فلان دختر خانمی که قوم و خویش یا همسایه بوده یا دوست بوده، عقب‌تر نباشد و یا احیاناً پدر بگوید برای اینکه دخترم خوشحال شود. خب، انسان می‌تواند دلِ دختر را طور دیگری شاد کند و جهیزیه را هم کم کند. (81/6/6) جهیزیه را خیلی مختصر، فقط زندگی معمولیِ اینها بگذرد، بتوانند با همدیگر زندگی را شروع کنند، بقیه‌اش، دنباله‌هایش به عهدۀ خودشان، هر چی که پیش آمد، ان‌شاءالله خودشان انجام می‌دهند، به عهدۀ شماها نیست. (62/12/19)

بعضی افراد خودشان را می‌کشند برای اینکه جهیزیۀ مفصلی برای دخترشان فراهم کنند، در هر گوشۀ شهر که جنس لوکس و گران‌قیمتی پیدا شود، خودشان را مکلّف به تهیۀ آن می‌کنند تا جزو جهیزیه بگذارند. (81/12/13) همه‌چیز، همه‌رنگ، همه‌جور انواع و اقسام، تازه‌ترین، جدیدترین؛ چه لزومی دارد؟ (77/10/13) این کار، خطا و اشتباه است. عروس و داماد دو نفر بیشتر نیستند که می‌خواهند با هم زندگی کنند و یک زندگی معمولی داشته باشند. شما پول داری، یک یخچال هم برای دخترت می‌خری، آن‌که ندارد یخچال هم نمی‌خرد. این‌طور هم نباشد که در همۀ سمساری‌ها، نو فروشی‌ها و کهنه‌فروشی‌ها بگردیم تا بتوانیم جهیزیه فراهم کنیم. (81/12/13) دخترها نگذارند. عروس‌ها، شما نگذارید. پدر و مادرها هم اگر می‌خواهند، شما نگذارید. این‌همه جنس گران را می‌خواهید چه کنید؟ (73/9/23) این دخترخانم‌ها که می‌خواهند جهیزیه درست کنند، برای خرید اسباب سر عقد و جهیزیه، توی این دکان‌های گران‌قیمت بعضی از جاهای تهران، آن محلات گران‌قیمت که معروف است ـ نمی‌خواهم البته اسم بیاورم ـ من می‌شناسم کجاهاست که دکان‌هایش معروف است به جنس گران، اصلاً طرف آنها پا نگذارند. بروند آن جاهایی که معروف به گرانی نیست. این‌طور نباشد که داماد بیچاره را دنبالشان راه بیندازند برای خرید عروس و خرید عقد. متأسفانه از این کارها می‌کنند. (72/3/19) جهیزیه را منع نمی‌کنیم، لازم است؛ اما اسراف‌کردن در جهیزیه و وسعت‌دادن و زیاده‌روی‌کردن در آن، تاحدی‌که خانوادۀ عروس خودشان را به زحمت بیندازند، اینها به نظر ما همه‌اش غلط است و درست نیست.

مهریۀ زیاد و جهیزیۀ سنگین، هیچ دختری را خوشبخت نمی‌کند و هیچ خانواده‌ای را به آن آرامش و سکون و اعتماد لازم نمی‌رساند. اینها زوائد زندگی است، فضولِ[46] زندگی است و جز اینکه ایجاد دردسر می‌کند و اسباب زحمت و اسباب مشکل می‌شود، فایدۀ دیگری ندارد. گاهی فقط هم دردسر نیست، گرفتاری‌های زیادتری درست می‌کند. لذا این چیزها را هرچه می‌توانید کم کنید. (81/3/29)

توصیۀ ما به عروس و دامادها و پدران و مادرانشان این است که سعی کنند مراسم ازدواج را به‌شکل اسلامی درآورند. به‌شکل اسلامی درآوردن مراسم، معنایش این نیست که در آنها جشن و مهمانی و شادی و شادمانی نباشد؛ نه. عروسی اسلامی هم مانند همۀ عروسی‌ها، جشن و مهمانی و شادمانی دارد. اصلاً ولیمۀ عروسی و مهمانی برای عروسی، در اسلام مستحب است. مراد ما از به‌شکل اسلامی درآوردن مراسم ازدواج، حذف اینها نیست. بلکه مراد ما این است که در ضمن عروسی، در مقدمات عروسی و در مقارنات[47] آن، کارهای خلاف شرع انجام نگیرد. وقتی می‌گوییم کار خلاف شرع، فوراً ذهن‌ها معطوف به مسئلۀ مَحرم و نامَحرم و موسیقی حرام و از‌این‌قبیل می‌شود. البته اینها هم خلاف شرع است؛ اما خلاف شرع فقط منحصر به اینها نیست. اسراف هم خلاف شرع است. زیاده‌روی در خوردن و آشامیدن، زیاده‌روی در ریخت‌ و‌ پاش، زیاده‌روی در تجملات و هرچه که از حد متعارف و معقول زیادتر شد، اسراف است و شرعاً حرام است. متأسفانه این حرامِ مسلّم، تا حدودی در بین مردم رایج است. (81/9/15) بعضی از مردم با این کاری که می‌شود با آن ثواب برد، گناه می‌برند با اسراف‌هایی که می‌کنند، با خلاف‌هایی که انجام می‌دهند، با آمیختن این عمل حَسن و حسنه به کارهای حرامی که انجام می‌دهند. حرام همه‌اش هم این نیست که محرم و نامحرم و این چیزها باشد. آنها هم البته حرام است، اما ریخت و پاش زیادی هم حرام است. اسراف حرام است. سوزاندن دل مردمی که ندارند، در مواردی واقعاً حرام است. زیاده‌روی کردن، حرام و حلال کردن برای اینکه بتواند جهیزیۀ دخترش را فراهم کند، اینها حرام است‌. (76/11/9) بعضی‌ها لباس عروس گران‌قیمت می‌خرند. نه! چه لزومی دارد. حالا لباس عروس می‌خواهند، بعضی‌ها لباس عروس را می‌روند کرایه می‌کنند. چه مانعی دارد؟ ننگ دارد؟ نه! چه ننگی؟ چه مانعی دارد؟ بعضی‌ها این را ننگ می‌دانند. ننگ این است که انسان یک پول گزافی بدهد، یک چیزی بخرد که یک‌بار آن را مصرف کند، بعد بیندازد دور. یک‌بار مصرف! آن‌هم با این وضعی که بعضی مردم دارند، بعضی‌ها واقعاً نیاز دارند. (74/10/4) مراسم ازدواج را طوری برگزار کنند که قشر عظیمی از مردم احساس کنند دستشان نمی‌رسد، نمی‌توانند، دخترها در خانه بمانند، پسرها نامتأهل بمانند، اینها هم گناه است؛ این گناه‌ها را باید بفهمیم. ما گناه‌های کوچک را مدنظر قرار می‌دهیم، گناه‌های بزرگ را فراموش می‌کنیم. (81/7/29)

بعضی آدم‌ها که از لحاظ مالی دغدغه و مشکلی هم ندارند، بیشتر به رواج این کار خلاف شرع دامن زده‌اند. جشن‌ها و میهمانی‌ها را در سالن‌های گران‌قیمت آن‌چنانی برگزار می‌کنند؛ از روی چشم‌و‌هم‌چشمی، لباس‌های بسیار گران‌قیمت می‌خرند یا سفارش می‌دهند و کارهای غیرلازمی را که دیگران نکرده‌اند، می‌کنند تا نسبت به سایرین برتر محسوب شوند. یک‌وقت است که چنین کارهایی ظریف و ابتکاری است، زیبایی می‌آفریند و کم‌خرج است، ایرادی ندارد؛ اما یک‌وقت است که برای چنین کارهایی، پول‌های کلان خرج می‌کنند، این اسراف است، این چشم‌و‌هم‌چشمی است و کار خطرناکی است. بسیاری از دختران و پسران جوان به‌خاطر همین چشم‌و‌هم‌چشمی‌ها از ازدواج محروم مانده‌اند. مهریه‌های گران‌قیمت، جهیزیه‌های سنگین و مهمانی‌های آن‌چنانی موجب شده که دختران در خانه و پسران بی‌همسر بمانند. شرع مقدس وقتی چیزی را به ما تعلیم می‌دهد، به‌خاطر حکمت الهی است. شریعت الهی ناشی از حکمت الهی است. (81/9/15) من گمان می‌کنم آن‌کسانی‌که با مجالس و محافل سنگین، با مهریه‌ها و جهیزیه‌های سنگین کار را بر دیگران مشکل می‌کنند، حسابشان پیش خدا خیلی سخت است. (74/5/24)

شرط و حرمت اسراف و بد بودن آن، این نیست که انسان نداشته باشد و اسراف نکند؛ بلکه داشته باشد و اسراف هم کند، کار بدی است. در اصل معمولاً آدم‌هایی که دارند، اسراف می‌کنند. پس این یک غلط است. غلط دوم اینکه حس رقابت و چشم‌و‌هم‌چشمی را در دیگران به‌وجود می‌آورد. آن‌وقت، آنان‌که نمی‌توانند آن کارها را انجام دهند، احساس سرشکستگی می‌کنند؛ عروس و داماد احساس سرشکستگی می‌کنند؛ خانواده همین‌طور؛ (81/6/6) چقدر دخترها و پسرها که اگر ازدواج هم می‌کنند به‌خاطر بی‌بندوباری پول‌دارها، احساس کمبود می‌کنند، احساس غصه می‌کنند، احساس عقده می‌کنند، فکر می‌کنند چیزی کم دارند، احساس سرکوفت می‌کنند. (75/10/5) چه ازدواج‌ها که به همین دلیل عقب می‌افتد؛ چه دختران و پسرانی که ازدواج‌نکرده، می‌مانند. این شد دو غلط. حالا اگر بکاوید، غلط‌های فرعیِ دیگری هم لابه‌لای این کار پیدا می‌کنید. (81/6/6) اسراف اگر شد، هم به خودتان ضرر زده‌اید، هم به مردم دیگر. هم به جوان‌ها و دخترها و پسرها ضرر زده‌اید و هم خودتان را از چشم پیامبر اسلام انداخته‌اید. از چشم امام زمان انداخته‌اید. (77/9/12) بنابراین ما توصیه‌مان این است که مراسم ازدواج را ساده برگزار کنید. (81/6/6)

این میهمانی‌های پُرسروصدا و هتل‌گرفتن‌ها و خرج‌های زیاد، کار آن طاغوتی‌ها بود...ماها همیشه در خانه‌های خودمان، یک اتاق، دو اتاق، عقد و عروسی می‌گرفتیم. اگر هم نداشتیم، از همسایه قرض می‌گرفتیم. مقداری شیرینی و میوه چیده می‌شد؛ می‌گفتیم، می‌خندیدیم، شوخی می‌کردیم؛ خیلی هم خوش می‌گذشت. البته آن طاغوت‌ها و آدم‌های بدی که بحمدالله ازاله[48] شدند، این‌طور برگزار نمی‌کردند. آنها به این وضع قانع نبودند؛ در آن هتل‌ها می‌رفتند و میهمانی‌های پُرخرج و چنین‌و‌چنان برپا می‌کردند. حالا ما که بر سر کار آمده‌ایم، نباید کار آنها را تکرار بکنیم. اگر تکرار بکنیم، ما هم مثل آنها می‌شویم؛ آن بد بود. نه‌اینکه وقتی آدم نمی‌تواند کار پُرخرجی بکند، نکند؛ ولی وقتی‌که توانست، برود بکند، پس چه شد؟ آن منطق صحیح، این را ایجاب نمی‌کند. (70/4/20)

عروسی و عقد و شادی چیز خوبی است. حتی پیامبر اکرم هم برای دختر مکرمۀ خودشان مجلس عروسی گرفتند، شادی کردند و مردم شعر خواندند. زن‌ها دست زدند و خوشی کردند. (72/1/5) برگزاری مجلس عروسی و سور دادن و شادی کردن خوب است؛ ما هیچ مخالفتی نداریم و هرجای این کشور هم عروسی باشد و یک عده خوشحال شوند، ما اینجا اگر مطّلع شویم، خوشحال می‌شویم؛ اما اسراف و تجمل و زیاده‌روی و ریخت‌وپاش بد است؛ باید مراقب باشید این چیزها پیش نیاید. (82/6/18) ولیمه، میهمانی، خوب است، هم برای عقد، هم برای عروسی، اما مختصر، ساده، فقیرانه، نجیبانه. (81/3/29)

یک مجلس خودمانیِ مهربانِ باصفا درست کنید، چندتا قوم و خویش، چندتا از دوست‌ها، دوست‌های آن دختر، دوست‌های آن پسر، دوست‌های پدر و مادر دعوت بشوند و یک شیرینی بخورند، یک حرفی مثلاً بزنند، یک نصف روز خوبی را بگذرانند، از هم جدا بشوند. زن و شوهر بروند خانه‌شان، خانۀ خودشان، دختر و پسر جوان، این‌جوری باشد. این کارهای اسراف و ریخت‌و‌پاشی که همان‌قدر که در شکم‌ها می‌رود، همان‌قدر هم هدر می‌رود و حرام می‌شود کارهای خوبی نیست، اینها را بگذارند کنار. شما که حالا عقد می‌کنید، مواظب باشید این کارها را نکنید، لزومی ندارد. خرج‌های زیاد به گردن پدر عروس، به گردن داماد، اینها چه لزومی دارد؟ این کارها را نکنید. (62/12/19)

زندگی خود را مسرفانه پایه‌گذاری نکنید. (81/11/30) ما معتقدیم زندگی را همین‌طور ساده و با حداقل هزینه اداره کنیم. (81/6/6) منظور ما از سادگی این نیست که تجمل و زیبایی بد است؛ نه، زیبایی، تجمل، هر کاری که بشود محیط زیبا برای روح انسان به‌وجود بیاید این ازنظر شرع ایرادی ندارد مادامی که به اسراف و زیاده‌روی و خرّاجی و ول‌خرجی و چشم‌و‌هم‌چشمی منتهی نشود (77/10/13) خودتان را اسیر تشریفات نکنید، اگر از اول وارد مسابقۀ تشریفات شدید، دیگر رها شدن از آن سخت است؛ حالا هم جمهوری اسلامی‌ست، کسی بخواهد ساده زندگی کند، می‌تواند. یک روزی بود که نمی‌شد، سخت بود، امروز می‌شود، اگرچه بعضی به‌دست خودشان کار را برای خودشان مشکل می‌کنند؛ در لباسشان، در مسکنشان، در تجملاتشان، در مبلشان، در پرده‌های جور واجورشان، در انواع و اقسام تشریفاتشان، کار را برای خودشان سخت می‌کنند؛ لکن بعضی‌ها اگر بخواهند نکنند، می‌توانند، نکنید. از همین اول ازدواج زندگی را ساده، آسان، متوسط به قدر نیاز و نه بیش از اندازۀ نیاز؛ این‌جور زندگی را پیش ببرید. (75/2/10) زندگی را آن طوری که خدای متعال می‌پسندد قرار دهید و از طیّبات الهی بهره‌مند شوید، بر حسب اعتدال و عدالت. هم اعتدال و میانه‌روی و هم عدالت. یعنی ملاحظۀ انصاف را بکنید، ببینید دیگران چطوری‌اند. خیلی بین خودتان و دیگران فاصله درست نکنید‌. (72/3/8) قناعت کنید، از قناعت خجالت نکشید. بعضی‌ها خیال می‌کنند که قناعت مال آدم‌های تهیدست و فقیر است و اگر آدم داشت، دیگر لازم نیست قناعت کند؛ نه، قناعت یعنی در حد لازم، در حد کفایت، انسان توقف کند. (76/1/1) زندگی تشریفاتی، زندگی تجملاتی، زندگی اشراف‌منشی، زندگی پُرخرج و زندگی مصرفی، انسان‌ها را بدبخت می‌کند؛ این خوب نیست. زندگی باید با کفاف و راحت بگذرد، نه پرخرج و مسرفانه. این دو تا را بعضی‌ها چرا با هم اشتباه می‌کنند؟ با کفاف یعنی محتاج کسی نباشند و بتوانند زندگی‌شان را اداره کنند، بدون احتیاج به هیچ‌کس. (78/1/2) توقعات مادیِ زیاد و بالا، موجب تنگی معیشت و موجب ناراحتی خود انسان می‌شود، اگر انسان توقع خودش را از زندگی توقع کمی قرار دهد، این مایۀ سعادت خواهد بود. نه‌فقط برای آخرت انسان خوب است، که برای دنیای انسان هم خوب است‌. (79/12/21) من به خانم‌های مسلمان، به خانم‌های جوان و به خانم‌های خانه‌دار عرض می‌کنم، سراغ این مصرف‌گرایی که غرب مثل خوره به جان جوامع دنیا و از جمله جوامع کشورهای در حال توسعه و کشورهای رو به پیشرفت و از جمله کشور ما انداخته است، نروید. (71/9/25) خدا لعنت کند آن فرهنگ‌آوران غلط غربی و خارجی بیگانه را که آمدند آن پایه‌های اصلی زندگی زناشویی را ـ که در میان سنت‌های ما بود، از اسلام هم گرفتیم ـ اینها را متزلزل کردند، بسیار بد است. زن‌ها و مردهایمان را سرگرم تشریفات و تجملات و این چیزها کردند. (63/2/14) مصرف باید در حد لازم باشد، نه در حد اسراف. (71/9/25)

من این را که زنان ما به‌دنبال زیادی‌های بی‌ارزش زندگی، مثل مد، مثل آرایش‌های بیشتر از اندازۀ لازم برای زنان، مثل چشم‌و‌هم‌چشمی و رقابت در داشتن فلان لباس یا فلان وسیله از وسایل زندگی باشند، نمی‌پسندم. این چیزها کوچک‌تر از آن هستند که زن مسلمان، خودش را به آنها متوجه کند. (72/9/17) شأن زن مسلمان بالاتر از این حرف‌هاست که اسیر زر و زیور و جواهرآلات و از‌این‌قبیل شود. نمی‌خواهیم بگوییم اینها حرام است؛ می‌خواهیم بگوییم شأن زن مسلمان بالاتر از این است که در دورانی که بسیاری از مردم جامعۀ ما محتاج کمکند، کسانی بروند پول بدهند طلا بخرند، زینت‌آلات بخرند، وسایل زندگی رنگارنگ بخرند و در انواع و اقسام روش‌ها و منش‌های زندگی، اسراف کنند. اسراف، الگوی زن مسلمان نیست. (71/9/25)

از گوشه‌و‌کنار گاهی خبرهایی به گوش من می‌رسد. پوشیدن لباسِ فلان‌طور بر طبق فلان مُد، یا طلای آن‌طوری دست کردن، یا تزیینات خانه، و به قول شما دکور خانه را فلان‌طور عوض کردن با خرج روی دست مردِ خانه گذاشتن، افتخار نیست. ارزشِ یک زن، به پوشیدن لباس فاخر و برطبق آخرین مُد راه رفتن، که حتی بعضی زنان به دوخت‌های اروپایی رومی‌آورند، نیست. اینها موهومات و پندارهای باطل است. اینکه نگاه کنیم ببینیم مثلاً زنِ فلان آقا با این‌طور لباس و آرایش و پُزی وارد مجلس شد، ما هم اولاً درمقابل او احساس حقارت کنیم؛ ثانیاً سعی کنیم برای رفع این حقارت، خود را به هر قیمتی به پای او برسانیم، اشتباه است. شما اصلاً درمقابل چنان کسی نباید احساس حقارت کنید. هرکس زنی را به‌خاطر وضع لباسش که برطبق مُد نیست، یا طلایی که به دست و گردنش نیست، یا آرایش فلان‌طوری‌که انجام نداده، تحقیر کند، خودش را تحقیر کرده است. اینها که مایۀ تحقیر نیست. برترین زنانِ دنیا کسانی نیستند که آرایش‌ها و مُدهایشان در بورداهای[49] دنیا پخش شده است. بهترین آرایش‌ها و بهترین لباس‌ها، بر چهره و تنِ مانکن‌های فروشگاه‌های اروپایی است. اینها خیلی ارزش دارند؟! مانکنِ بدبختِ بیچاره‌ای که باید آنجا بایستد؛ این ارزش است؟ بهترین آرایش‌ها، مال خیلی از هنرپیشه‌هایی است که در دنیا، هیچ نام نیکی ندارند.

برترین زنان تاریخ، کسانی هستند که از خودشان خِرَد، اراده، تصمیمِ درست و شخصیت انسانی نشان داده‌اند. یک‌وقت خانمی در یکی از کشورهای شرق، که نمی‌خواهم اسم او را بیاورم، نخست‌وزیر بود. خانم برجسته‌ای محسوب می‌شد که از قبل از انقلاب، نخست‌وزیر بود و تا زمانی هم که من رییس‌جمهور شدم، همین مقام را داشت. این خانم، یکی از مقتدرترین و برجسته‌ترین چهره‌های سیاسی زنان در دنیا بود؛ اما از لحاظ لباس و پوشش، در کمال سادگی بود. شخصیت زن، به تجملات نیست. خانم‌ها خود را درگیر رقابت و چشم‌و‌هم‌چشمی در زمینۀ لباس و آرایش و دکور و امثال اینها نکنند؛ چون هم خود را اذیت می‌کنند، هم همسرانشان را به زحمت می‌اندازند و هم پیش خدا رتبه‌ای پیدا نمی‌کنند؛ بلکه تنزل هم می‌کنند. (80/7/27)

زمانی ایران آن‌گونه بود. همۀ زندگی زن‌ها همان بود. آن روزگار را ما گذراندیم و بحمدالله با شروع انقلاب، از آن دوران تاریک و سیاه بیرون آمدیم. یک روز بود که اگر پنج نفر، ده نفر زن، از هر قشر از قشرهای جامعه دور هم جمع می‌شدند، مهم‌ترین حرفشان این بود که فلان لباس زیباتر است یا فلان لباسِ دیگر؛ فلان زن لباس بهتری دارد، یا فلان زنِ دیگر؛ فلان‌کس تشریفاتی‌تر و باتجمل‌تر حرکت می‌کند، یا فلان‌کسِ دیگر؛ فلان جنس لوکس را فلان‌کس از بازار خریده است، بیا ما هم بخریم؛ عمدۀ حرفشان این چیزها بود. امروز این‌طور نیست و نباید باشد. امروز شأن زن مسلمان بالاتر از غرق‌شدن و پرداختن به این چیزهای بی‌ارزش است.

من می‌خواهم به شما خواهران عزیز مسلمان عرض کنم ـ البته اکثراً این‌طور نیستند، لکن متأسفانه عده‌ای هستند ـ شما راهی را شروع کردید و پیمودید و پیشرفت کردید. مواظب باشید دست‌های پنهان دشمنان، شما را از نیمۀ راه برنگردانند و زحمت‌هایتان را باطل و ضایع نکند. (72/9/17) از اولِ انقلاب تاکنون، همۀ همت دشمنان این است که جوانان این کشور، جوانان آن روز، جوانان دوره‌های بعد و جوانان امروز مثل شما را، به قیمت غفلت از آرمان‌های اسلامی و انقلابی و الهی، سرگرمِ مسائل مادی کنند. چه کسی باید درمقابل اینها، قرص و محکم بایستد؟ همه؛ اما در درجۀ اول، شما زنان و مردان حزب‌اللهی و انقلابی. (77/7/21) بعضی خیال می‌کنند حال که از انقلاب چند سالی فاصله گرفته‌ایم، دیگر آن حرف‌ها تمام شد. در‌حالی‌که آن حرف‌ها امروز جدی‌تر و بااهمیت‌تر است...ممکن است آدم خیال کند که باید از این بهره‌مندی‌های دنیا استفاده کنیم که عقب نمانیم، اینها تصورات است، خیال است. «ما عِندَکُم یَنفَدُ وَ ما عِندَاللهِ باقٍ»[50]؛ اجر و ثواب پیش خداست که باقی می‌ماند و اهمیت دارد. آن را باید کسب کنیم. آن مهم است. (72/1/1)

بهترینِ همۀ دخترانِ عالم و بهترینِ همۀ پسرانِ عالم با هم ازدواج کردند درحالی‌که مهریه، مِهرُالسُّنَّة بود و جهیزیه هم بسیار ساده و مختصر. (81/12/13) زندگی امیرالمؤمنین و فاطمۀ زهرا نمونه است. امیرالمؤمنین، بهترین مرد خلقت، در سنین جوانی داماد شد؛ بهترین دخترِ همۀ دوران تاریخ، فاطمۀ زهرا، را هم گرفت. (82/6/18) بهترین دختران به فدای یک تار موی او و همۀ پسران به فدای یک تار موی امیرالمؤمنین علیه‌السلام. این را هم بدانید که امیرالمؤمنین علیه‌السلام بهترین پسران فقط از لحاظ معنوی نبود. آن پسر، قهرمان بزرگ میدان‌های جنگ بود. آن دختر هم، حضرت فاطمه سلام‌الله‌علیها، دختر اول‌شخص دنیای اسلامِ آن‌ روز بود. دختر اول‌شخص دنیای اسلام و بهترین پسران آن روزگار، چنان مهریه و جهیزیه‌ای داشتند. (81/12/13)

خیال نکنید که آن روزها تجملات، تشریفات و مهریۀ سنگین وجود نداشته و مردم این کارها را نمی‌دانستند. آن‌روزها هم رؤسای قبایل و اَشراف عرب، وقتی می‌خواستند دختر شوهر دهند، تفصیلات و جهیزیه‌ها درست می‌کردند. مثلاً بعضی‌ها مهریۀ دخترشان را طلاهای سنگین، صد شتر یا هزار دینار و یا ده‌هزار دینار قرار می‌دادند. (81/6/28) مهریۀ سنگین مال دوران جاهلیت است. پیامبر اکرم آن را منسوخ کرد. (74/2/28) هم پیغمبر و هم امیرالمؤمنین ـ یعنی هر دو خانوادۀ دختر و پسر ـ جزوِ خانواده‌های اشراف قریش محسوب می‌شدند؛ یعنی عزیزترین و کریم‌ترین خانواده‌های قریش بودند؛ اما اهل دنیا و تفاخر و اهل پول جمع کردن نبودند؛ وإلّا شاخص‌های خانوادگی آنان ازنظر مردم و معیارهای آن زمان، در رتبۀ اعلی بود. پسر، امیرالمؤمنین علیه‌السلام، دارای افتخارات بزرگ تا همان زمان بود و دختر، حضرت فاطمۀ زهرا علیهاالسلام، هم که بهترین دختر دنیای کوچکِ اسلامِ آن‌ روز و دختر اول‌شخص مدینه محسوب می‌شد. آنها هم این کارها را می‌دانستند؛ اما چون دنیا را تحقیر می‌کردند و برای ظواهر زندگی، ارزشی قائل نبودند، آنها را وارد ماجرایی با این لطافت و معنویت، یعنی ازدواج، نمی‌کردند. پول، طلا و امور مادی، کوچک‌تر از آن بودند که آنها را وارد چنین قضیه‌ای کنند. (81/6/28)

مهریۀ فاطمۀ زهرا چه بود؟ جهیزیۀ فاطمۀ زهرا چه بود؟ عروسی‌اش چگونه بود؟ (82/6/18)

همان چند قلمِ ارزان‌قیمتی بود که در کتاب‌ها نوشته‌اند و ضبط کرده‌اند: یک تکه حصیر، یک تکه لیف خرما، یک دست رختخواب و یک دستاس[51]، یک کوزه، یک کاسه[52]‌. (72/1/5) با پول امروز اگر حساب کنید، شاید در حدود کمتر از بیست‌هزار تومان، مهریۀ فاطمۀ زهرا سلام‌الله‌علیها بود! جهیزیۀ آن بزرگوار و وسائل زندگی که برای او فراهم کردند، با پول امروز، پول یک قطعه از لباسی که یک زن متوسط امروز می‌پوشد، شاید نبود! این، الگوست. (72/9/17) درحالی‌که پیغمبر نه‌اینکه نمی‌توانست، پیغمبر می‌توانست، اگر یک اشاره می‌کرد پیغمبر، کسانی حاضر بودند با کمال میل و علاقه، پول‌های زیاد، جهیزیه‌های فراوان بیاورند بریزند به پای این دختر و پسر، اما پیغمبر نخواست این را، آن جهیزیۀ ساده، آن مهریۀ عرض کنم که کوچک و اندک، آن رفتار فقیرانه اینها تعمد بود، این برای این بود که دیگران یاد بگیرند، می‌فهمیم در خانوادۀ پیغمبر اسلام‌ صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم و دخترها و پسرها و ازدواج‌هاشان از مهرالسنة تجاوز نکردند (75/6/3) آنها خودشان را اسیر ظواهر نکردند. ما نمی‌توانیم مثل آنها عمل کنیم؛ اما راه را به ما یاد داده‌اند، خط را به ما یاد داده‌اند. گفته‌اند زندگی‌های مشترک را این‌گونه آغاز کنید. (81/12/13) امثال ما دهانمان می‌چاید که بخواهیم زندگی خود را به نزدیک آنها تشبیه کنیم، نه از شما توقع داریم، نه از خودمان توقع داریم؛ اما آن، قلّه است، هرچه ممکن است باید به آن نزدیک شد و در آن جهت حرکت کرد.

نگاه نکنید به کسانی‌ که در قلّۀ شیطانیِ طرف مقابل قرار دارند و عروسی‌هایشان آن‌گونه است؛ در اسلام هم بودند، امروز هم هستند، در دنیا هم هستند. وقتی مأمون، خلیفۀ عباسی، ازدواج کرد، شب عروسی قوطی‌هایی از طلا روی سر زنش می‌ریختند؛ این غیر از جواهرات و طلاها و نُقل‌هایی بود که نثار می‌کردند. وقتی میهمان‌ها سر قوطی‌ها را باز کردند، دیدند داخل هرکدام از اینها نوشته شده مثلاً ملک فلان‌جا برای یابندۀ این قوطی، مزرعۀ شش‌دانگِ فلان‌جا برای یابندۀ این قوطی؛ البته این زمین‌ها و املاک به‌زور و ظلم گیرشان آمده بود و این‌طور هم آنها را بذل و بخشش می‌کردند. وقتی مالی از حرام به‌دست می‌آید، در راه اسرافِ این‌طوری هم خرج می‌شود. آن‌قدر زیاده‌روی کرده بودند که خود مأمون گفت این دیگر اسراف است، همان کارها موجب شد که بعد از آنها اسلام چندین قرن شکست بخورد و ضایع و پامال تهاجم اقوام مختلف شود. (82/6/18)

در کیفیت و ادارۀ امر ازدواج هم اسلام تدبیری دارد. این تدبیر مربوط به گزینش همسر است. اینکه چه کسی را برای ازدواج انتخاب کنیم، بسیار مهم است. (81/12/13) در انتخاب همسر، ازنظر اسلام معیارهایی معتبر است که این معیارها برخلاف معیارهای جاهلی است. معیارهای جاهلی به اسم و عنوان و پول و شخصیت و ثروت و شغل و نظایر آن نگاه می‌کند. (82/3/19) آنان که اهل دنیا هستند، دنبال ظواهر دنیوی می‌روند و برای انتخاب همسر، اول نگاه می‌کنند ببینند تحصیلات، ثروت و شکل و قیافۀ طرف چگونه است. اگرچه اینها جاذبه‌های طبیعی است و انسان دوستشان می‌دارد؛ اما لزوماً هیچ‌کدام باعث خوشبختی نیست. آنچه که انسان را در امر ازدواج خوشبخت می‌کند این است که با کسی ازدواج کند که دارای اهلیّت، صلاح، دین، نجابت و شرافت باشد. اینهاست که زندگی مشترک را مستمر می‌کند.

روایت دارد که اگر کسی با فردی برای جمال یا ثروتش ازدواج کند، ممکن است خدای متعال جمال و ثروت را از او بگیرد. معلوم است که ثروت به بادی بسته است. یک‌وقت می‌بینید یک نفر در اوج ثروت و تموّل با حادثه‌ای مختصر به خاک سیاه می‌نشیند. یکی از رؤسای کشورهای معروف و بسیار ثروتمند منطقۀ آسیا که ثروتمندان بزرگی هم دارد، در همین اتاق به من گفت، فلانی، ما در ظرف یک شب تبدیل به گدا شدیم. واقعاً نیز همین‌طور بود؛ البته گدا شدنی چنین، مربوط به سیاست‌های ملت‌ها و کشورهاست. یک بازی پولی و اقتصادی، ناگهان هزاران تاجر و هزاران ثروتمند را به قول رئیس آن کشور، که ماهاتیر محمد[53] بود، به خاک سیاه نشاند. یک شبه ثروت‌های هزاران نفر دود شد و به هوا رفت!

جمال نیز همین‌طور است؛ چه در مرد و چه در زن. جمال یک ویژگی ماندگار نیست. با یک حادثه، با یک خدای نکرده خوردن صورت به دیوار، با یک زایمان سخت، با یک بیماری و هزار اتفاق کوچک و بزرگ که ممکن است برای انسان بیفتد، جمال از بین می‌رود. چه بسیار افرادی را انسان می‌شناسد که روزگاری بسیار صاحب جمال بودند؛ اما چند سالی که از عمرشان گذشت از این‌رو به آن‌رو شدند. پس، جمال ویژگی ماندگاری نیست. وانگهی انسان به جمال عادت می‌کند و وقتی عادت کرد، دیگر برایش تازگی ندارد. بنابراین ویژگی‌هایی که در امر ازدواج مهم است عبارت است از شرافت، اخلاق، ادب و دین‌داری. از این‌روست که می‌گویند گزینش کنید و به‌دنبال انسان پاکدامن و شریف ـ چه پسر شریف و چه دختر شریف ـ بروید تا خدای متعال برکت دهد. دنبالۀ روایتی که ازدواج برای جمال و ثروت را نکوهش می‌کند، چنین آمده است که اگر در امر ازدواج دنبال دین و تقوا رفتید، خدا هم مال می‌دهد، هم جمال. من یک‌وقت از خودم سؤال می‌کردم بعد از خلقت و در کوران زندگی، چگونه خدا به کسی جمال می‌دهد؟ آدم بی‌پول را ثروتمند می‌کند؛ اما جمال را چگونه می‌دهد؟ آیا آدم زشت را خدا زیبا می‌کند؟ از چه‌رو پیغمبر فرموده: خدا جمال هم می‌دهد؟ بعد ناگهان متنبّه شدم که جمال را در واقع محبت می‌سازد. اگر ازطرف خدا محبت داده شود، چهرۀ بی‌جمال در چشم انسان، جمیل و زیبا می‌آید:

اگر بر دیدۀ مجنون نشینی به غیرِ خوبی لیلی نبینی[54]

می‌گویند لیلی زشت و مجنون هم عربی، اکبیر[55] و منحوس بوده است؛ اما محبت کاری می‌کند که در چشم یکدیگر زیبا می‌نمایند و به‌شدت همدیگر را دوست می‌داشته‌اند. به‌هرحال همان مقدار که این افسانه واقعیت داشته باشد، در تاریخ می‌ماند. غرض اینکه وقتی خدای متعال محبت داد، دنبالش جمال هم می‌آید. (81/12/13) چون جمال در چشم شماست، جمال در دل شماست، جمال در نگاه شماست. انسان کسی را که خیلی جمیل هم نباشد، دوست که داشت، او را جمیل می‌بیند. وقتی کسی را دوست نداشته باشد، هرچه هم جمیل باشد، به نظر او جمیل نمی‌آید. پس اگر چنانچه از روی تقوا بود، از روی پاک‌دلی بود، از روی صفا بود، دستِ صفا زن و شوهر به هم دادند، محبت که در اینها به‌وجود آمد، عرض کنم که گفت «گر محبت درمیان آمد تکلّف گو نباش»[56]، دیگر تکلفی وجود ندارد، همه‌چیز به نظرها شیرین و مطلوب می‌آید. (77/10/13)

اسلام می‌گوید که شما دو چیز را در نظر بگیرید، یکی اینکه آن‌طرف ازدواج شما یک عنصر متدین و ب‌اعفاف باشد، نجیب باشد، جنبه‌های معنوی او، ثانیاً طبق نیاز دنبال او رفته باشد، همین. همین‌قدر که مرد احساس می‌کند که ازدواج باید بکند، برود سراغ یک زنی که دارای عفاف و نجابت هم باشد، زن هم همسریِ مردی را قبول کند که دارای عفاف و نجابت باشد، کافی است. دنبال زیبایی، دنبال شغل، دنبال اصل و نسب چنین و چنان، دنبال اعتبار اجتماعی، دنبال پول، ابداً در اسلام این چیزها مورد نظر نیست، بلکه ممنوع هم هست، این‌جوری است.

لذاست که پیغمبر اکرم به یک مرد زشتِ سیاه‌چردۀ بی‌پولِ بی‌اصل و نسب به نام جُوَیبِر (62/12/19)

ـ که در زشتی و بی‌پولی در همۀ مدینه کمتر آدمی مثل او بود (62/12/12) ـ می‌گوید برود دختر زیبایِ اشرافیِ پول‌دارِ یکی از اعیان مدینه را خواستگاری کند. نه جویبر می‌گوید اِ، من قابل نیستم، بروم مثلاً دختر فلانی را بگیرم، من کیم؟ من زشتم، من نمی‌دانم بی‌کس‌وکارم، من بی‌پولم. جویبر چنین چیزی احساس نمی‌کند، می‌گوید من مردَم، مسلمان هم هستم، دیگر چه می‌خواهد؟ البته پدر دختر، یک خرده‌ای ایمانش متزلزل است، دختر حزب‌اللهی است، متدین است، مثل دخترهای حزب‌اللهی امروز الحمدالله، آن تا می‌فهمد که پیغمبر این مرد زشت را فرستاده خواستگاریش، به پدرش می‌گوید چرا رد کردی؟ چه می‌خواهد دختر؟ می‌گوید این مرد است و مسلمان است، من هم زنم و مسلمانم، کفو هم هستیم، مسلمان کفو مسلمان است، (62/12/19) «ألمُؤمِنُ کُفوُ المُؤمِنَةِ وَ المُسلِمُ کُفوُ المُسلِمَةِ»[57]. این ملاک دینی است. (72/6/11) توجه کردید؟ این‌جوری است دیگر.

حالا بعضی خیال می‌کنند باید دخترشان را حتماً بدهند به یک کسی‌که هم‌شأن خودشان باشد. می‌پرسیم آقا، هم‌شأن یعنی چه؟ می‌گوید اگر ما مثلاً یک کاسبی هستیم، این‌قدر سرمایه داریم، آن‌هم یک کاسبی باشد، همین‌قدر یک خرده بیشتر؛ خب، همین دور و برها سرمایه داشته باشد. ما اگر چنانچه این‌ مقدار اعتبار اجتماعی داریم، آن‌هم خب، مثلاً همین حدودها اعتبار اجتماعی داشته باشد. اگر پسر ما مثلاً لیسانس گرفته، این دختر هم حالا اگر لیسانس نیست، لااقل دیپلم گرفته باشد. چرا؟ چه لزومی دارد؟ چه مانعی دارد یک خانم دکتر باسواد تحصیل‌کرده، زنِ یک مثلاً فرض کنید جوان حزب‌اللهی شش کلاس درس‌خوانده بشود؟ چه مانعی دارد؟ چرا نتوانند با هم بسازند؟ چرا نتوانند با هم زندگی کنند؟ چه قیدی است؟ چرا حتماً باید دنبال کسی بگردند که نمی‌دانم دختری که حتماً شکلش این‌جوری باشد، زیبایی‌اش این اندازه باشد، پدرش این‌جوری باشد. چرا؟ چه لزومی دارد؟ اسلام اینها را قبول ندارد و ارزش‌های معنوی را قبول دارد.

می‌گوید دنبال نجابت و عفاف باشید. زندگی هم اتفاقاً این‌جوری بیشتر خوش می‌گذرد. این را هم بدانید. در یک روایتی دارد که اگر کسی همسری را برای مالش یا جمالش بگیرد، ازدواج کند با آن همسر، خدای متعال اگر خواست مال و جمال را به او می‌دهد، اگر هم نخواست نمی‌دهد، می‌گیرد[58]، خب، همین‌جور است دیگر. برای خاطر اینکه خیلی‌ها مال دارند، مالشان از بین می‌رود؛ جمال دارند، جمال زن هم خیلی راحت از بین می‌رود. با یک بیماری، با نمی‌دانم چند بار زایمان تمام می‌شود؛ اما اگر ـ دنبالۀ روایت است ـ همسری را به‌خاطر دینش انتخاب بکند، خدا هم مال می‌دهد، هم جمال. شما ممکن است سؤال کنید چطور؟ مگر جمال مثلاً کسی‌که زشت است، خدا زیبایش می‌کند؟ مگر می‌شود؟ جواب این است که لازم نیست شکل آن زیبا باشد، کافی است دل شما نسبت به او بامحبت باشد، او را زیبا خواهد دید. زیبایی بیش از آنچه که در صورت او باشد، در دل شماست، در چشم شماست، در نگاه پرمحبت شماست.

مال هم نداشته باشد، خدا مال می‌دهد. مال هم نه به‌معنای مال‌های زیاد و گزاف، لزومی ندارد. مال یعنی زندگی‌اش بگذرد، راحت باشند، باقناعت زندگی کنند، سختی نکشند، اینها؛ (62/12/19) جوان‌ها وقتی صحبت می‌شود می‌گویند، اگر ازدواج کنیم بعدش چه‌کار کنیم برای خانه، برای شغل؟ اینها همان قیودی است که همیشه جلوی کارهای اصلی و اساسی را می‌گیرد. فرمود: «اِن یَکونوا فُقَراءَ یُغنِهِمُ اللهُ مِن فَضلِهِ»[59] یعنی خدای متعال اینها را کفایت خواهد کرد. ازدواج بکنید. ازدواج در وضع معیشت آنها دشواری خاصی به‌وجود نمی‌آورد. بلکه به عکس خداوند آنها را از فضلش غنی هم می‌کند. این را خدای متعال فرموده است. (79/6/28) پس باید دنبال این ارزش‌ها بود و اسلام به اینها اهمیت می‌دهد. (62/12/19)

لذاست که امام صادق علیه‌الصلاةوالسلام به یک نفری فرمود تو که می‌خواهی زن بگیری، بدان که یک شریکِ هم‌خانۀ هم‌عمر می‌خواهی پیدا کنی، یک عمر با هم هستید دیگر، ببین چه‌ کسی‌ را انتخاب خواهی کرد؟ اخلاقش، دیانتش، عفافش را نگاه کنید، بعد پا بگذارید. بایستی همسری را انتخاب بکنید که در روایت دارد که یکی از موفق‌ترین مردها آن مردی است که خداوند به او همسری بدهد که وقتی چشمش به او می‌افتد، او را مسرور کند، شادمان کند، وقتی جلوی چشمش نیست، امانت او را حفظ کند. امانت مال او، سرّ او، ناموس او. (62/12/12) بحمدالله شما این مراحل را پشت سر گذاشتید و انتخاب و گزینش کردید. اکنون بایستی پای این گزینش بایستید؛ این پیوند را گرامی بدارید و این کانون خانواده را حفظ کنید. (82/3/19)

نکتۀ [بعد] این است که بنای کار ازدواج، بر سازش دختر و پسر است؛ باید با هم بسازند. این با هم بسازند، معنای خیلی عمیقی دارد. من یک‌وقت خدمت امام رفتم، ایشان می‌خواستند خطبۀ عقدی را بخوانند؛ تا من را دیدند، گفتند شما بیا طرف عقد بشو. ایشان برخلاف ما، که طول و تفصیل می‌دهیم و حرف می‌زنیم، عقد را اول می‌خواندند، بعد دو، سه جملۀ کوتاه صحبت می‌کردند. من دیدم ایشان پس از اینکه عقد را خواندند، رویشان را به دختر و پسر کردند و گفتند: «بروید با هم بسازید». من فکر کردم، دیدم که ما این‌همه حرف می‌زنیم، اما کلام امام در همین یک جملۀ «بروید با هم بسازید»، خلاصه می‌شود. حالا ما هم عرض می‌کنیم که شما دختران و پسران، بروید با هم بسازید. (70/4/20) سعی شما این باشد که در تمام دوران زندگی، به‌خصوص سال‌های اول، این چهار، پنج سال اول، با هم سازگاری داشته باشید. (76/4/31) با همدیگر زندگی کنید، همدیگر را بخواهید، به هم محبت داشته باشید، (62/12/12)

توقعاتتان را از هم کم کنید. نبادا دخترها و پسرهای جوان که حالا با هم ازدواج می‌کنند، خیال کنند که همسرشان باید یک فرشته باشد. نه اخلاق بدی، نه نقصی، نه عیبی، هیچ‌چیز نداشته باشد، نه این اشتباه است. (63/1/24)

این را هم شما بدانید، پسران، در ذهنشان دختر ایده‌آلشان را نقاشی می‌کنند و دختران هم پسر ایده‌آلشان را نقاشی می‌کنند؛ اما آن وجود ندارد. آن، نه‌اینکه در این شهر نیست، در این کشور هم نیست؛ بلکه روی زمین هم نیست. ایده‌آل یعنی بی‌نقص و بی‌عیب؛ یعنی هیچ عیبی نداشته باشد؛ اما این وجود ندارد، همه عیب دارند. ما انسان‌ها این‌طوری هستیم. یکی‌مان ممکن است این عیب را نداشته باشیم؛ اما عیب دیگری داشته باشیم. دیگری آن عیب را نداشته باشد؛ اما عیب دیگری داشته باشد. بالاخره هرکسی نقصی در وجودش هست. همۀ ما نقص داریم. خب؛ حالا تا از هم دوریم، این نقص‌ها را نمی‌دانیم؛ به مجردی که ازدواج انجام شد و کنار هم قرار گرفتیم، کم‌کم کمبودها ظاهر می‌شود. حالا ناراضی باشیم؟ نخیر؛ باید زندگی را آن‌گونه که هست، پذیرفت و با آن ساخت. (81/6/6) این‌طور نباشد که اگر بر اثر معاشرت، اشکال و عیب و ایرادی در همسرتان مشاهده کردید، آن را بزرگ بشمارید و برای خودتان عقده و غصه کنید. همۀ انسان‌ها در هم و مخلوطند. عیب دارند؛ حُسن هم دارند. (82/2/28) البته یک عیب‌هایی هست که قابل برطرف شدن است، آنها را سعی کنید برطرف کنید. یک عیب‌هایی هم هست که نه، عیب جسمی است، عیب روحی است، قابل برطرف شدن نیست؛ خب، آنها هم باید بسازید، اشکالی هم ندارد و بدانید که ارزش به تقواست. هر دو سعی کنید تقوایتان را زیاد کنید و برتری به تقوا پیدا کنید. اگر چنانچه بتوانید برتری پیدا کنید به‌وسیلۀ تقوا، این البته یک امتیازی است و باید مسابقه بگذارند زن و شوهر برای پیدا کردن تقوای بیشتر. (63/1/24)

خیال هم نکنید که حالا اگر فردا یک عیبی پیدا کردید بگویید هان، یک عیبی داشتی تو، نخیر همۀ همسرهای دنیا عیب دارند، این را بدانید. شما پسرها بدانید، همۀ زن‌های دنیا یک عیبی دارند بالاخره، هیچ زنی نیست که هیچ عیبی نداشته باشد. شما زن‌ها هم بدانید، همۀ مردهای دنیا عیب دارند جز معصومین، فقط معصومینند که عیب ندارند. منتها عیب‌ها، کوچک دارد، بزرگ دارد و باید با عیب‌های همدیگر بسازیم. در معاشرت‌ها، در زندگی، در زندگی خانوادگی، در زندگی اجتماعی، باید عیب را قبول کنیم. انسانِ بدون عیب وجود ندارد، جز معصومین که آنها هستند که عیبی ندارند، این‌جور است دیگر. اگر با نگاه‌های مادی نگاه کنید، ائمۀ معصومین علیهم‌السلام که مظهر همۀ نیکی‌ها بودند، زندگیشان با آن سختی گذشت، این‌هم یک‌جور عیب به حساب می‌آید، آخرش هم همه‌شان شهید شدند. شهادت البته بزرگ‌ترین حُسن است، بزرگ‌ترین منقبت است، اما خب، به نظر دیدهای مادی ممکن [است] مثلاً آن‌هم که چرا عمرشان کوتاه بود، یک عیب به حساب بیاید. به‌هرحال هیچ‌کس را پیدا نمی‌کنید شما که هیچ‌گونه نقطۀ سؤالی و کسری نداشته باشد، همه کسری دارند. پس اگر چنانچه فردا شما در همسرتان یک کسری پیدا کردید نگویید آه، ای‌کاش که ما یک همسری پیدا می‌کردیم که این کسری نداشت، نه آن یکی هم یک کسری دیگری داشت، این را بدانید. پس با هم بسازید، با هم محبت داشته باشید. (62/12/12)

در داخل خانواده، سازش‌کاری، حُسن است، عیب نیست. (81/3/8) جزو واجبات است (78/4/9) هر چقدر سازش با آمریکا، صهیونیست‌ها و آدم‌های نابکار بد است، سازش با همسر خوب است. البته سازش با دوستان دیگر هم خوب است، اما از همۀ سازش‌ها بهتر، سازش با همسر است. انسان باید با همسرش بسازد. (82/1/11) با دشمن، نه سازش نه تسلیم؛ اما با همسر، هم سازش هم تسلیم. (82/6/18) نبایستی زن و شوهر تصمیم بگیرند که خودشان هرچه گفتند همان شود. آنچه خودشان می‌پسندند و آنچه راحتی آنها را تأمین می‌کند همان بشود؛ نه، این‌طور نباید باشد. باید بنا داشته باشند که با هم سازگاری کنند. این سازگاری لازم است. اگر دیدید مقصود شما تأمین نمی‌شود مگر با کوتاه آمدن، کوتاه بیایید‌. (78/4/9) البته دو طرف باید کوتاه بیایند؛ اما زن برای آن طبیعت منعطف و نرم و ظریفی که دارد، راحت‌تر می‌تواند سازگاری نشان دهد. این معنایش این نیست که حالا مردها اگر هر هارت‌وپورتی کردند و هر توقع بی‌جایی کردند، آدم بگوید که زن باید بسازد؛ نخیر، مردها هم مأمور به عدالت و انصاف هستند. (81/7/11) این‌طور هم نیست که بگوییم همه‌جا خانم باید از آقا تبعیت کند؛ نخیر. چنین چیزی نه در اسلام داریم و نه در شرع؛ «الرِّجالُ قَوّامونَ عَلَی النِّساءِ»[60] معنایش این نیست که زن بایستی در همۀ امور تابع شوهر باشد. نه! یا مثل برخی از این اروپا ندیده‌های بدتر از اروپا و مقلِّد اروپا، بگوییم که زن بایستی همه‌کاره باشد و مرد باید تابع باشد. نه این‌هم غلط است. بالاخره دو تا شریک و دو تا رفیق هستید. یک‌جا مرد کوتاه بیاید، یک‌جا زن کوتاه بیاید. یکی اینجا از سلیقه و خواست خود بگذرد، دیگری در جای دیگر، تا بتوانید با یکدیگر زندگی کنید. (77/1/19) در جمهوری اسلامی نه مرد سالاری است، نه زن سالاری، خانواده سالاری است. (62/12/12)

ناسازگاری زندگی را تلخ می‌کند. خدای متعال زوج و همسر، چه مرد و چه زن، را خلق کرده است که مایۀ آرامش و سکن هم باشند. ناسازگاری باعث سلب آرامش روحی است. پس لازم است که در زندگی مشترک، سازگاری وجود داشته باشد. طرفین برای اینکه بتوانند زندگی شیرینی داشته باشند، بایستی اگر کمبودی هم هست، تحمل کنند. (81/12/13) اسلام در داخل خانواده ترتیبی داده که اختلاف درون خانواده به‌خودی‌خود حل شود. به مرد دستور داده که یک ملاحظاتی بکند. به زن هم دستور داده که یک ملاحظاتی بکند. مجموع این ملاحظات اگر انجام بگیرد، هیچ خانواده‌ای قاعدتاً متلاشی نخواهد شد و از بین نخواهد رفت. غالباً متلاشی شدن خانواده‌ها به‌خاطر این بی‌ملاحظگی‌ها است. مرد بلد نیست که رعایت کند؛ زن، بلد نیست که عقل به خرج بدهد، او تندی و خشونت بی‌حد می‌کند، این بی‌تحملی به خرج می‌دهد، همه‌اش ایراد دارد، خشونتِ او هم ایراد دارد، سرکشیِ این‌هم ایراد دارد. اگر او خشونت نکند، اگر یک‌وقتی اشتباه کرد، این سرکشی نکند، ملاحظه کنند، با همدیگر بسازند، هیچ خانواده‌ای تا آخر متلاشی نخواهد شد و خانواده باقی می‌ماند‌. (75/11/20)

البته اسلام بن‌بست نگذاشته، یک‌وقت خدای نکرده یک زن و شوهری به‌هیچ‌وجه نتوانستند با هم بسازند راه باز است، راه بسته نیست، اما تا آنجایی‌که ممکن هست باید با هم بسازند. هیچ‌کس هم به همسر خودش نگوید که من از تو بالاترم؛ نه زن به شوهرش بگوید، نه شوهر به زنش بگوید. بالاتری یعنی چه؟ یعنی پدر شما بالاتر است از پدر او؛ این حرفِ مفت است، اسلام این را قبول ندارد. یعنی ثروت شما بیشتر از ثروت همسرتان است؛ این‌هم حرفِ مفت است، اسلام این را موجب بالاتر بودن نمی‌داند. یعنی شما زیباتر از همسرتان هستید، او زشت است، شما زیبا هستید؛ این‌هم حرفِ مفت است، اسلام زشت و زیبایی را ملاک برتری نمی‌داند؛ یا یعنی شما تقوایتان بیشتر است، خب، اگر تقوایتان بیشتر است که نباید بگویید من بالاترم. یک امتیاز فقط وجود دارد و آن امتیاز به دین و تقوا، آن‌هم که به زبان نمی‌آید. آنی‌که می‌گوید من بالاترم، تقوایم بیشتر است، خود این تنزل در تقواست؛ خود این پایین افتادن سطح اخلاق است. پس این حرف معنی ندارد که کسی به زنش بگوید که من از تو بالاترم، یا به شوهرش بگوید که من از تو بالاترم. اینی‌که شما خیال کنید که وقتی پدر انسان پول‌دار است، خانوادۀ آدم، نام‌ونشان‌دارند، به یک مقامی، به یک قدرتی، به یک سمتی ارتباط و اتصال دارند؛ این یک بالاتری به حساب می‌آید؛ نه، اینها را اسلام قبول ندارد. (63/2/14) پس با هم بسازید. همانی‌که مقدّر و نصیب شده، آن را مغتنم بشمارید، عطیۀ الهی بدانید، نعمت خدا بدانید تا ان‌شاءالله خدای متعال هم برکاتش را بر شما نازل کند. (81/7/11)

فرموده‌اند: «جِهادُ المَراَةِ حُسنُ التَّبَعُّلِ»[61]. حُسنِ تَبَعُّل یعنی چه؟ (81/7/18) در دورۀ رژیم طاغوت، (81/7/11)

وقتی بنده و امثال بنده در میدان مبارزه بودیم، دستگاه دیر یا زود ماها را شناسایی و پیدا می‌کرد و مزدورهای خودش را سراغ ما می‌فرستاد. می‌آمدند ما را از توی خانه‌هایمان بیرون می‌کشیدند و جلوی چشم زن و بچه به شکنجه‌گاه‌های ساواک می‌بردند. زندانی را من می‌کشیدم، شکنجه را من تحمل می‌کردم، اما می‌دانستم که رنجِ بیشتر را خانم می‌برد؛ نگرانی، ترس، دلهره، اضطراب و غصه به او مجال لحظه‌ای آرامش نمی‌دهد؛ این را من می‌فهمیدم. حتی در زندان و در سلول انفرادی، وقتی فکر می‌کردم، می‌دیدم وضع اینها از وضع من دشوارتر است؛ دلم به حال آنها می‌سوخت. بعد هم که بیرون می‌آمدم، وقتی سؤال و جستجو می‌کردم، با اینکه نمی‌خواستند بگویند؛ اما می‌فهمیدم که بر آنها چه گذشته است. آدم چند تا بچۀ کوچک را تر و خشک کند؛ نه درآمدی، نه پولی، نه یک وسیلۀ تأمین راحتی، نه امنیتی؛ چهار نفر هم دربیایند شماتت کنند، که دیگر بدتر. توی خانۀ تنها، بدون مرد؛ پدر بچه‌ها هم معلوم نیست در چه وضعی است؛ آنها بیشتر زجر می‌کشیدند. (83/7/2) بعضی زن‌ها به ملاقات زندانی‌ها که می‌آمدند، شوهرِ زندانی از آنها می‌پرسید: خب، چطوری؟ می‌گفت: خیلی خوب. مشکل مالی نداری؟ می‌گفت: نه خیلی هم خوب است. بچه‌ها کسالتی، چیزی ندارند؟ چرا نیاوردی‌شان؟ می‌گفت: داشتند بازی می‌کردند، خوش بودند، گفتم اذیتشان نکنم. بعد معلوم می‌شد که بچه یک ماه ناخوش بوده است. این زن نمی‌گذاشت شوهر داخل زندان حتی ناخوشی بچه را بفهمد که مبادا نگران شود. شوهر می‌پرسید: خودت چطوری؟ و زن جواب می‌داد، خیلی خوب و سر حالم. درحالی‌که خود زن احتیاج به مراقبت داشت. ما این‌طوری هم داشتیم. اینها همه کمک است. بعضی زن‌ها این‌طور نبودند. به ملاقات که می‌آمدند، بنا می‌کردند به آه و ناله؛ تو که نیستی، ما پول که نداریم، نان که نداریم، کسی‌که به ما محل نمی‌گذارد، بچه‌ها بابایشان را می‌خواهند، مدرسه این‌طور گفته. آن بیچاره خودش هزار تا مشکل داخل زندان داشت، دلش را از قضایای بیرون پر از خون می‌کردند و طبعاً اراده‌اش سست می‌شد. اگر همان‌جا هم تصمیم نمی‌گرفت که به‌گونه‌ای خودش را با نوشتن توبه‌نامه از گیر زندان خلاص کند، مطمئناً برای نوبت بعد که می‌خواست اقدام مهمی بکند، دست و پایش می‌لرزید. (81/7/11)

از اول انقلاب، زنان یکی از برجسته‌ترین نقش‌ها را در این انقلاب ایفا کردند. هم در خود حادثۀ بزرگ انقلاب، هم در حادثۀ بسیار بزرگ هشت سال دفاع مقدس، نقش مادران، نقش همسران، از نقش مجاهدان اگر سنگین‌تر و دردناک‌تر و تحمل‌طلب‌تر نبود، یقیناً کمتر نبود. مادری که جوان خودش را، عزیز خودش را، دستۀ گل خودش را هجده سال، بیست سال ـ کمتر، بیشتر ـ پرورش داده، با آن محبت مادرانه او را به ثمر رسانده، حالا او را به‌طرف میدان جنگ می‌فرستد، که معلوم نیست حتی جسد او هم برخواهد گشت یا نه. این کجا، رفتن خود این جوان کجا؟ که خب، این جوان، با شور و هیجان جوانی، همراه با ایمان و روحیۀ انقلابیگری، حرکت می‌کند و می‌رود. کار این مادر، از کار آن جوان اگر بزرگ‌تر نباشد، کوچک‌تر نیست. بعد هم که جسد او را برمی‌گردانند، افتخار می‌کند که بچۀ من شهید شده. اینها چیز کمی است؟ این، حرکت زنانه، حرکت زینب‌گون در انقلاب ما بود. (89/2/1)

بچۀ انسان سرما می‌خورد، دو تا سرفه می‌کند، چقدر نگران می‌شویم؟ یک بچۀ انسان برود کشته بشود، دومی برود کشته بشود، سومی برود کشته بشود؛ شوخی است؟ و این مادر با همان احساسات مادرانۀ سالم و جوشان و پرفوران، آن‌چنان نقشی ایفا کند که صد تا مادر دیگر تشویق بشوند بچه‌هایشان را بفرستند میدان جنگ. اگر این مادرها آن‌وقتی‌که جنازۀ بچه‌هایشان می‌آمد یا حتی نمی‌آمد، آه و ناله می‌کردند، گله می‌کردند، یقه چاک می‌زدند، اعتراض به امام و اعتراض به جنگ می‌کردند، مطمئناً جنگ در همان سال‌های اول و در همان مراحل اول زمین‌گیر می‌شد. نقش مادران شهدا این است.

همسران صبور شهدا، زن‌های جوان، شوهران جوانِ خودشان را در آغاز زندگی شیرین خانوادگیِ مورد آرزو، از دست بدهند. اولاً راضی بشوند این شوهر جوان بلند شود برود جایی که ممکن است برنگردد؛ بعد هم شهادت او را تحمل کنند؛ بعد هم افتخار کنند، سرشان را بالا بگیرند. اینها آن نقش‌های بی‌بدیل است. بعد آنچه که تا امروز ادامه دارد، همسری با جانبازان است. خانم‌هایی رفتند همسر جانبازان شدند. یک مرد ناقصِ معیوبِ احیاناً بداخلاقِ به‌خاطر وضع جسمی یا اختلالات ناشی از موج‌گرفتگی و غیره را انسان به‌عنوان یک متعهد و یک مسئول، داوطلبانه و بدون هیچ اجباری برود پذیرایی‌اش را به عهده بگیرد، خیلی فداکاری کرده است. یک وقت شما می‌گویید من می‌آیم روزی دو ساعت از شما پذیرایی می‌کنم. خب، هر روزی که شما می‌روید، او از شما تشکر می‌کند. یک‌وقت هست که نخیر، شما خودتان را به‌عنوان همسر او توی خانۀ او می‌گذارید؛ شدید بدهکار! یعنی طبیعت کار این است که باید شما این کار را بکنید. اینها این فداکاری را کردند. اصلاً نمی‌شود نقش زنان را محاسبه کرد. و من اقرار کنم، اعتراف کنم؛ اول کسی‌که این نقش را فهمید، امام بزرگوار ما بود. (90/10/14)

خانم‌ها، سختی‌هایی که شما از ناحیۀ شغل همسرتان متحمل می‌شوید، یک‌ذره‌اش هدر نمی‌رود؛ پای خدا حساب کنید و پاداش آن را از خدا بخواهید، و خدا پاداش خواهد داد...من همیشه گفته‌ام؛ در این قضایا، اجر خانم‌ها حداقل نیمی از مجموع اجر است. از من می‌پرسند چرا می‌گویید حداقل؛ عادلانه، پنجاه‌ درصد، پنجاه درصد، زن و شوهر اجر خدا را تقسیم کنند؛ چرا اجر زن‌ها بیشتر باشد؟ من می‌گویم به‌خاطر اینکه وقتی مرد کاری انجام می‌دهد، جلوی چشم قرار دارد و همه آن را می‌بینند؛ لذا مقداری ستایش و جانب‌داری و تحسین را از مردم دریافت می‌کند؛ این می‌شود یک مقدار از اجرش؛ اما خانمی که در خانه است، کسی نمی‌داند او چه کشیده و چه دارد می‌کشد. ستایش و کف‌زدن و هورا کشیدن و صلوات فرستادن، دیگر برای او نیست؛ پس همین اندازه، اجر او بیشتر می‌شود. (83/7/2)

اگر زن در خانه با فعالیت شوهر موافق باشد، شوهر امکان فعالیت و تلاشش چند برابر می‌شود. (61/11/14) هر تلاشی که یک مرد در میدان‌های مختلف انجام می‌دهد، به میزان زیادی مرهون همکاری، همراهی، صبر و سازگاری همسر اوست. همیشه همین‌طور بوده است. (81/7/18)

اینکه از پیغمبر نقل شده است که فرمودند: «جِهادُ المَرأةِ حُسنُ التَّبَعُّلِ» جهاد زن این است که خوب شوهرداری کند؛ خوب شوهرداری کردن، یعنی این. یعنی زمینه را طوری فراهم کند که آن آقا بتواند کار خودش را با راحتی انجام دهد. (72/1/1) عده‌ای خیال می‌کنند جهاد زن این است که فقط وسایل راحتی مرد را فراهم کند. حُسن تَبعّل فقط این نیست؛ این جهاد نیست؛ جهاد این است که زنان مبارز، مؤمن و فداکار، وقتی شوهرانشان مسئولیت‌های سنگینی دارند، بار آن سنگینی به میزان زیادی روی دوش آنها می‌افتد. وقتی مرد خسته می‌شود، اثر خستگی او در خانه ظاهر می‌گردد. وقتی به خانه می‌آید، خسته، کوفته و گاهی بداخلاق است و این بداخلاقی و خستگی و بی‌حوصلگیِ ناشی از محیط کار، به داخل خانواده منعکس می‌شود. حالا این خانم اگر بخواهد جهاد کند، جهاد او این است که با این زحمت‌ها بسازد و آنها را برای خدا تحمل کند؛ این می‌شود حُسن تَبعّل.

وقتی پیغمبر صلوات‌الله‌وسلامه‌علیه از مکه به مدینه هجرت کرد، امیرالمؤمنین علیه‌الصلاةوالسلام حدود بیست‌وسه، چهار سال سن داشت. از همان اول هم مبارزات و جنگ‌های گوناگون شروع شد. در همۀ این جنگ‌ها هم این جوان، یا پرچم‌دار بود یا جلودار بود یا قهرمان اصلی بود؛ خلاصه بیشترین بارها را بر دوش داشت. جنگ که زمان نمی‌شناسد؛ هوا گرم است، سرد است، صبح است، بچه مریض است. در مدت ده سال حکومت پیغمبر که تقریباً هفتاد جنگ بزرگ و کوچک اتفاق افتاد ـ از جنگی که مثلاً یک ماه طول کشیده یا بیشتر، تا جنگ‌های چند روزه ـ جز یک مورد، امیرالمؤمنین در تمام آنها شرکت داشت. علاوه‌براین جنگ‌ها، به مأموریت هم فرستاده می‌شد؛ مثل مأموریت به یمن که پیغمبر، امیرالمؤمنین را برای قضاوت، مدتی به یمن فرستاد. بنابراین فاطمۀ زهرا سلام‌الله‌علیها، دائم مواجه بود با اینکه شوهرش یا در جنگ است، یا با بدن زخمی و خون‌آلود از جنگ برگشته، یا در کنار پیغمبر مشغول کارهای مهمِ داخل مدینه است و یا در سفرِ مأموریت است. فاطمۀ زهرا با این اوضاع و شرایط دشوار و با این شوهر پُرکار و دائماً مشغول، با نهایت مهربانی و از خود گذشتگی رفتار کرد و چهار بچه را در دامان تعلیم و تربیت آسمانی خود بزرگ کرد که یکی از آنها حسین‌بن‌علی علیه‌السلام است، که امروز در همۀ تاریخ بشر، هیچ پرچم آزادگی و افتخاری را برجسته‌تر، بلندتر و نمودارتر از او مشاهده نمی‌کنید. پس معنای حُسن تَبعّل این است.

..شما خانم‌ها اگر از ناحیه همسرتان زحمتی را متحمل می‌شوید، که آن همسر این زحمت را به‌خاطر کار و تلاش و مجاهدت، بر شما تحمیل می‌کند، این زحمت پیش خدای متعال اجر دارد؛ ولو یک‌لحظه و یک ساعتش را هیچ‌کس نفهمد. خیلی‌ها از زحمات خانم‌ها آگاهی ندارند. مردم عادت کرده‌اند که خیال کنند زحمت، چیزی است که انسان با بازو و بدن و جسم خود انجام می‌دهد؛ نمی‌دانند زحمات روحی و عاطفی گاهی سنگین‌تر است. آقایان، خیلی از زحمت‌های شما را درست ملتفت نیستند؛ اما خدای متعال که «لا یَخفی عَلَیهِ خافِیةٌ»[62] است ـ هیچ چیزی از او پوشیده نمی‌ماند ـ ناظر کار شماست و شما اجر دارید. ..هرچه شما به موفقیت جوانی که همسر شماست و این مسئولیت را دارد، کمک کنید، ارج و قدر و اجرتان پیش خدا بیشتر است. (81/7/18)

ثواب شما، تضمین شده‌تر از ثواب شوهرتان است. چرا؟ برای خاطر اینکه اگر این شوهر، خدای ناکرده، کار خیری که انجام می‌دهد از روی ریا باشد، بدون قصد قربت باشد، در آن نیتِ ناجوری وارد شده باشد، ثوابش را از دست می‌دهد. اما شما که از او پذیرایی می‌کنید، فرزندان او را تربیت می‌کنید، امانت و ناموس او را حفظ می‌کنید، آبروی او را حفظ می‌کنید، وسایل آسایشش را فراهم می‌کنید، به چهرۀ او لبخند می‌زنید و به‌صورت یک همسر شایسته با او زندگی می‌کنید، ثوابتان تضمین شده است. این، امتیاز بسیار بزرگی است.

اگر پسر در کار علم و در کار تلاش و مجاهدت در ارگان‌های جمهوری اسلامی است، آن خانم با او همکاری کند که بتواند کارش را راحت انجام بدهد‌. (72/1/5) همۀ کسانی که در راه خدا کار می‌کنند، همسرانشان همین‌گونه‌اند. (72/1/1) قدر همسرانتان را بدانید، اینها جزو بهترین مردمان امروز کشور ما هستند. نمی‌گویم بهترینند، جزو بهترین‌هایند. چرا؟ چون وقتی شما می‌بینید جماعتی فقط به فکر منافع شخصی خودشانند و از هر راهی که شد، با دروغ، تقلّب، تملّق، حق و ناحق کردن، پیوستن به این جناح و آن جناح، حرف زدن برطبق میلِ دلِ یک آدمِ ناحق، و با انواع و اقسام کلک‌ها، می‌خواهند سودی را به‌سمت خود سرازیر کنند ـ البته در همه جای دنیا صد برابر جامعۀ ما از این‌گونه آدم‌ها هستند ـ در چنین فضایی، وقتی مردی شغلی را انتخاب می‌کند، که احساس می‌کند با آن شغل وظیفه‌ای را انجام می‌دهد، این شغل و این انسان هر دو شرافتمندند؛ به‌خصوص وقتی این وظیفه، خطیر و دشوار هم باشد. همسریِ این مرد، افتخار دارد.

شما قدر این مردان و این شغل‌ها و احیاناً این سختی‌ها را بدانید و واقف باشید آن چیزی که گَرد وابستگی و غبار فرسودگی و ذلت را از چهرۀ یک ملت پاک می‌کند و می‌ستُرد، بودنِ چنین مردانی در میان آن کشور و آن ملت است. هر ملت وقتی مردانی داشت که حاضر شدند برای انجام وظیفه‌های بزرگ، خطر کنند و سینه‌هایشان را سپر سازند، گلیم خود را از آب بیرون خواهد کشید. آن ملتی که مایل است در زیر سقف عافیت، خود را جا دهد ـ ولو به قیمت اینکه صد نفر را از زیر آن سقف بیرون کنند ـ آن ملتی که مرد ایثارگر و جهادگر و شجاع و آگاه و تصمیم‌گیرندۀ در راه حق ندارد، قرن‌ها هم که بر عمرش بگذرد، ذلت از او جدا نخواهد شد؛ یعنی همان بلایی را که در برهه‌ای توانستند بر سر کشور ما بیاورند، امروز هم در بسیاری از کشورهای اسلامی و غیر اسلامی بر سر ملت‌ها می‌آورند. بنابراین به مردانتان افتخار کنید. (80/7/27) کار اینها پیش خدا عزیز است. بنابراین همراهی و کمک به اینها افتخار است. این را با همین نیت دریابید و عمل کنید؛ با این نیت که به این جوان ـ که همسر شماست و دورۀ جوانی خود را در راه خدا می‌گذراند ـ هرچه خدمت کنید، در راه خدا خدمت کرده‌اید. زندگی زناشویی شما فقط یک زندگی زناشویی ساده نیست، بلکه میدان خدمت شما هم هست. بنابراین، هم به اجر الهی امیدوار باشید و هم این فرصت را قدر بدانید. (80/7/27)

شما خانم‌ها، به‌جای خواهران و دختران من هستید؛ شوهرهایتان هم مثل فرزندان من هستند. این‌گونه همسران، مایۀ افتخارند؛ این را بدانید، مردم به شما هم نگاه می‌کنند. اگر دیدند که خانم فلانی به تجملات و زر و زیورهای زیادی و چشم‌و‌هم‌چشمی و به این چیزهای بی‌معنی، زیاد بها می‌دهد، می‌گویند، بفرمایید! اینها که ادعایشان این‌قدر است، ببینید زن‌هایشان چگونه‌اند؛ خیلی باید مراقب باشید. حفظ آبروی این شوهرها، درحقیقت حفظ آبروی انقلاب است؛ حفظ آبروی کشور است و شما این را باید حفظ کنید. بالاخره این خانواده‌ها، از یک‌جهت برخورداری‌هایی دارند؛ از یک‌جهت هم محرومیت‌هایی ممکن است داشته باشند. همه‌جا همین‌طور است. همۀ انسان‌ها همین‌طورند. همه‌چیز که با هم یک‌جا جمع نمی‌شود! باید تحمل کرد. باید طوری زندگی کرد که مورد رضای خدا باشد. من اصرار دارم که شما خانم‌های جوان که همسران این جوانان هستید، جهات شرعی و انقلابی را رعایت کنید و نمودار انقلاب باشید، مظهر یک زن انقلابی باشید. به بعضی از این تجملات، زیاد اعتنا نکنید. این‌طور نباشد که هر‌چه آدم گیرش می‌آید، صرف طلا و زر و زیور و اینها بکند. این، دون شأن شماست. (72/1/1) «یا نِساءَ النَّبِیِّ مَن یَأتِ مِنکُنَّ بِفاحِشَةٍ مُبَیِّنَةٍ یُضاعَف لَهَا العَذابُ ضِعفَین»[63] ـ خطاب به زنان پیغمبر است ـ هرکه از شما گناه کند، عذابش دو برابر است. چرا؟ زن پیغمبر چون زن پیغمبر است، اگر گناه کرد، عذابش دو برابر است. «وَ کانَ ذلِکَ عَلَی اللهِ یَسیراً». «وَ مَن یَقنُت مِنکُنَّ لِلهِ وَ رَسولِهِ وَ تَعمَل صالِحاً نُؤتِها اَجرَها مَرَّتَین»؛ آن‌طرف قضیه هم همین‌طور است، اگر عبادت کردید، اگر کار خوب کردید، اگر عمل صالح انجام دادید، دو برابر مردمِ دیگر به شما اجر می‌دهیم. یعنی نماز زن پیغمبر به‌طور معمولی دو برابر نماز دیگران اجر دارد؛ عبادتش دو برابر عبادت دیگران اجر دارد. اگر هم خدای نکرده غیبت کسی را بکند، غیبتش دو برابر غیبت دیگران گناه دارد. «یا نِساءَ النَّبِیِّ لَستُنَّ کَاَحَدٍ مِنَ النِّساءِ اِنِ اتَّقَیتُنَّ»؛ شما اگر تقوا پیشه کنید، مثل دیگر زن‌ها نیستید؛ از بقیۀ زن‌های دیگر امتیاز دارید. آن‌وقت بعد دنباله‌اش می‌فرماید: «فَلا تَخضَعنَ بِالقَولِ فَیَطمَعَ الَّذی فی قَلبِهِ مَرَضٌ وَ قُلنَ قَولاً مَعروفاً». این، خطاب به زن‌های پیغمبر است. اما زن‌های پیغمبر خصوصیتی ندارند؛ خصوصیت زن‌های پیغمبر، انتساب به پیغمبر است. (84/5/5)

البته به شما جوانان عزیز هم عرض کنم که شما باید در همسرداری نمونه باشید. من گاهی از بعضی افراد خبرهایی می‌شنوم که این را نشان نمی‌دهد. مردِ مؤمن، مردی که در راه خدا کار می‌کند، باید همۀ صحنه‌ها و عرصه‌های زندگی‌اش خدایی باشد. یکی از آن صحنه‌ها، تعامل با خانواده، به‌خصوص با همسر و فرزندان، است. شما باید مظهر اخلاق باشید. ممکن است شما بیرون از خانه به‌خاطر پیش آمدن یک حادثۀ کوچک، عصبانی شوید؛ اما این عصبانیت نباید در داخل خانه، خود را نشان دهد. با همسرتان مهربان باشید. با فرزندان، به‌معنای حقیقی کلمه، پدر باشید. من در مناسبت‌های مختلف به همۀ مسئولان، سفارش می‌کنم پدر فرزندانتان باشید؛ با آنها بیگانه نباشید. (80/7/27)

به خانواده‌هایتان برسید. نگویید کارهای مهمی بر دوش ماست. حالا اگر یکی، دو ساعت دیرتر رفتیم، لبخندی نزدیم، کفر که نشده؛ آسمان که به زمین نیامده، نه. من به همۀ مسئولین کشور هم سفارش کرده‌ام؛ من می‌گویم که ساعاتی از شبانه‌روز و اوقات فراغت را مخصوص خانواده‌هایتان قرار دهید، و زن و بچه‌تان را از محبت خودتان، از رعایت خودتان، از توجه و از عاطفۀ خودتان بهره‌مند کنید. (72/1/1) از خانه و زندگی قهر نکنند. بعضی‌ها صبح اول وقت می‌روند بیرون تا ساعت ده شب. نه! ما معمولاً به کسانی که برایشان ممکن است، سفارش می‌کنیم حتی ظهرها را بروند با زن و بچه‌شان باشند. در محیطِ خانوادگی، غذایشان را بخورند، یک ساعتی با هم باشند، بعد بیایند دنبال کارشان، باز حتماً در زمان مناسب، اول شب بروند بچه‌ها را ببینند‌، ملاقات خانوادگیِ حقیقی داشته باشند. (76/6/18) این‌طور نباشد که همه خیال کنند اگر زنِ یکی از مسئولین شدند، دیگر آسایش و راحتی تمام شد. نه آقا! محبت، لطف، عاطفه، رسیدگی به خانواده، مخصوصاً به همسر و فرزندان، و آنهایی که پدر و مادر دارند به پدر و مادر؛ باید در مسئولیت‌هایی که من و شما داریم، از مردم عادی هم بیشتر باشد. شما باید الگو باشید. (72/1/1)

امروز فرزندان شما به یک کورۀ محبت احتیاج دارند و آن، کانون خانواده است. به فرزندانتان برسید و با آنها پدرانه و رفیقانه رفتار کنید. بهترین پدرها آنهایی هستند که با پسر و دختر خود رفیقند. هم بزرگ‌تری و ارشاد و راهنمایی و محبتِ کارگشای پدری را دارند، هم همدلیِ یک رفیق را. اگر جوان شما سؤال و حرف و درددلی دارد، اولین گوشی که باید آن را بشنود، گوش شما و همسرتان است.

پس جوانان عزیز، توصیۀ پدرانۀ من به شما این است که رفتارهای خود را در داخل خانواده، خردمندانه تنظیم کنید. رفتار خردمندانه به چیست؟ به مهربانی و حضور در خانه ـ به همان مقداری که میسر است ـ و داشتن صمیمیت و رسیدگی است، نه به بی‌اعتنایی و اخم‌وتَخم. امروز این وظیفۀ بزرگ بر عهدۀ شماست. کاری کنید که با این نهال‌های تازه‌ای که دور و برِ شما قد می‌کشند و پیش می‌آیند ـ که ریشۀ آنها با شما یکی است ـ یک تنۀ عظیم را تشکیل دهید و جوان شما احساس کند پشت‌گرمی دارد.

با فرزندان خود تعامل کنید. با همسران خود مهربانی و همکاری کنید. حقیقتاً همسر شما باید احساس کند که شما قدر زحمات او را می‌دانید. (80/7/27) اگر همسر شما یک همسر همراه و موافق با شما نمی‌بود، شما قادر به کار نبودید. می‌گویید نه، امتحان کنیم؛ به این خانم‌ها بگوییم یک روز با شماها بداخلاقی کنند تا بفهمید وضعیت چطوری است. اینکه می‌سازند، همراهی می‌کنند، کمک می‌کنند، خوش‌اخلاقی می‌کنند، خانه‌داری می‌کنند، بچه‌ها را نگه می‌دارند و محیط خانه را باصفا نگه می‌دارند؛ یکی از بزرگ‌ترین عوامل موفقیت کار شماست. همۀ مردها این‌گونه‌اند که وقتی به محیط بیرون از خانه می‌روند ـ محیط سیاسی، محیط تجاری، محیط نظامی، محیط کارهای گوناگون ـ تلاش می‌کنند، خودشان را می‌کُشند، خسته می‌کنند و به خانه می‌آیند، خیال می‌کنند فتح خیبر کرده‌اند و این خانم هم مثلاً پشت جبهه بیکار نشسته؛ غافل از اینکه اگر پشت جبهه نمی‌بود، شما در آن جبهه هیچ کار نمی‌توانستید بکنید. شما جوان‌ها، و دیگران، خیلی باید قدر زن‌هایتان را بدانید. مبادا از مرد مؤمن و انقلابی رفتار و اخلاقی سر بزند که برخلاف توصیۀ اسلام نسبت به رفتار مرد با همسرش باشد. البته خانم‌ها هم معصومِ معصوم نیستند! نمی‌خواهیم بگوییم همۀ تقصیرها با شما مردهاست؛ نه، خانم‌ها هم باید همکاری و کمک و تحمل کنند؛ بالاخره سختی‌هایی وجود دارد. (83/7/2)

یک نکته هم به بچه‌ها بگویم؛ بچه‌ها، شما باید نمره‌هایتان از بقیۀ بچه‌ها بهتر باشد. این، عقیدۀ من است. من البته نمی‌دانم نمره‌های شما چگونه است؛ اما باید بهتر از دیگران درس بخوانید؛ هم پسران و هم دختران. البته اخلاق و رفتار در مدرسه هم مهم است. رفتار شما در کوچه و با بچه‌های دیگر هم مهم است؛ در معاشرت‌ها هم مهم است...این برای پدر افتخار است که بچه‌هایش در مدرسه، حافظ ارزش‌های انقلاب، پشتیبان خانواده‌های شهدا و مدافع دین و انقلاب باشند. این، بسیار افتخار است. شما بچه‌ها، هم دختران و هم پسران، در مدرسه باید این‌گونه باشید. (72/1/1)

من این را همین‌جا عرض بکنم؛ جمعیت جوان و بانشاط و تحصیل‌کرده و باسواد کشور، امروز یکی از عامل‌های مهم پیشرفت کشور است. در همین آمارهایی که داده می‌شود، نقش جوان‌های تحصیل‌کرده و آگاه و پرنشاط و پرنیرو را می‌بینید. ما باید در سیاست تحدید[64] نسل تجدیدنظر کنیم. سیاست تحدید نسل در یک برهه‌ای از زمان درست بود؛ یک اهدافی هم برایش معین کردند. آن‌طوری‌که افراد متخصص و عالم و کارشناسان علمیِ این قسمت تحقیق و بررسی کردند و گزارش دادند، ما در سال هفتادویک به همان مقاصدی که از تحدید نسل وجود داشت، رسیدیم. از سال هفتادویک به این طرف، باید سیاست را تغییر می‌دادیم؛ خطا کردیم، تغییر ندادیم. امروز باید این خطا را جبران کنیم. کشور باید نگذارد که غلبۀ نسل جوان و نمای زیبای جوانی در کشور از بین برود؛ و از بین خواهد رفت اگر به همین ترتیب پیش برویم؛ آن‌طوری‌که کارشناس‌ها بررسی علمی و دقیق کردند. اینها خطابیات نیست؛ اینها کارهای علمی و دقیقِ کارشناسی‌شده است. اگر چنانچه با همین وضع پیش برویم، تا چند سال دیگر نسل جوان ما کم خواهد شد ـ که امروز قاعدۀ جمعیتی ما جوان است ـ و به‌تدریج دچار پیری خواهیم شد؛ بعد از گذشت چند سال، جمعیت کشور هم کاهش پیدا خواهد کرد؛ چون پیری جمعیت با کاهش زاد و ولد همراه است. یک زمانی را مشخص کردند و به من نشان دادند، که در آن زمان، ما از جمعیت فعلی‌مان کمتر جمعیت خواهیم داشت. اینها چیزهای خطرناکی است. (91/5/3)

من معتقدم که کشور ما با امکاناتی که داریم، می‌تواند صدوپنجاه میلیون نفر جمعیت داشته باشد. من معتقد به کثرت جمعیتم. هر اقدام و تدبیری که می‌خواهد برای متوقف کردن رشد جمعیت انجام بگیرد، بعد از صدوپنجاه میلیون انجام بگیرد! (90/5/16)

فرزندآوری یکی از مهم‌ترین مجاهدت‌های زنان و وظایف زنان است؛ چون فرزندآوری درحقیقت هنر زن است؛ اوست که زحماتش را تحمل می‌کند، اوست که رنج‌هایش را می‌برد، اوست که خدای متعال ابزار پرورش فرزند را به او داده است. خدای متعال ابزار پرورش فرزند را به مردها نداده، در اختیار بانوان قرار داده؛ صبرش را به آنها داده، عاطفه‌اش را به آنها داده، احساساتش را به آنها داده، اندام‌های جسمانی‌اش را به آنها داده؛ در واقع این هنر زن‌ها است. (92/2/11)

به خانواده‌ها مخصوصاً مادرها توصیه کنم که بهداشت کودک را رعایت کنند و تغذیۀ کودک را مخصوصاً به آن توجه بکنند، که بهترین تغذیه برای کودک شیر مادر است، اینی‌که معمول شده بود به سبک اروپایی‌ها در رژیم گذشته که مادرها از زیر بار شیر دادن به بچه می‌گریختند به بهانه‌های گوناگون، این چیز بسیار بدی است؛ اسلام عکس این نظر دارد. امروز خوشبختانه علم هم این را تأیید می‌کند و مسلّم است که شیر مادر بهترین است، بهترین غذا برای کودکان است. تغذیۀ سالم، تمیز، خوب در اختیار کودک گذاشته بشود. (66/1/21)

خانواده‌ها، جوان‌ها باید تولید مثل را زیاد کنند؛ نسل را افزایش دهند. این محدود کردن فرزندان در خانه‌ها، به این شکلی که امروز هست، خطاست. این نسل جوانی که امروز ما داریم، اگر در ده سال آینده، بیست سال آینده و در دوره‌ها و مرحله‌های آیندۀ این کشور بتوانیم آن را حفظ کنیم، همۀ مشکلات کشور را اینها حل می‌کنند. (91/7/19)

این‌هم صحبت‌های ما با شما دخترها و پسرها و پدرها و مادرها و دیگران. (75/5/11) این حرف‌هایی که گفتیم، این‌طور نباشد که از این گوش بگیرید و از آن گوش دیگر در کنید. اینها را در ذهنتان نگه‌ دارید. ما جدی صحبت می‌کنیم. حقیقتاً من دوست می‌دارم که این حرف‌ها را با توجه و دقت، عمل کنید و دنبالش باشید. (72/1/1)

ان‌شاءالله امیدواریم که خدای متعال به برکت فاطمۀ زهرا سلام‌الله‌علیها و امیرالمؤمنین علیه‌السلام که در همۀ این چیزهایی که گفتم، زوج نمونه‌اند، به همۀ شما توفیق دهد و زندگیتان را مبارک کند. (81/6/6)

ان‌شاءالله خدای متعال هم کمک کند زندگیِ شیرین و سعادتمندی داشته باشید و آن آرامشی را که خدای متعال در ازدواج و تشکیل خانواده به انسان‌ها وعده داده است، به‌دست آورید. (81/6/28)

ان‌شاءالله با یکدیگر همراه و کمک‌کار یکدیگر باشید.

ان‌شاءالله نسبت به هم مهربان باشید و با یکدیگر بسازید.

ان‌شاءالله خدای متعال زندگیتان را شیرین و لذت‌بخش قرار دهد. (81/12/12)

ان‌شاءالله خداوند هم شما را مشمول برکاتش قرار دهد.

ان‌شاءالله فرزندان و ذریۀ طیبه‌ای به شما عنایت کند. (81/3/8)

و ان‌شاءالله فرزندان زیادی هم بیاورید و همه را سالم و صالح فرزند اسلام و سرباز اسلام تربیت کنید. (62/12/12)

ان‌شاءالله توصیه‌های ما به شما کمکتان خواهد کرد که زندگی مبارکی داشته باشید. و السلامُ عَلیکُم و رحمَةُاللهِ و برَکاتُه. (81/12/12)

پاورقی‌ها

  1. ۱.بخشی از خطبۀ عقدی که امام محمدتقی هنگام تزویج همسرشان خوانده اند. بحارالانوار/ کتاب العقود/ ابواب النکاح/ باب ارادة التزویج/ ح 5
  2. ۲.به نام خداوند بخشندۀ مهربان. الحمدلله میگویم که اقرار به نعمتش باشد. و لااله الاالله میگویم خالصانه برای یکتایی او. و درود و سلام بر شریف‌ترین مخلوقاتش و بر برگزیدگان از خاندانِ او. و اما بعد، همانا از فضل خدا بر مردمان این است که ایشان را با حلال خود از حرام بینیاز کرده است. پس فرموده است: «بیهمسران خود، و غلامان و کنیزان درستکارتان را همسر دهید. اگر تنگدستند، خداوند آنان را از فضل خویش بینیاز خواهد کرد، و خدا گشایشگر داناست.» سوره مبارکه نور/ آیه 33 «هر که ازدواج کند نیمی از دینش را پاسداری کرده؛ پس در نیم دیگر تقوای خدا را در پیش گیرد.» کافی/ کتاب النّکاح/ باب کَراهَةِ العُزبَةِ/ ح 2 و نیز فرموده است: «با همدیگر ازدواج کنید، تولید نسل کنید و زیاد شوید، همانا من در روز قیامت به سبب شما در برابر امت‌های دیگر مباهات میکنم، ولو با بچۀ سقط شده.» جامع الأخبار/ فصل الثامن و الخمسون فی التزویج
  3. ۳.(ش ه د) (ش رف) محل‌های حضور گرامی داشته شده، در اصطلاح خاص به حرم امامان و امامزادگان گفته میشود.
  4. ۴.سوره مبارکه روم/ آیه 21
  5. ۵.(ح ص ن) قلعه
  6. ۶.سوره مبارکه نحل/ آیه 53
  7. ۷.رشد و پرورش
  8. ۸.اشاره دارد به سوره مبارکه ابراهیم/ آیه 24: ضَرَبَ اللهُ مَثَلاً کَلِمَةً طَیِّبَةً کَشَجَرَةٍ طَیِّبَةٍ...
  9. ۹.(ب و ح) کسی که هرگونه کار حرام را روا و جایز میداند.
  10. ۱۰.اجتماع
  11. ۱۱.(خ د د) رو، صورت
  12. ۱۲.گلشن راز، شیخ محمود شبستری
  13. ۱۳.سوره مبارکه احزاب/ آیه 35
  14. ۱۴.سوره مبارکه آل عمران/ آیه 195
  15. ۱۵.(ج و ب) یکدیگر را جواب دادن
  16. ۱۶.(رزن) وقار، سنگینی
  17. ۱۷.نهج البلاغۀ صبحیصالح/ نامه 31، وصیت به امام حسن مجتبی، در راه بازگشت از صفین
  18. ۱۸.سوره مبارکه نحل/ آیه 58: «و هر گاه یکی از آنان را به دختر مژده آورند، چهره اش سیاه میگردد، درحالیکه خشم خود را فرومیخورد.»
  19. ۱۹.(ب غی) (ط و ل) ستم کردن، گردنکشی و تعدّی
  20. ۲۰.بیانات در چهل ودومین مجمع عمومی سازمان ملل در نیویورک: قدرت‌های سلطه گر بزرگ‌ترین عامل توجیه و نشر فسادند: فساد اخلاقی، فساد جنسی و فساد اعتقادی. همه وهمه در انگیزه‌های سیاسی و اقتصادی و جاسوسی این قدرت‌ها پشتوانه‌ها و مروّجین عمده و اصلی خود را مییابند. و چنین شده است که امروز در دنیای سیاه و تلخی، که این بار شامل خود ملت‌های متعلق به قدرت‌های بزرگ نیز میشود، ارزش‌های اخلاقی بر باد رفته، بنیان خانواده سست و لرزان، دیو الکل ایسم و اعتیاد به مواد مخدر از همیشه مسلط‌تر و جاذبۀ معنویت و اخلاق از همیشه کمتر است. ما باید در کشورهای خود با فساد، مبارزه ای جدی آغاز کنیم. باید بنیان خانواده را محکم و نخستین و اصلی‌ترین پرورشگاه آدمی را کانون محبت، صفا، عاطفه و معنویت سازیم. باید حراست از حقوق و ارزش‌های زن را مورد تأکید قرار داده، در معیارهای کنونی آن، که ساختۀ دست و پندار همین نظام سلطه است، تجدید نظر کنیم؛ و زن را جدًّا از وسیله ای برای التذاذ، که فرهنگ سلطۀ غرب عملاً بر او تحمیل کرده، رها سازیم. زن [به عنوان] یک عالِم، یک سیاست مدار، یک مدیر، یک شخصیت برجسته و برتر از همه یک همسر و یک مادر، آری؛ اما یک وسیله برای کام جویی و سرگرمی، نه. این است آنچه خواهد توانست به نیمی از بشریت هویت و شخصیت حقیقیاش را اعطاء کند، و خانواده را بنیانی ماندگار و مقدس ببخشد. (1366/6/31)
  21. ۲۱.(ش و ب) آمیخته، آلوده شده
  22. ۲۲.(ج ب ل) فطرت، خلقت
  23. ۲۳.نهج الفصاحه/ ح 2177
  24. ۲۴.سوره مبارکه تحریم/ آیات 10 تا 12
  25. ۲۵.نهج الفصاحه/ ح 1328
  26. ۲۶.سوره مبارکه توبه/ آیه 71: «و مردان و زنان با ایمان، به هم پیوستۀ با یکدیگرند، که به کارهای پسندیده وا میدارند، و از کارهای ناپسند باز میدارند.»
  27. ۲۷.(عین) مخصوص شدن از میان چیزهایی، به چشم دیدن
  28. ۲۸.سوره مبارکه روم/ آیه 21
  29. ۲۹.سوره مبارکه نحل/ آیه 80
  30. ۳۰.سوره مبارکه اعراف/ آیه 189
  31. ۳۱.(ع ط ف) مهربانی به یکدیگر
  32. ۳۲.سوره مبارکه احزاب/ آیه 32
  33. ۳۳.حافظ
  34. ۳۴.(خ ل ط) معاشرت کردن و انس گرفتن
  35. ۳۵.مولوی
  36. ۳۶.مرزها
  37. ۳۷.سوره مبارکه بقره/ آیه 187
  38. ۳۸.سوره مبارکه بقره/ آیه 228: «و مانند همان وظایفی که به عهدۀ زنان است، به طور شایسته، به نفع آنان بر عهدۀ مردان است»
  39. ۳۹.سوره مبارکه صافات/ آیه 61: «باید کوشش کنندگان بکوشند.»
  40. ۴۰.(ف ر س) دریافت مطلب از علائم و نشانه‌ها
  41. ۴۱.کافی/ کتاب النکاح/ باب اَنَّ المؤمن کفو المؤمنة/ ح 1
  42. ۴۲.سوره مبارکه عصر/ آیه 3
  43. ۴۳.صحیفۀ سجادیه/ دعای 27، دعا در حق مرزبانان و رزمندگان جهان اسلام
  44. ۴۴.(ن ف س) رغبت و اهتمام به انجام کاری به منظور پیشیگرفتن از همدیگر
  45. ۴۵.واحد پول معادل چهل درهم
  46. ۴۶.(ف ض ل) زیادۀ هر چیزی
  47. ۴۷.(ق ر ن) نزدیک
  48. ۴۸.(زول) از بین برده شده
  49. ۴۹.یکی از مشهورترین مجله‌های مد و پوشاکِ جهان که در هشتادونه کشور جهان منتشر میگردد.
  50. ۵۰.سوره مبارکه نحل/ آیه 96
  51. ۵۱.آسیای دستی
  52. ۵۲.بحارالانوار/ کتاب تاریخ فاطمه و حسن و حسین علیهم السلام / ابواب تاریخ سیدة نساء العالمین/ باب تزویجها/ ح 5
  53. ۵۳.نخست وزیر کشور مالزی بین سال‌های 1981 تا 2003
  54. ۵۴.وحشی بافقی
  55. ۵۵.بسیار مکروه و پلید
  56. ۵۶.غنی کشمیری
  57. ۵۷.کافی/ کتاب النکاح/ باب اَنَّ المؤمن کفو المؤمنة/ ح 1
  58. ۵۸.رسول الله: «مَن تَزَوَّجَ امرَاَةً لا یَتَزَوَّجُها اِلِّا لجَمالِها لَم یَرَ فیها ما یُحِبُّ وَ مَن تَزَوَّجَها لِمالِها لا یَتَزَوَّجُها اِلَّا وکَلَهُ اللهُ اِلَیهِ فَعَلَیکُم بِذاتِ الدِّین» هرکه با زنی برای زیبایی‌اش ازدواج کند، دلخواه خود را در او نبیند و هرکه با زنی برای ثروتش ازدواج کند خداوند او را به همان واگذارد، پس بر شما باد به زنان متدین. بحارالانوار/ کتاب العقود/ ابواب النکاح/ باب اصناف النساء/ ح 19
  59. ۵۹.سورۀ نور/ آیۀ 32
  60. ۶۰.سوره مبارکه نساء/ آیه 34
  61. ۶۱.«جهاد زن، نیکو شوهرداری است.» کافی/ کتاب الجهاد/ بابُ جِهاد الرَّجُلِ وَ المَرأةِ
  62. ۶۲.کافی/ کتاب الروضه/ خطبة لامیرالمؤمنین
  63. ۶۳.سوره مبارکه احزاب/ آیات 30 تا 32
  64. ۶۴.(ح دد) محدود کردن