دربارۀ امام سجاد علیهالسلام سخنگفتن و سیرهنوشتن کار دشواری است، زیرا زمینۀ معرفت و آشنایی مردم با این امام بزرگوار بسیار زمینۀ نامساعدی دارد. در ذهن اغلب سیرهنویسان و تحلیلگران اینطور وارد شده است که این بزرگوار در گوشهای نشسته و به عبادت مشغول بود و کاری به سیاست نداشت. بعضی از مورّخان و سیرهنویسان این مسئله را با صراحت بیان کردهاند و آنهایی که با صراحت اینچنین نگفتهاند، برداشتشان از زندگی امام سجاد چیزی جز این نیست، و این معنی را در القابی که به امام داده میشود، و تعبیراتی که از ایشان میشود، بهخوبی میتوان فهمید.
برخی از مردم لقب «بیمار» به این بزرگوار میدهند، درحالیکه بیماری ایشان همان چند روز واقعۀ عاشورا بود، و ادامه پیدا نکرد، و هرکسی در مدت عمرش چند روزی بیمار میشود، گرچه بیماری امام برای مصلحتی خدایی بود که این بزرگوار وظیفۀ دفاع و جهاد در راه خدا را آن روز نداشته باشد که در آینده بتواند بار سنگین امانت و امامت را بر دوش بکِشد، و سیوچهار سال پس از پدر زنده بماند و دشوارترین دوران امامت شیعه را بگذراند.
شما وقتی سرگذشتهای زندگی امام سجاد را بنگرید، حوادث متنوع و جالب توجه زیاد خواهید دید، همانند دیگر امامان ما، لیکن اگر همۀ اینها را گرد هم آورید به سیرۀ امام سجاد دست نخواهید یافت. سیرۀ هرکس بهمعنای واقعی کلمه آنگاه روشن میشود که ما جهتگیری کلی آن شخص را بدانیم و سپس به حوادث جزئی زندگی او بپردازیم. اگر آن جهتگیری کلی دانسته شد آن حوادث جزئی هم معنی پیدا میکند، اما اگر چنانچه آن جهتگیری کلی دانسته نشد یا غلط دانسته شد، آن حوادث جزئی هم بیمعنی یا دارای معنی نادرستی خواهد شد، و این مخصوص امام سجاد (ع) یا سایر امامان نیست، بلکه این اصل در مورد زندگی همه صدق میکند.
در مورد امام سجاد (ع)، نامۀ آن حضرت به محمدبنشهاب زُهری، نمونهای از یک حادثه در زندگی امام است. این نامهای است از یک نفر که منسوب به خاندان پیامبر است به یک دانشمند معروف زمان؛ دراینباره نظرهایی میتوان داشت: این نامه میتواند جزئی از یک مبارزۀ گسترده و وسیع بنیانی باشد، میتواند یک نهیازمنکر ساده باشد و میتواند اعتراض یک شخصیت به شخصیت دیگر باشد همانند اعتراضهایی که در طول تاریخ میان دو شخصیت و یا شخصیتها فراوان دیده شده است. از این جریان بهخودیخود و جدا از بقیۀ حوادث آن دوره، چیزی نمیتوان فهمید. تکیۀ من روی این مسئله است که ما اگر حوادث جزئی را بریده از آن جهتگیری کلی در زندگی امام مورد مطالعه قرار دهیم، بیوگرافی امام فهمیده نخواهد شد، مهم این است که ما جهتگیری کلی را بشناسیم.
نخستین بحث ما دربارۀ جهتگیری کلی امام سجاد (ع) در زندگی است، و این را با قراینی از کلمات و زندگی خودِ آن حضرت، و نیز با برداشت کلی از زندگی ائمه علیهمالسلام یاد میکنم و توضیح میدهم.
به نظر ما پس از صلح امام حسن علیهالسلام که در سال چهلویکم هجری اتفاق افتاد، اهلبیت پیامبر به این قانع نشدند که در خانه نشسته و تنها احکام الهی را آنچنانکه میفهمند بیان کنند، بلکه از همان آغاز صلح، برنامۀ همۀ امامان این بود که مقدمات را فراهم کنند تا حکومت اسلامی را به شیوهای که مورد نظرشان بود، بر سر کار آورند، و این را بهروشنی در زندگی و سخنان امام مجتبی (ع) میبینیم.
..کار امام حسن (ع) کار بنیانی و بسیار عمیق و زیربنایی بود. ده سال امام حسن با همان چگونگیها زندگی کردند. در این مدت افرادی را دور خود جمع کرده و پرورش دادند. عدهای در گوشه و کنار با شهادت خودشان، با سخنان مخالفتآمیز خودشان با دستگاه معاویه مخالفت کرده و در نتیجه آنها را تضعیف نمودند.
پس از آن نوبت به امام حسین (ع) رسید؛ آن بزرگوار نیز همان شیوه را در مدینه و مکه و جاهای دیگر دنبال کردند، تا اینکه معاویه از دنیا رفت و حادثۀ کربلا پیش آمد. گرچه حادثۀ کربلا قیامی بسیار مفید و بارورکننده برای آیندۀ اسلام بود، اما بههرحال آن هدفی که امام حسن و امام حسین دنبال میکردند به تأخیر انداخت، برای اینکه مردم را مرعوب کرده، یاران نزدیک امام حسن و امام حسین را به دَم تیر برده و دشمن را مسلط نمود، و این جریان بهطور طبیعی پیش میآمد. اگر قیام امام حسین (ع) به این شکل نبود، حدس بر این است که پس از او و در آیندهای نزدیک امکان حرکتی که حکومت را به شیعه بسپارد وجود داشت. البته این سخن بدین معنی نیست که قیام امام حسین علیهالسلام باید انجام نمیگرفت، بلکه شرایطی که در قیام امام حسین بود، شرایطی بود که ناگزیر باید آن قیام در آن هنگام انجام میگرفت، و در این هیچ شکی نیست. لکن اگر آن شرایط نبود، و اگر امام حسین در آن جریان شهید نمیشد، احتمال زیادی بود که آیندۀ مورد نظر امام حسن علیهالسلام بهزودی انجام گیرد.
..ائمه دنبال این خط و این هدف بودند، و همواره برای تشکیل حکومت اسلامی تلاش میکردند. وقتی امام حسین (ع) در ماجرای کربلا به شهادت رسیدند و امام سجاد با آن وضعِ بیماری به اسارت درآمدند، درحقیقت مسئولیت امام سجاد (ع) از آن لحظه آغاز شد. اگر تا آن تاریخ قرار بر این بود که امام حسن و امام حسین آن آینده را تأمین کنند؛ از آنوقت قرار بر این شد که امام سجاد قیام به امر کند، و سپس امامان پس از آن بزرگوار.
بنابراین در کل زندگی امام سجاد، ما باید در جستجوی این هدف کلی و خطمشی اصلی باشیم؛ و بیتردید بدانیم که امام سجاد (ع) در صدد تحقق همان آرمانی بودند که امام حسن و امام حسین آن را دنبال میکردند.
امام سجاد در عاشورای سال شصتویک هجری به امامت رسیدند، و در سال نودوچهار مسموم و شهید شدند. در تمام این مدت آن بزرگوار همان هدف را دنبال کردند. اکنون با این بینش، جزئیات کار امام سجاد (ع) را پیگیری کنید که چه مراحلی را پیمودند و چه تاکتیکهایی را بهکار بردند و چه موفقیتهایی را بهدست آوردند. تمام جملاتی که آن حضرت بیان کردند و حرکاتی که داشتند و دعاهایی که خواندند، و مناجاتها و راز و نیازهایی که بهصورت صحیفه سجادیه درآمده است، تمام اینها را با توجه به آن خط کلی باید تفسیر کرد، و همچنین موضعگیریهای امام در طول مدت امامت:
1. موضعگیری در برابر عبیداللهبنزیاد و یزید که بسیار شجاعانه و فداکارانه بود.
2. موضعگیری درمقابل مسرفبنعقبه، کسی که در سال سوم حکومت یزید و به امر او مدینه را ویران کرد و اموال مردم را غارت نمود. در اینجا موضعگیری امام بسیار نرم و ملایم بود.
3. حرکت امام در رویارویی با عبدالملکبنمروان، قویترین و هوشمندترین خلفای بنیامیه، که گاهی تند و گاهی ملایم بود.
4. برخورد با عمربنعبدالعزیز.
5. برخورد امام با اصحاب و یاران، توصیههایی که به دوستانشان داشتند.
6. برخورد با علمای درباری و وابسته به دستگاههای ستمگر حاکم.
تمام این برخوردها و حرکتها را باید با دقت بررسی کرد. و من تصورم این است که با توجه به این خط کلی، تمام جزئیات و حوادث معناهای بسیار رسا و شیوایی پیدا میکند. و اگر چنانچه با این توجه وارد زندگی امام سجاد بشویم، آن بزرگوار را انسانی مییابیم که در راه این هدف مقدس که عبارت است از تحققبخشیدن به حکومت خدا در زمین و عینیتبخشیدن به اسلام، تمام کوشش خود را بهکار برده و از پختهترین و کارآمدترین فعالیتها بهره گرفته است، و قافلۀ اسلامی را که پس از واقعۀ عاشورا در کمال پراکندگی و آشفتگی بود، تا اندازۀ چشمگیری پیش برده است، و دو مأموریت بزرگ و مسئولیت اصلی را (که به آن اشاره خواهیم کرد) که امامان ما هر دو را باهم به عهده داشتند، جامۀ عمل پوشانده است، و سیاست و شجاعت و دقت و ظرافت در کارها را رعایت کرده است، و چون همۀ پیامبران و مردان موفق تاریخ، پس از سیوچهار سال مبارزۀ خستگیناپذیر و بهانجامرساندن بار رسالت، سرافراز و سربلند از دنیا رفته است، و پس از خود مأموریت را به امام بعد، یعنی امام باقر (ع) سپرده است.
واگذاری امامت و مأموریت عظیم تشکیل حکومت خدا در زمین، به امام باقر (ع)، بهصورت روشنی در روایات آمده است. در روایتی داریم که امام سجاد (ع) فرزندانشان را جمع کردند. سپس اشاره کردند به محمدبنعلی یعنی امام باقر (ع) و فرمودند: این صندوق را بردار، این سلاح را بگیر، این امانتی است به دست تو. هنگامیکه صندوق را گشودند، در آن قرآن و کتاب بود.[1] من تصورم این است که آن سلاح، رمز فرماندهی انقلابی است و آن کتاب، رمز تفکر و ایدئولوژی اسلامی است؛ و امام آن را به امام پس از خودش سپرده است، و با خیال راحت و وجدان آرام و با سرافرازی بسیار در پیشگاه خدای متعال و نزد انسانهای آگاه، دنیا را وداع گفته و از دنیا رخت بربسته است. این بود ترسیم کلی زندگی امام سجاد. پاسدار اسلام، ش6
سالهای آغازین امامت امام
دورۀ امام سجاد کار با دشواری فراوان آغاز میشود. حادثۀ کربلا یک تکان سختی در ارکان شیعه بلکه در همهجای دنیای اسلام داد. قتل و تعقیب و شکنجه و ظلم سابقه داشت، اما کشتنِ پسر پیغمبر و اسارت خانوادۀ پیغمبر و بردن اینها شهر به شهر و بر نیزه کردنِ سر عزیز زهرا ـ که هنوز بودند کسانی که بوسۀ پیغمبر بر آن لب و دهان را دیده بودند ـ چیزی بود که دنیای اسلام را مبهوت کرد. کسی باور نمیکرد که کار به اینجا برسد. اگر این شعری که به حضرت زینب علیهاالسلام منسوب است درست باشد:
«ما تَوَهَّمتُ یا شَقیقَ فُؤادی کانَ هذا مُقَدَّراً مَکتوبا»[2]
اشاره به این نکته است، و این برداشت همۀ مردم است. ناگهان احساس شد که سیاست، سیاستِ دیگری است. سختگیری از آنچه که تابهحال حدس زده میشد بالاتر است. چیزهای تصورنشدنی، تصور شد و انجام شد. لذا رعب شدیدی تمام دنیای اسلام را گرفت. مگر کوفه را، و کوفه هم فقط به برکت توّابین، و بعد به برکت مختار؛ واِلّ آن رعبی که ناشی از حادثۀ کربلا در مدینه و جاهای دیگر بود ـ حتی در مکه با وجود اینکه عبداللهزبیر هم بعد از چندی قیام کرده بود ـ یک رعب بیسابقهای در دنیای اسلام بود.
..فساد سیاسی هم یک عامل دیگر است. اغلب شخصیتهای بزرگ، سر در آخور تمنّیاتِ[3] مادی که بهوسیلۀ رجال حکومت برآورده میشد، داشتند. شخصیت بزرگی مثل محمدبنشهاب زهری که خودش زمانی شاگرد امام سجاد هم بود، وابستۀ به دستگاه شد؛ که آن نامۀ معروف امام سجاد به محمدبنشهاب زهری، نامهای برای تاریخ است که در «تُحَفُالعُقول» و جاهای دیگر ثبت شده است، نشاندهندۀ این است که چه وابستگیهایی برای شخصیتهای بزرگ بوده. امثال محمدبنشهاب زیاد [بودند]. یک جملهای را مرحوم مجلسی رضواناللهعلیه در بحار از جابر نقل میکنند که ظاهراً جابربنعبدالله است که امام سجاد فرمود: «ما نَدری کَیفَ نَصنَعُ بِالنّاسِ، اِن حَدَّثناهُم بِما سَمِعنا مِن رَسولِ اللهِ ص صلّیاللهعلیهوآله ضَحِکوا»[4] نهفقط قبول نمیکنند، میخندند «وَ اِن سَکَتنا لَمِ یَسَعنا». بعد ماجرایی را ذکر میکند که حضرت حدیثی را نقل کردند برای جمعی، کسی در بین آن جمع بود، استهزا کرد و قبول نکرد آن حدیث را. بعد دربارۀ سعیدبنمُسَیّب و زهری میگوید از منحرفین بودند که البته در مورد سعیدبنمسیّب بنده قبول نمیکنم این را، دلایل دیگری دارد که جزو حواریون امام بوده، اما در مورد زهری و خیلیهای دیگر، همینطور است. بعد ابنابیالحدید عدۀ زیادی از شخصیتها و رجال آن زمان را میشمرد که اینها همه از اهلبیت، منحرف بودند.
..باید دینِ مردم درست میشد، باید اخلاق مردم درست میشد، باید مردم از این غرقاب فساد بیرون میآمدند، باید دوباره جهتگیری معنوی، که لُبّ لُباب دین و روح اصلی دین همان جهتگیری معنوی است، در جامعه اِحیا میشد. لذا شما نگاه میکنید، میبینید زندگی و کلمات امام سجاد زهد است، «اَنَّ عَلامَةَ الزّاهِدینَ فِی الدُّنیَا الرّاغِبینَ فِی الآخِرَةِ»[5] شروع یک سخن مفصّل طولانی اینگونه است. اگرچه در آن سخن هم مفاهیم و اشاره به آن اهداف کذایی که ذکر کردیم، هست. یا «اَوَ لا حُرٌّ یَدَعُ هذِهِ اللُّماظَةَ لِاَهلِها یَعنی الدُّنیا، فَلَیسَ لِاَنفُسِکُم ثَمَنٌ اِلَّا الجَنَّةُ فَلا تَبیعوها بِغَیرِها»[6]. کلمات امام سجاد، بیشترینش زهد است، بیشترینش معارف است، اما باز معارف را هم در لباس دعا. چون همانطورکه گفتیم اختناق در آن دوران و نامناسببودنِ وضع، اجازه نمیداد که امام سجاد بخواهند با آن مردم بیپرده و صریح و روشن حرف بزنند؛ نهفقط دستگاهها نمیگذاشتند، مردم هم نمیخواستند. اصلاً آن جامعه یک جامعۀ نالایق و تباهشده و ضایعشدهای بود که باید بازسازی میشد. سیوچهار سال، از سال شصتویک تا نودوپنج، زندگی امام سجاد اینطوری گذشته. البته هرچه که گذشته وضع بهتر شده است لذا در دنبالۀ همان حدیثِ «اِرتَدَّ النّاسُ بَعدَ الحُسَینِ» از امام صادق، دارد که «ثُمَّ اِنَّ النّاسَ لَحِقوا وَ کَثُرواا» بعد مردم ملحق شدند، و ما میبینیم که همینطور است. دوران امام باقر که میرسد، وضع فرق کرده بود، این بهخاطر زحمات سیوچهارسالۀ امام سجاد است. (1365/4/28)
بعضی فکر میکنند اگر امام سجاد میخواست درمقابلِ دستگاه بنیامیه مقاومت کند، بایستی او هم عَلَم مخالفت را برمیداشت یا اینکه مثلاً به مختار یا عبداللهبنحنظله ملحق میشد و یا اینکه رهبری آنها را بهدست میگرفت و آشکارا مقاومت مسلحانه میکرد. با درنظرگرفتن وضعیت زمان حضرت سجاد (ع) میفهمیم که این تفکر با توجه به هدف ائمه (ع) که آن را پس از این بیان خواهم کرد، یک تفکر نادرستی است.
اگر ائمه (ع) ازجمله امام سجاد علیهالسلام در آن شرایط میخواستند به چنین حرکات آشکار و قهرآمیزی دست بزنند یقیناً ریشۀ شیعه کنده میشد و هیچ زمینهای برای رشد مکتب اهلبیت و دستگاه ولایت و امامت در دوران بعد باقی نمیماند، بلکه همه از بین میرفت و نابود میشد. لذا میبینیم امام سجاد (ع) در قضیۀ مختار اعلام هماهنگی نمیکنند، گرچه در بعضی از روایات آمده است که ارتباطاتی پنهانی با مختار داشتند ولی هیچ شکی نیست که آشکارا با او هیچ روابطی نداشتهاند و حتی در بعضی از روایات گفته میشود که امام سجاد نسبت به مختار بدگویی میکنند و اینهم خیلی طبیعی به نظر میرسد که این یک عمل تقیّهآمیزی باشد که رابطهای بین آنها احساس نشود.
البته اگر مختار پیروز میشد حکومت را بهدست اهلبیت میداد، اما در صورت شکست اگر بین امام سجاد و او رابطۀ مشخص و واضحی وجود میداشت، یقیناً نِقمتِ[7] آن دامن امام سجاد (ع) و شیعیان مدینه را هم میگرفت و رشتۀ تشیّع قطع میشد. لذا امام سجاد هیچگونه رابطۀ آشکاری را با او برقرار نمیکنند.
در روایت آمده است که وقتی مسلمبنعقبه در ماجرای حَرّه به مدینه میآمد، کسی شک نکرد که اولین شخصیتی که مورد نقمت او قرار میگیرد علیبنالحسین (ع) است. لکن امام سجاد (ع) با تدبیر و روش حکیمانه طوری رفتار کردند که این بلا از سر ایشان دفع شد و آن حضرت باقی ماندند و طبعاً محور اصلی شیعه باقی ماند.[8]
البته روایاتی در بعضی از کتب ـ ازجمله بحارالانوار ـ هست که حاکی از اظهار تذلل[9] حضرت سجاد پیش مسلمبنعقبه است و من هم این روایتها را تکذیب قطعی میکنم برای اینکه:
اولاً این روایات به هیچ سند صحیحی متکی نیست؛ ثانیاً روایات دیگری وجود دارد که آنها را از جهت مضمون تکذیب میکند. در ملاقات امام سجاد با مسلمبنعقبه روایات متعددی هست که هیچکدام با همدیگر سازگار نیستند و چون برخی از آن روایات با منش و روش ائمه منطبقتر و سازگارتر است، ما آنها را میپذیریم و بهطور طبیعی قبول میکنیم. وقتی ما آنها را قبول کردیم، آن روایات دیگر بهکلی مردود خواهد بود و من شک ندارم که آن روایات نادرست است.
بههرحال آنگونه رفتاری که در برخی از آن روایات هست از امام سجاد (ع) صادر نشده، لکن شک هم نیست که حضرت برخورد خصمانه با مسلمبنعقبه نکردند چرا که اگر آنچنان برخوردی داشتند، حضرت را به قتل میرساند و این برای جریان فکری امام حسین (ع) که باید بهوسیلۀ امام سجاد (ع) تعقیب میشد، خسارت جبرانناپذیری بود. لذاست که امام سجاد میمانند و همانطورکه در روایت امام صادق (ع) دیدیم کمکم مردم ملحق شدند و زیاد شدند. کار امام سجاد ـ درحقیقت ـ در چنین زمینۀ سخت و نامساعد و غیر قابل ادامهای شروع میشود.
البته دستگاه عبدالملک ـ که بیشترین دوران امامت سیوچندسالۀ امام سجاد را این حکومت گرفته بود[10] ـ کمال اِشراف و نظارت را بر زندگی امام سجاد (ع) داشت، جاسوسهایی گماشته بود که وضع زندگی امام سجاد ـ حتی مسئلۀ داخلی و خصوصی آن حضرت ـ را به او گزارش میدادند.
اهداف و روشهای امام
اینک زمینۀ کار امام سجاد روشن شد. حالا امام میخواهد در این زمینه و این وضعیت، کار خود را آغاز کند. اینجا به هدف و روشی که ائمه در پیش گرفتهاند مختصر اشارهای میکنم، سپس به جزئیات زندگی آن حضرت با این روش میپردازیم.
بدون شک هدف نهایی حضرت سجاد ایجاد حکومت اسلامی است و همانگونه که در آن روایت امام صادق (ع) آمده است خدای متعال سال هفتاد را برای حکومت اسلامی در نظر گرفته بود و چون در سال شصتویک حضرت حسینبنعلی (ع) به شهادت رسید، به سال صدوچهلوهفت، صدوچهلوهشت به تأخیر افتاد، این کاملاً حاکی از این است که هدف نهایی امام سجاد و سایر ائمه ایجاد یک حکومت اسلامی است. اما حکومت اسلامی در آن شرایط چگونه بهوجود میآمد؟ این به چند چیز نیازمند است:
1. باید اندیشۀ درست اسلامی که ائمه (ع) حامل واقعی آن هستند و همین اندیشه است که باید مبنای حکومت اسلامی قرار بگیرد، تدوین و تدریس و منتشر شود. بعد از اینکه در طول سالیان متمادی، جامعۀ اسلامی از تفکر درست اسلامی جدا مانده، چگونه میتوان حکومتی بر مبنای تفکر اصیل اسلامی بهوجود آورد، درحالیکه زمینهسازی فکری میان مردم انجام نگرفته باشد و آن احکام اصیل تدوین نشده باشد.
بزرگترین نقش امام سجاد (ع) این است که تفکر اصیل اسلامی یعنی توحید، نبوت، مقام معنوی انسان، ارتباط انسان با خدا و بقیۀ چیزها را تدوین کرده است و مهمترین نقش صحیفۀ سجادیه همین بود. شما صحیفۀ سجادیه را در نظر بگیرید، سپس اوضاع فکری اسلامی مردم آن دوران را هم در نظر بگیرید؛ خواهید دید اینها چقدر باهم فاصله دارد. در همان وقتیکه همۀ مردم دنیای اسلام در جهت مادیگری و بهسوی حرکات و انگیزههای مادی سِیر میکردند و از شخص خلیفه ـ که عبدالملکمروان است ـ تا علمای اطرافی او ـ ازجمله محمدبنشهاب زهری که بعداً از این علمای درباری [توضیحی] خواهم آورد ـ همه فکر خودخواهی و دنیاخواهی را تعقیب میکنند، امام سجاد (ع) به مردم خطاب میکند و چنین میگوید: «اَوَ لا حُرٌّ یَدَعُ هذِهِ اللُّماظَةَ لِاَهلِها» آیا آزادمردی نیست که این پسماندۀ دهان سگ را برای اهلش بگذارد؟!
تفکر اسلامی در این جمله عبارت است از: هدفگیری معنویات و حرکت در راه رسیدن به آرمانهای معنوی و اسلامی و انسان را در رابطه با خدا و در رابطه با تکالیف قراردادن. و این درست نقطۀ مقابل آن چیزی است که حرکت مادی مردم آن روز ایجاد میکرد. این نمونهای بود که بیان کردم و امام سجاد از قبیل این نمونه باید کارهای فراوانی را انجام میداد که نتیجۀ این کارها این باشد که تفکر درست اسلامی بهصورت واقعی خود در فضای جامعۀ اسلامی محفوظ بماند و از بین نرود. این اولین کار امام سجاد بود.
2. آشناکردن مردم نسبت به حقانیت آنکسانیکه حکومت باید بهدست آنها تشکیل شود. درحالیکه تبلیغات ضد خاندان پیامبر در طول دهها سال تا دوران امام سجاد (ع) غوغا کرده و عالم اسلام را پُر کرده و احادیث مجعول فراوانی از قول پیامبر در خلافِ جهت حرکت اهلبیت و حتی در مواردی مشتمل بر سَبّ[11] و لعن اهلبیت جعل شده و در بین مردم پخش شده بود، و مردم هیچگونه آگاهی از مقام معنوی و واقعی اهلبیت نداشتند، چگونه میتوان حکومتی بهدست اهلبیت تشکیل داد؟
بنابراین یکی از اهداف و حرکتهای مهم دیگر امام سجاد این است که میبایست مردم را نسبت به حقانیت اهلبیت و اینکه مقام ولایت و امامت و حکومت حق اینهاست و اینان خلیفۀ واقعی پیامبر هستند، روشن سازند و مردم نیز میبایست به این مسئله آشنا شوند. و این مطلب ضمن اینکه جزء ایدئولوژی و تفکر اسلامی است، درعینِحال ماهیت سیاسی دارد؛ یعنی یک حرکت سیاسی است بر ضد دستگاه حاکم.
3. امام سجاد (ع) باید تشکیلاتی بهوجود میآورد که آن تشکیلات بتواند محور اصلی حرکتهای سیاسی آینده باشد. در جامعهای که مردم بر اثر اختناق و فقر و فشارهای مالی و معنوی، و هم نوعی تنهایی و جدایی و دوری و ازهمگسستگی عادت کردهاند، حتی شیعه تحت آنچنان فشار و ارعابی قرار گرفتهاند که تشکیلاتشان متلاشی شده است، امام سجاد (ع) چگونه میتواند دستتنها یا با یک افراد غیر منظم و غیر متشکل کار خود را آغاز کند؟
بنابراین کار دیگر امام سجاد (ع) این است که تشکیلات شیعی را به راه بیندازد. این چیزی که از دیدگاه ما از دوران امیرالمؤمنین (ع) وجود داشته و سپس در ماجرای عاشورا و واقعۀ حَرّه و واقعۀ مختار تقریباً زمینههایش متلاشی شده، این را نوسازی و بازسازی کند. نتیجه اینکه امام سجاد (ع) سه کار اصلی دارد:
اول: تدوین اندیشۀ اسلامی بهصورت درست و طبق ما انزل الله، پس از آنکه مدتهایی بر تحریف یا فراموشی این اندیشه گذشته است.
دوم: اثبات حقانیت اهلبیت و استحقاق آنها نسبت به خلافت و ولایت و امامت.
سوم: ایجاد تشکیلات منسجم برای پیروان آل محمد (ص) یعنی پیروان تشیّع.
این سه کار اصلی است که ما باید بررسی کنیم و ببینیم در دوران حیات امام سجاد (ع) کدامیک از این سه کار در دست انجام بوده است. در کنار این سه کار، کارهای دیگری هم وجود دارد که اینها کارهای حاشیهای یا ضمنی است. ازجمله اینکه گاهی اظهاراتی و حرکاتی از خود امام یا ازطرف یاران ایشان انجام بگیرد که آن فضای اختناق را تا حدودی باز کنند. ما میبینیم در ماجراهای متعددی که یاران امام یا خود امام در مجامع (البته آنوقت که استحکامات بیشتری پیدا کرده بودند) به اظهاراتی دست میزنند که این اظهارات فقط برای این است که آن فضای مختنق را بشکند و یک هوای لطیفی در بین این جَو گرفته بهوجود بیاید. این یکی از کارهای حاشیهای است که نمونههایش را یادآور خواهم شد.
یکی دیگر از کارهای حاشیهای، دستوپنجه نرمکردنهای خفیفی با دستگاههای حکومتی یا وابستگان به آنهاست، مثل قضایایی که بین امام سجاد (ع) و عبدالملک بارها اتفاق افتاده است و مثل اموری که بین حضرت با علمای منحرف وابسته به عبدالملک (از قبیل محمدبنشهاب زهری) رخ داده و همچنین بعضی از درگیریهایی که بین یاران ائمه و خلفا گذشته است، که اینها بهمنظورِ این بوده که مقداری از آن جَو گرفته را باز کنند. اگر کسی با همین مقدار که من بیان کردم وارد شود در روایات اخلاقی، موعظهها، نامهها و دیگر روایاتی که از زبان امام سجاد (ع) نقل شده و یا برخوردهایی که در زندگی امام سجاد بوده، تمام آنها برایش معنی پیدا میکند، یعنی خواهد دید که همۀ آن اظهارات و برخوردها در یکی از این سه خطی است که اشاره کردیم و اینها در کل برای ایجاد حکومت اسلامی است. پاسدار اسلام، ش8
با این سه کار زمینه برای تشکیل حکومت اسلامی و نظام علوی امکانپذیر میشد. البته قبلاً گفتم الان هم تأکید میکنم، امام سجاد (ع) برخلاف امام صادق (ع) نظرشان این نبود که در زمان خودشان این حاکمیت تبدیل پیدا کند، و حکومت اسلامی برقرار شود، زیرا معلوم بود که زمینه در دوران زندگی امام سجاد آماده نمیشد. ظلم و اختناق و تاریکی و فشار بیش از اینها بود که در ظرف این سی سال بتوان آنها را برطرف کرد، بلکه امام سجاد (ع) برای دوران آینده کار میکرد. حتی به قراین متعددی میفهمیم که امام باقر (ع) هم در دوران زندگیشان بهقصدِ این نبودند که حکومت اسلامی را در زمان خودشان تشکیل بدهند. یعنی از سال شصتویک تا سال نودوپنج ه.ق که شهادت امام سجاد است، و از سال نودوپنج تا سال صدوچهارده که شهادت امام باقر است، هیچکدام از اینها به این فکر که در زمان خودشان این حکومت تشکیل بشود، نبودند؛ و لذا برای درازمدت کار میکردند. بنابراین همانگونه که اشاره شد، روش امام سجاد برای درازمدت بود.
اکنون میخواهیم به بیانات امام سجاد (ع) وارد شویم، و آنچه را که گفتیم، از گفتههای امام سجاد بیرون بیاوریم. چون وقتی ما زندگی امام سجاد را تحلیل میکنیم، اصیلترین منبعِ ما برای این منظور، کلمات خود آن حضرت است.
همانگونه که در مورد زندگی همۀ ائمه (ع) دأب و روشِ ما همین است. ما اظهارات خودِ ائمه و روایاتی که صادر از زبان خود ائمه هست را بهترین منبع و مدرک برای شناخت زندگی آنها میدانیم. منتها قبلاً هم اشاره کردیم که ما این بیانات را در صورتی درست درک میکنیم که به جهتِ حرکت ائمه و مقصود و مقصد آنها از این مبارزه و تلاش و سِیری که میکردند، آشنا باشیم. و در غیر این صورت کلماتی را که خواهم گفت، بد معنا خواهیم کرد. و حالا که به آن آشنا شدیم، که تازه خود آن آشنایی هم به برکت بیانات خودشان هست، خواهیم دید که ما از کلمات ائمه (ع) چه استفادههای درستی در این زمینه میکنیم.
قبل از آنکه وارد بحث شویم، باید نکتۀ کوتاهی را یادآوری کنیم، و آن اینکه امام (ع) چون در دوران اختناق زندگی میکردند، و نمیتوانستند مفاهیم مورد نظرشان را آشکار و صریح بیان کنند، از شیوۀ موعظه و دعا استفاده میکردند. دعا مربوط به صحیفۀ سجادیه است که آن را بعداً ذکر میکنیم. و موعظه مربوط به بیانات و روایاتی است که از آن حضرت نقل شده است. در غالب بیانات امام سجاد (ع) یا شاید بتوان گفت در همه، لحن کلام، لحن موعظه است. و در ضمنِ بیانِ موعظه و نصیحت، آنچه را که قبلاً اشاره کردم، امام بیان کردهاند و شما وقتی به این بیانات نگاه کنید، روشِ حکیمانۀ بسیار زیرکانهای را مشاهده میکنید که امام در پیش گرفتند. و با آن روش ضمنِ اینکه بهظاهر دارند مردم را موعظه و نصیحت میکنند، آنچه را که میخواهند در ذهن مردم جا بگیرد آن را به مردم القا میکنند و این بهترین نحو انتقال و القای ایدئولوژی و افکار درست است.
بیانات امام سجاد؛ تجلیگاه مبارزۀ سیاسی
در اینجا کلمات امام را که در کتاب «تحفالعقول» نقل شده است، مورد بررسی قرار میدهیم. در این مطالبی که از امام سجاد علیهالسلام نقل میشود، ما چند نوع مطلب مشاهده میکنیم که به همین جهاتی که ذکر شده، اشاره میکنند.
یک نوع آن بیاناتی است که خطاب به عامۀ مردم است و از خودِ بیان هم پیداست، که شنونده و خوانندۀ این بیان عدۀ خاصی از نزدیکان و خصیصین[12] و از کادرهای امام سجاد نیستند. در این خطاب که به عامۀ مردم است، دائماً به آیات استناد میشود. چرا که عامۀ مردمی که امام سجاد را بهعنوان یک امام نگاه نمیکنند، برای حرفهایش دلیل میخواهند، استدلال می خواهند. به همین جهت امام یا به آیات استدلال میکنند، یا با استعاره از آیات، کمک میگیرند. در این روایت شاید پنجاه مورد یا بیشتر، آیۀ قرآن یا بهصورت مستقیم یا بهصورت استعاره مشاهده میشود. ولی در بیان بعدی چون مخاطب مؤمنینند اینطور نیست، زیرا آنها امام سجاد را میشناسند، و امام سجاد برای آنها که سخن او را قبول دارند، به آیات قرآن استناد نمیکنند. لذا از اول تا آخر که نگاه کنید، آیۀ قرآن بسیار کم است.
روایت مفصّلی است در «تحفالعقول» که میفرماید: «مَوعِظَتُهُ لِسائِرِ اَصحابِهِ وَ شیعَتِهِ وَ تَذکیرُهُ اِیّاهُم کُلَّ یَومِ جُمُعَةٍ»[13]. این موعظه برای این بوده که اصحاب حضرت و شیعیان حضرت و دوستان حضرت، آن را هر روز جمعه در مجامع خودشان، یا بهطور غیر جمع، بهطور انفرادی بخوانند. در اینجا دایرۀ مخاطبین، دایرۀ وسیعی است که این نکته از قراینی که در خود این روایت مفصّل هست، استنباط میشود. در این روایتِ مفصّل اولاً خطاب بهصورت «اَیُّهَا الْمُؤْمِنونَ؛ اَیُّهَا الاِخْوَةُ» و امثال اینها نیست، «اَیُّهَا النّاسُ» است که خطاب عام است. درحالیکه در بعضی از روایات دیگر، خطاب بهصورت خطاب به مؤمنین است. بنابراین خطاب عمومی است.
ثانیاً در این روایت، چیزی که دستگاه را بهصورت صریح مورد مؤاخذه و عتاب قرار بدهد، وجود ندارد. صرفاً بیان عقاید، بیان آنچه که انسان باید بداند و یادآوری اعتقادات و معارف اسلامی است. و همانطورکه عرض کردم همه به زبانِ موعظه هست که اینگونه شروع میشود: «اَیُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا اللهَ وَ اعلَموا اَنَّکُم اِلَیهِ راجِعونَ» سخن با لحن موعظه شروع میشود و میفرماید: تقوای خدا را پیشه کنید و بدانید که بهسوی خدا برمیگردید و آنگاه به عقاید اسلامی میرسد و مردم را توجه میدهد به اینکه شما باید اسلام را بهدرستی بفهمید. این معنایش این است که اسلام را بهدرستی نمیدانید. درحقیقت، در ضمنِ این بیان، انگیزۀ شناخت درست اسلام را در مردم بیدار میکند.
مثلاً ببینید امام سجاد (ع) چقدر از شیوۀ جالبی استفاده کرده، در اینجا میفرماید که «اَلا وَ اِنَّ اَّوَلَ ما یساَلانِکَ عَن رَبِّکَ الَّذی کُنتَ تَعبُدُهُ» در همین روال نصیحت پیش میروند، میگویند بترس از آنوقتیکه تو را در قبر بگذارند، و نکیر و منکر به سراغ تو بیایند و اولین چیزی که از تو سؤال کنند، از خدای توست، که او را عبادت میکنی. یعنی انگیزۀ شناخت خدا و فهمیدن توحید را در ذهن مستمعشان بیدار میکنند. «وَ عَن نَبیِّکَ الَّذی اُرسِلَ اِلَیکَ» از پیامبری که بهسوی تو فرستاده شده سؤال میکنند، انگیزۀ شناخت مسئلۀ نبوت را در آن زنده میکنند. «وَ عَن دینِکَ الَّذی کُنتَ تَدینُ بِهِ» از دینت سؤال میکنند. «وَ عَن کِتابِکَ الَّذی کُنتَ تَتلوهُ» از کتابت سؤال میکنند.
آنگاه در خلال این عقاید اصلی و این مطالب اساسی اسلام یعنی توحید، نبوت، قرآن و دین آن نکتۀ اساسی مورد نظرشان را بیان میکنند: «وَ عَنِ اِمامِکَ الَّذی کُنتَ تَتَوَلّاهُ» از آن امامی که تو ولایت آن را داری سؤال میکنند. مسئلۀ امامت را در اینجا مطرح میکنند، مسئلۀ امامت در زبانِ ائمه یعنی مسئلۀ حکومت، فرقی بین مسئلۀ ولایت و مسئلۀ امامت در زبان ائمه نیست. اگرچه ولی و امام ممکن است معناهای متفاوتی داشته باشند، اما این دو مسئله ـ مسئلۀ ولایت و مسئلۀ امامت ـ در زبان ائمه یکی است، مراد یکی است. امامی که اینجا ذکر میکنند یعنی آنکسیکه هم متکفّل[14] ارشاد و هدایت توست ازنظر دینی، هم متکفل ادارۀ امور زندگی توست ازنظر دنیا، یعنی جانشین پیغمبر. امام یعنی رهبر جامعه، یعنی آنکسیکه ما هم دینمان را از او یاد میگیریم، هم ادارۀ دنیامان به دست اوست؛ اطاعت او هم در امور دینی، هم در امور دنیا بر ما واجب است...لیکن شما ملاحظه کنید که در دنیای تشیّع، در طول قرنهای متوالی چطور این مسئله به غلط جا افتاده بود. مردم خیال میکردند که یک نفر در جامعه حکومت میکند که ادارۀ امور زندگی دست اوست، قبض و بسط[15] میکند، جنگ میکند، صلح میکند، هر کار میخواهد میکند، مالیات میبندد. به مردم امر و نهی میکند. یک نفر هم در جامعه هست که دین انسان را درست میکند! آن اوّلی حاکم است، این دومی در زمان قرنهای بعد از غیبت عالِم است، و در زمان مثلاً ائمه، امام است. یعنی امام در دوران ائمه را، ما بهمثابه عالِم دینی در دوران غیبت تصور میکردیم، که یک تصور غلطی است.
کلمۀ امام یعنی پیشوا؛ امام صادق (ع) میآمدند در مِنا یا در عرفات، فریاد میکشیدند «اَیُّهَا النّاسُ اِنَّ رَسولَ اللهِ کانَ الاِمامَ» پیغمبر امام بود. امام یعنی آنکسیکه هم امور دینی مردم دست اوست و هم امور دنیایی مردم. در جامعۀ اسلامی دوران عبدالملکمروان، که امام سجاد آنوقت زندگی میکردند، این معنی غلط جا افتاده بود. امامت جامعه، یعنی ادارۀ امور زندگی مردم و قبض و بسط نظام زندگی آنها که بخش مهم امامت است، از دست اهلش گرفته شده و بهدست نااهل سپرده شده بود و آن نااهل خودش را امام میدانست، و مردم او را در طول مدت، امام شناخته بودند. یعنی مردم عبدالملکمروان و پیش از او مروان، و پیش از او یزید و بعد از عبدالملک هم کسانِ دیگر را امام شناخته بودند. و آنان را بهعنوان رهبر جامعه و حاکم بر نظام اجتماعی مردم قبول کرده بودند. و این در ذهن مردم جا افتاده بود.
وقتیکه امام سجاد (ع) میفرماید، از امامت، در قبر از تو سؤال میکنند، یعنی به تو میگویند که تو امام درستی انتخاب کرده بودی؟ و آنکسیکه بر تو حکومت میکرد، آنکسیکه رهبری جامعهات به دست او بود، آیا او به راستی امام بود؟ به راستی آن همان کسی بود که خدا به امامت او راضی بود؟ با این مطلب مردم را نسبت به این مسئله حساس میکند، بیدار میکند. به این وسیله امامت را که آن روز دستگاه بنیامیه مایل نبود بهکلی راجعبه آن صحبتی بشود، امام در روالِ موعظه، در ضمنِ یک گفتار خطاب به عامۀ مردم، در ذهن مردم بیدار میکند و زنده میکند. این یکی از روشهای خیلی آرام امام سجاد (ع) است، که بعد به روشهای تندترش نیز میرسیم. بنابراین، در این بیان عمومی که مربوط به عامۀ مردم است، میبینیم که امام به زبان موعظه معارف اسلامی، و ازجمله آن معارفی را که مورد نظر خاص خود آن حضرت هست، در ذهن مردم زنده میکند، و سعی میکند که مردم این چیزها را یاد بگیرند. آنچه که در این نوع خطاب مورد توجه است، دو نکته است:
اول اینکه این بیانات امام که خطاب به عامۀ مردم است از نوع آموزش نیست، از نوع تذکر و یادآوری است. یعنی در این بیان امام نمینشیند مسئلۀ توحید را برای مردم باز کند و بشکافد، یا مسئلۀ نبوت را برای مردم تفسیر کند. بلکه تذکر میدهد، یادآوری میکند. از مسئلۀ نبوت چرا؟ بهخاطر اینکه در جامعۀ آن روز که امام سجاد در آن زندگی میکردند، هنوز فاصله تا زمان پیغمبر آنقدر نشده که عقاید اسلامی بهطور کلی انحراف پیدا کند و تحریف بشود. در آن روز بسیار کسانی بودند که پیغمبر را دیده بودند، و دوران خلفای راشدین بر آنها گذشته بود، و ائمۀ بزرگ خودمان امیرالمؤمنین، امام حسن، امام حسین علیهمالسلام را دیده بودند، و از لحاظِ نظام اجتماعی آنچنان وضعی پیش نیامده بود، که مردم نسبت به مسئلۀ توحید و نبوت یا نسبت به مسئلۀ معاد و قرآن دچار اشتباه و تحریف بنیانی و اصولی باشند. بله، یادشان رفته بود، زندگی مادی موجب شده بود که مردم فکر اسلام و فکر اعتقاد به اسلام و گرایش به آن را بهکلی فراموش کنند.
آنچنان جریانهای دنیایی و مادی در جامعه، مردم را زیر فشار گذاشته بود که اصلاً فکر اینکه در زندگی انسان، برای مسابقه در معنویات و خیرات میدانی وجود دارد، از ذهن مردم خارج شده بود و کسی به فکر فراگرفتن این نبود. اگر هم فرامیگرفتند، ظواهر و امور سطحی را فرامیگرفتند. برداشتی را که مردم در دوران رسول اکرم (ص) و همچنین در دوران متصل به زمان پیغمبر اکرم از توحید داشتند، آن احساس و آن حساسیت را و آن درکشان را این مردم نداشتند. احتیاج به تذکر داشت که این درک را پیدا کنند، چیزی نبود که تحریف شده باشد، تا بخواهند آن را تصحیح کنند.
برخلافِ دورانهای بعد، مانند دوران امام صادق (ع) که مسئله اینطور نبود. در آنوقت متکلمین زیادی و بهاصطلاح متفلسفین و متفکرینی از اسلامیها پیدا شده بودند، که تحت نامهای گوناگونی در مساجد بزرگ، مثل مسجد مدینه و حتی مسجدالحرام و مثل مسجد شام مینشستند، و عقاید و افکار انحرافی را تدریس میکردند. آنجا مثل«ابنابیالعَوجا»یی پیدا میشد که زندقه، یعنی بیاعتقادی به خدا را تدریس و بیان میکرد، استدلال میکرد. لذا شما در بیانات امام صادق (ع) که نگاه کنید، میبینید که توحید و نبوت و امثال آن بهصورت استدلالی بیان میشود. احتیاج به این هست که درمقابل استدلال خصم، استدلال بیاید.[16] در بیانات امام سجاد (ع) چنین چیزی نیست. حضرت نمیخواهد بهصورت استدلالی مطالب اسلامی را بیان کند، بلکه یادآوری و اشاره میکند. «در قبر از تو راجعبه توحید و نبوت میپرسند»، میبینید این برای این است که یک تکانی بخورد و برود دنبال این مسئله، و این چیزی را که در ذهنش بهدست فراموشی سپرده است، مجدداً به یاد بیاورد.
خلاصۀ مطلب اینکه، در دوران امام سجاد (ع) چیزی که حاکیاز برگشت از تفکرات اسلامی حتی بهوسیلۀ حکام باشد، وجود ندارد. البته در یک مورد به نظر من میرسد و آن شعر یزید است، که یزید در مجلسی که اسرای اهلبیت را وارد کردند، شعری از روی سرمستی خواند و گفت:
«لَعِبَت هاشِمٌ بِالمُلکِ فَلاخَبَرٌ جاءَ وَ لا وَحیٌ نَزَلَ»[17]
یعنی بنیهاشم با حکومت بازی میکردند و مسئلۀ دین و وحی در کار نبود. در این مورد هم میتوان گفت که اگر غلطی کرده، مست و در حالت مستی این سخن را گفته است. واِلّ حتی مثل خود عبدالملک یا حَجاج، کسانی نبودند که آشکارا با اندیشۀ توحید یا اندیشۀ نبوت مخالفت کنند. عبدالملکمروان کسی بود که آنقدر تلاوت قرآن میکرد که یکی از قراء قرآن شناخته شده بود. منتها وقتیکه به او خبر دادند تو خلیفه شدی و به حکومت رسیدی، قرآن را بوسید و گفت: «هَذا فِراقُ بَینی وَ بَینِکَ»[18] یعنی دیگر دیدار من و تو به قیامت افتاد. حقیقت هم همین بود که دیگر به قرآن مراجعه نمیکرد. حجاجبنیوسف که شما شنیدید اینهمه ظالم بوده و یقیناً آن مقدار که شما شنیدهاید، کمتر از ظلم واقعی اوست، وقتی بر منبر خطبه میخواند در خطبههایش مردم را امر به تقوای خدا میکرد. بنابراین آنچه که در زندگی امام سجاد (ع) وجود دارد، یادآوری اندیشههای اسلامی و تذکردادن آنها به مردم بود، تا فکر مردم را از آب و گِل جریانها و انگیزههای مادی خارج کند، و به فکر خدا و دین و قرآن بیندازد.
نکتۀ دوم همانی است که قبلاً اشاره کردم که امام در این بیان عمومی هم ناگهان بر مسئلۀ امامت تکیه میکند. یعنی در خلال مسائل اسلامی که میگوید. مثل این است که مثلاً در دوران رژیم گذشته کسی با شما اینطوری حرف بزند: آقایان به فکر خدا باشید، به فکر مسئلۀ توحید باشید، به فکر مسئلۀ نبوت باشید، به فکر مسئلۀ حکومت باشید. ببینید، عیناً امامتی که ما اینجا داریم به بیان امام سجاد میبینیم، همین کلمۀ حکومت است در دوران رژیم گذشته؛ که چیز خطرناکی بود. اگر کسی میخواست آنجا بگوید مردم به فکر مسئلۀ حکومت باشید، این حرفی نبود که دستگاه بهآسانی از آن بگذرد. اما وقتی به زبان موعظه، در زبان یک آدم زاهد و عابد، بیان میشود، برای دستگاه یک مقداری قابلیت قبول پیدا میکند. یعنی اینقدر حساسیتبرانگیز نیست. این یک نوع. پاسدار اسلام، ش9
نوع دوم، بیاناتی است که خطاب به عدۀ خاصی است. گرچه مشخص نیست که خطاب به کیست، اما کاملاً مشخص است که خطاب به عدهای است که آن عده با دستگاه حاکم مخالف بودند، و درحقیقت آنها پیروان امام و معتقدین به حکومت اهلبیت (ع) بودند. در کتاب تحفالعقول، خوشبختانه یک نمونه از این نوع بیانات امام سجاد (ع) وجود دارد.[19] اینکه میگوییم یک نمونه وجود دارد زیرا اگر در کتابهای دیگر هم بگردیم بیش از این نمونههای معدود از امام سجاد (ع) چیزی نمیتوان یافت، اما انسان میتواند احساس کند که در زندگی امام سجاد از اینگونه نمونهها فراوان بوده، منتها در پیشامدها و حوادث گوناگونی که در آن دوران رخ مینموده، در اختناقها، حملهکردنها، اذیتکردنها، کشتنها و شهادتهای اصحاب ائمه، این آثار از بین رفته و این مقدار کم به دست ما رسیده است.
..در این بیانات میآموزند که بایستی به دیگرانی که خواستۀ آنها را دنبال نمیکنند، انگیزۀ آنها را ندارند و دنبال حکومت علوی و حکومت حق نیستند، غریبه و بیگانه باشند. البته رفتوآمد و معاشرت دارند اما این معاشرت مثل معاشرت ملت ایران است در دوران قبل از انقلاب با آن ـ مثلاً ـ بقال سر گذر که میدانستند ساواکی است یا فلان آجودانی که معلوم بود مواظب کار مردم است. امام میفرماید: رفتوآمد و برخورد شما با کسانی که ارادۀ شما و فکر و راه شما را نمیپیمایند و ندارند و هدف نمیگیرند، بایستی رفتاری غریبهوار و بیگانهوار باشد و آنها را باید ترک کرد.[20]
نوع دیگر از بیانات امام مطالب کلی است که این جنبههای خاصی که من بِدان اشاره کردم در آن نیست. مثل رسالۀ حقوق امام سجاد (ع). امام سجاد یک نامهای دارند که این نامه خیلی مفصّل است و بهاندازۀ یک رسالۀ واقعی بهاصطلاح ماست. رساله یعنی نامه و اینکه میگویند رسالةالحقوق[21] یعنی نامۀ حضرت که به یکی از دوستانشان نوشتهاند و در آن حقوق افراد و اشخاص را بر یکدیگر ذکر کردهاند. اما واقعاً بهقدر یک رسالۀ مصطلح امروزِ ما میشود و اگر ترجمه و چاپ شود خودش یک کتاب میشود و شاید هم چاپ شده باشد. در اینجا امام از تمام حقوقی که افراد و اشخاص بر یکدیگر در سِمَتهای گوناگون دارند، یاد میکند. مثلاً حق خدا بر تو، حق اعضا و جوارحت، حق گوشَت، حق چشمت، حق زبانت، حق دستت؛ اینها چه حقوقی بر تو دارند. سپس حق حاکم جامعۀ اسلامی بر تو، حق تو بر حاکم جامعۀ اسلامی، حق تو بر دوستانت، حق تو بر همسایگانت، حق تو بر خانوادهات. تمام اینگونه حقوقی که تنظیمکنندۀ مناسبات میان افراد در نظام اسلامی است، در این رساله بیان شده است. امام، خیلی آرام و بدون اینکه نامی از حکومت و مبارزه و نظام آینده بیاورد، در این نامه مبانی مناسبات نظام آینده را ذکر کرده است که اگر روزی نظام حکومت اسلامی در دورۀ خود امام سجاد ـ که البته احتمالش تقریباً منتفی بود ـ یا در دورههای بعد پدید آمد، از پیش در ذهن مسلمانها مناسبات جاری بین مردم در آن نظام شکل گرفته و منظم شده باشد. یعنی مردم را با اسلامی که حکومتش در آینده بهوجود خواهد آمد، آشنا میکند. اینهم یک نوع دیگر از بیانات امام سجاد (ع) است که خیلی جالب است.
یک نوع هم آن چیزی است که شما در صحیفۀ سجادیه میبینید که بحث از صحیفۀ سجادیه، بحث بسیار مشروح و مفصّلی است و شایسته است کسانی روی کتاب شریف صحیفۀ سجادیه کار کنند. صحیفۀ سجادیه مجموعهای است از دعا دربارۀ همۀ موضوعاتی که انسان در یک زندگی بیدار و هوشمندانه به آن موضوعات توجه دارد. بیشترین تکیه در این دعاها به روابط قلبی و ارتباطات معنوی انسان است. مناجاتهای گوناگون، دعاهای گوناگون، خواستههای معنوی و تکاملزای فراوان و بیشمار در این کتاب هست و امام در ضمن این دعاها و به زبان دعا انگیزههای یک زندگی اسلامی را در ذهن مردم بیدار و زنده میکند.
یکی از نتایجی که دعا میتواند داشته باشد و بارها آن را ما تکرار کردیم، این است که انگیزههای سالم و صحیح را در دلها بیدار میکند. وقتی میگویید: «اَاَللَّهُمَّ اجعَل عَواقِبَ اُمورِنا خَیراً»[22] خدایا عاقبت کار ما را نیک کن، این دعا یاد عاقبت امر را در دل شما زنده میکند و شما را به یاد عاقبت میاندازد. انسان گاهی از عاقبت خودش غافل میماند. فعلاً دارد زندگی میکند و میگذراند و توجه ندارد که عاقبت، در سرنوشت انسان تعیینکننده و نقشدهنده و مهم است. وقتی این دعا را کردید، ناگهان شما را به یاد میاندازد و انگیزۀ توجه به عاقبت امر را در شما بیدار میکند و شما میروید دنبال اینکه عاقبت امرتان را خوب کنید. ولی چگونه خوب کنید، این بحث دیگری است. تنها خواستم مثالی بزنم تا توجه شود که دعا چگونه انسان را به انگیزههای درست و صادق متوجه میکند.
آری، یک کتاب صحیفۀ سجادیه از اول تا آخر پر از انگیزههای شریف دعایی برای انسانهاست که اگر انسان بِدانها توجه کند واقعاً همین صحیفۀ سجادیه کافی است که یک جامعه را توجه دهد و اصلاح و بیدار کند.
از اینها که بگذریم روایات کوتاه فراوانی از امام سجاد (ع) نقل شده است، من یک نمونهاش را در بحثهای قبلی آوردم: «اَ وَ لا حُرٌّ یَدَعُ هذِهِ اللُّماظَةَ لِأَهلِها». لماظه یعنی پسماندۀ دهان سگ. چقدر این بیان مهم است: آیا یک آزادمرد (انسان آزادهای) نیست که این پسماندۀ دهان سگ را برای اهلش بگذارد! پسماندۀ دهان سگ چیست؟ همین زخارف دنیوی، کاخها، تشریفات و این چیزهایی که همۀ دلهای ضعیف در دوران عبدالملک جذب آن میشدند؛ اینها را میگویند پسماندۀ دهان سگ. همۀ کسانی که نوکری عبدالملک یا نوکری نوکرانش یا حرکت در جریانش را میخواستند، برای خاطر همین پسماندههای دهان سگ میخواستند. میفرماید: دنبال این پسماندههای دهان سگ نباشید ای مؤمنان، تا بدین وسیله جذب عبدالملک نشوید.
ازاینگونه بیانات انقلابی و جالب در سخنان امام سجاد (ع) زیاد است، که انشاءالله بِدانها خواهیم رسید. و ازاینقبیل است شعرهای آن حضرت. حضرت سجاد شاعر هم بودهاند و شعر میگفتند و مضامینش هم همین مضامین است که انشاءالله در آینده یادآور خواهیم شد. پاسدار اسلام، ش10
یکی از بخشهای زندگی امام سجاد (ع) این است که ما ببینیم آیا این بزرگوار برخورد تعرضآمیز با دستگاه خلافت داشتهاند یا نه؟ در بحثهای گذشته به این موضوع اشارۀ مختصری کردهام و حالا یک مقداری آن را بیشتر توضیح خواهم داد:
تاکتیک آغاز دورۀ چهارم حرکت ائمه
تاآنجاییکه من در زندگی امام سجاد (ع) نگاه کردهام و یادم هست، نشانی از یک تعرضِ صریح و قاطع از قبیل آنچه که در زندگی بعضی از ائمۀ دیگر، مثل امام صادق (ع) در دوران بنیامیه یا امام موسیبنجعفر (ع) هست، در زندگی امام سجاد (ع) مشاهده نمیکنیم. علتش هم آشکار است، زیرا اگر در آغاز حرکت ائمه در دورۀ چهارم از دورانهای چهارگانۀ امامت، که از آغاز زندگی امام سجاد (ع) شروع میشود، دست به چنین حرکت تعرضآمیزی میزدند، مطمئناً کاروان پُرمسئولیت و خطیر اهلبیت (ع) به آنجایی که میخواستند، نمیرسید. هنوز باغستان اهلبیت (ع) که با باغبانی ماهرانۀ امام سجاد (ع) آبیاری و تربیت میشد، آن استحکام کافی را بهدست نیاورده بود. نهالهای نورسی در این باغستان بودند که تابِ تحمل توفانهای سخت را نداشتند. همانطورکه در اوایل این بحث اشاره کردم، در پیرامون امام سجاد (ع) عدۀ بسیار کمی از علاقهمندان و شیعیان و مؤمنان به اهلبیت (ع) بودند، و در آن دوران ممکن نبود که این عدۀ قلیل را ـ که مهمترین بار مسئولیت ادارۀ تشکیلات تشیّع را بر دوش داشتند ـ دَمِ چَک دشمن داد و اینها را به نابودی تهدید کرد.
اگر بخواهیم تشبیه کنیم، بایستی این دوران امام سجاد (ع) را تشبیه کنیم به دوران آغازین دعوت پیامبر (ص) در مکه. یعنی آن چند سالِ اول که حتی دعوت، علنی هم نبود. شاید بشود دوران امام باقر (ع) را به دوران دوم مکه ـ دوران علنیشدنِ دعوت ـ تشبیه کرد و دورانهای پس از آن را به دورانهای بعدی دعوت. ازاینرو تعرض صریح انجام نمیگرفت. مطمئناً اگر آن برخوردهای تندی که ما در بعضی از کلمات امام صادق و امام کاظم و امام هشتم (ع) ملاحظه میکنیم، از امام سجاد (ع) سر میزد، عبدالملکمروان که در اوج قدرت خود بود، بهآسانی میتوانست بساط تعلیمات اهلبیت (ع) را برچیند و مجدداً کار از سر شروع شود و این عملِ عاقلانه و توأم با حزمی[23] نبود. لکن بااینحال، در لابهلای کلمات امام سجاد (ع) که احتمالاً مربوط به اواخر زندگی و دوران طولانی امامت این بزرگوار هم میباشد، اشارهها یا جلوههایی از تعرض با دستگاه خلافت مشاهده میشود.[24]
این جلوههای تعرضآمیز در چند شکل بود. یک شکل از آنها همان است که در نامۀ امام سجاد (ع) به محمدبنشهاب زهری ملاحظه میکنید، یک شکل در بیان موضع و پایگاه خلفای اموی است، در پوشش تعلیمات معمولی و عادی دینی. حدیثی است از امام صادق (ع) که میفرماید: «اِنَّ بَنی اُمَیَّةَ اَطلَقوا لِلنّاسِ تَعلیمَ الایمانِ وَ لَم یُطلِقوا تَعلیمَ الشِّرکِ لِکَی اِذا حَمَلوهُم عَلَیهِ لَم یَعرِفوهُ»[25] بنیامیه برای مردم راهِ فراگرفتنِ ایمان را باز گذاشتند، اما راه فراگرفتن شرک را بستند. بدین خاطر که اگر مردم را به شرک کشاندند، مردم شرک را نشناسند. یعنی بنیامیه اجازه میدادند که علما و اهل دین، و ازجمله ائمه علیهمالسلام راجعبه نماز و حج و زکات و روزه و عبادات و... و همچنین راجعبه توحید و نبوت، سخن بگویند و احکام الهی را در اینگونه موارد بیان کنند، ولی راه را باز نمیگذاشتند که راجعبه مفهومِ شرک و مصادیق و جلوههای آن در جامعه بحثی کنند و مردم را بیاموزند، زیرا اگر این معارف مربوط به شرک را به مردم میآموختند، آنان فوراً میفهمیدند که مشرکند، میفهمیدند آن چیزی که بنیامیه آنها را دارند بهسوی آن سوق میدهند، شرک است. فوراً میشناختند که عبدالملک و دیگر خلفای بنیامیه طواغیتی هستند که در برابر خدا قد عَلَم کردهاند و کسی که از آنها اطاعت کند، درحقیقت به شرک روی آورده است. به این جهت بود که اجازه نمیدادند مردم، معارف مربوط به شرک را فراگیرند. ما در اسلام وقتی دربارۀ توحید بحث میکنیم، بخشِ مهمی از مباحثمان مربوط به شناسایی شرک و مشرک است. بت چیست و چه کسی بتپرست است؟
مرحوم علامه مجلسی (ره) در بحارالانوار، جلد 48، صفحه 97-96 بیان جالبی دارد. میفرماید: «اِنَّ آیاتِ الشِّرکِ ظاهِرُها فِی الاَصنامِ الظّاهِرَةِ وَ باطِنُها فی خُلَفاءِ الجَورِ الَّذینَ اَشرَکوا مَعَ اَئِمَّةِ الحَقِّ وَ نَصَبوا مَکانَهُم» یعنی آیات شرک در قرآن، ظاهرش دربارۀ بتهای ظاهری و نمایان است، اما باطن و تأویل آنها دربارۀ خلفای جور است؛ آنان که به ناحق خود را خلیفه مینامیدند و بر جامعۀ اسلامی حکومت میکردند، و با امامانِ حق شریک شدند در ادعای حکومت اسلامی و حاکمیت بر جامعۀ مسلمانان. خود این شرک با ائمۀ حق، شرک با خداست؛ زیرا ائمۀ حق، نمایندگان خدا هستند و از زبان خدا حرف میزنند و چون خلفای جور، خود را در جای آنها گذاشتند و خود را با آنها در ادعای امامت شریک کردند، بنابراین اینها بت هستند و طاغوتند و هرکس که از آنها اطاعت کند، او درحقیقت مشرک شده است.
البته علامه مجلسی توضیح جالبی هم دنبال آن بیان دارد. پس از اینکه بیان میکنند که آیات قرآنی مخصوص دوران حضرت رسول صلیاللهعلیهوآله نیست، بلکه ساری و جاری است در تمام اعصار و ادوار، میفرماید: «فَهُوَ یَجری فی اَقوامٍ تَرکوا طاعَةَ اَئِمَّةِ الحَقِّ وَ اتَّبَعوا اَئِمَّةَ الجَورِ» این تعبیرِ «شرک» دربارۀ مردمی هم صدق میکند که اطاعت امامان حق را ترک گفتند و از ائمۀ جور پیروی کردند. «لِعُدوِهِم عَنِ الاَدِلَّةِ العَقلِیَّةِ وَ النَّقلِیَّةِ وَ اتِّباعِهِمُ الاَهواءِ و عُدُوهِمِ عَنِ النُّصُوصِ الجَلِیَّةِ» زیرا اینها از ادلّۀ عقلی و نقلی که دلالت میکرد بر اینکه مثلاً عبدالملک نمیتواند حاکم مسلمانان و خلیفۀ آنها باشد، عدول کردند. از نصوص و دلایل روایاتِ آشکار عدول کردند و به هوسها و هواهای خودشان روی آوردند. مردم میدیدند که زندگی بیدردسر ازنظر تعرض حاکم برای آنها راحتتر است، لذا با همان راحتطلبی خود گذراندند و تبعیت از ائمۀ جور کردند؛ بنابراین آنها هم مشرک بودهاند.
ازاینرو میبینیم هنگامیکه ائمه بخواهند شرک را بیان کنند، یک تعرض نیمهآشکاری با دستگاه خلافت خواهد بود. این کار در زندگی امام سجاد (ع) و در کلمات ایشان هست. نمونۀ دیگری هم از این جلوههای تعرض را ما در برخی از مکاتبات میان امام سجاد (ع) و عبدالملک ـ خلیفۀ مقتدر اموی ـ مشاهده میکنیم، که من دو نمونۀ آن را در اینجا اشاره میکنم:
1. یکوقت عبدالملک نامهای نوشت به امام سجاد (ع) و حضرت را بر ازدواج با کنیزِ آزادشدۀ خودش ملامت کرد. حضرت کنیزی داشتند و آن کنیز را آزاد کردند، سپس با او ازدواج کردند. عبدالملک نامهای نوشت و امام را مورد شماتت قرار داد. البته کار امام یک کار بسیار انسانی و اسلامی بود، برای اینکه یک کنیزی را از قید عبودیت و رِقیَّت[26] آزاد کرده بود و سپس به همان کنیزِ برده، شرافت بخشیده و او را همسرِ خود قرار داده بود، و این کار بسیار انسانی و جالبی است. ولی انگیزۀ عبدالملک از نامهنوشتن این بود که درضمنِ اینکه تعرضی به امام سجاد (ع) کرده باشد، میخواست به آن بزرگوار بفهماند که از مسائل داخلی ایشان هم مطّلع است، و بدین وسیله یک تهدیدِ ضمنی بود برای حضرت. امام سجاد (ع) در پاسخ، نامهای نوشتند و در مقدمه فرمودند: این کار هیچ اِشکالی ندارد، و بزرگان هم چنین کاری کردهاند، پیغمبر خدا هم چنین عملی انجام داده است، ازاینرو هیچ ملامتی بر من نیست، «فَلَا لُؤْمَ عَلَىٰ مُسلِمٍ، إِنَّمَا اللُّؤْمُ لُؤمُ الجاهِلیَّةِ»[27] یعنی هیچ پَستی و خواری برای مردم مسلمان وجود ندارد، بلکه پَستی و خواری همان پَستی و خواری جاهلیت است. بهصورت طنز و خیلی لطیف او را به سوابقِ جاهلیت پدرانش توجه دادند، یعنی شما هستید که از خانوادۀ مردم جاهل و مشرک و دشمنِ خدا هستید و آن رَویه در شما وجود دارد. اگر بناست سرافکندگی در کسی وجود داشته باشد، از آن باید سرافکندگی داشته باشد، نه از اینکه با یک زن مسلمانی ازدواج کرده است.
هنگامیکه نامه به عبدالملک رسید، سلیمان، پسر دوم عبدالملک، نزد پدرش بود؛ و هنگامیکه نامه خوانده شد، او هم شنید طنز و سرزنش امام را، و او هم همانند پدرش در نامه احساس کرد. رو به پدرش کرد و گفت: ای امیرالمؤمنین! ببین علیبنالحسین چه تفاخری بر تو کرده است. یعنی در این نامه فهمانده است که پدرانِ من، همه مؤمنینِ بالله بودهاند و پدرانِ تو، همه کفار و مشرکین بودهاند. میخواست پدرش را تحریک کند که یک عملِ حادی درمقابل این نامه انجام دهد. ولی عبدالملک از پسرش عاقلتر بود و میدانست که نسبت به چنین قضایایی نباید با حضرت سجاد (ع) درگیر شود، لذا به پسرش خطاب کرده گفت: چیزی نگو پسرم! این زبان بنیهاشم است که صخرهها را میشکافد. یعنی زبان استدلال اینها بسیار قوی است و درشتگو هستند.
2. نمونۀ دیگر، نامۀ دیگری است که بین امام سجاد (ع) و عبدالملک ردوبدل شده و داستانش چنین است:
عبدالملک اطلاع پیدا کرده بود که شمشیر پیغمبر (ص) در اختیار حضرت سجاد (ع) است و این چیز جالبی بود، زیرا یادگار پیغمبر بود و مایۀ تفاخر. وانگهی بودنِ آن شمشیر نزد امام سجاد، خطری برای عبدالملک بود، زیرا مردم را بهسوی خود جلب میکرد. لذا در نامهای که به امام سجاد نوشت، درخواست کرد که حضرت شمشیر را برای او بفرستد. در ذیلِ نامه هم نوشته بود که اگر کاری داشته باشید، من حاضرم کار شما را انجام دهم! یعنی پاداش آن هِبه[28] را هم در ضمن نامه وعده کرده بود.
امام جواب رد داد. مجدداً به حضرت نامهای تهدیدآمیز نوشت، که اگر شمشیر را نفرستی، من سهمیۀ تو را از بیتالمال قطع خواهم کرد.[29] امام در پاسخ نوشت: «اما بعد، خداوند عهدهدار شده است که بندگانِ متقی را از آنچه ناخوشایندشان است نجات ببخشد، و ازآنجاکه گمان ندارند روزی دهد. و در قرآن فرموده است: همانا خدا دوست نمیدارد هیچ خیانتگرِ ناسپاس را (اِنَّ اللهَ لا یُحِبُّ کُلَّ خَوّانٍ کَفورٍ)[30] اکنون بنگر که کدام از ما دو نفر با این آیه منطبقتریم»[31]. این لحن بسیار تندی درمقابل خلیفه بود، زیرا این نامه به دست هرکس میافتاد، میفهمید که امام سجاد (ع) اولاً: خودش را خیانتگر و ناسپاس نمیداند؛ ثانیاً: هیچکس دربارۀ آن بزرگوار چنین تصوری را ندارد، زیرا او انسان بزرگوار و مرد شایسته و برگزیدهای از خاندان پیغمبر بود و هرگز منطبق با این آیه نبود. بنابراین نظر امام سجاد این بود که تو خیانتگر و ناسپاس هستی! تا این حد امام درمقابلِ تهدیدِ او تندی میکرد.
اینها نمونههایی بود از تعرضهای امام سجاد نسبت به دستگاه خلافت اموی.
3. اگر نمونۀ دیگری را هم بخواهیم اضافه کنیم، بایستی اشعارِ نقل شده از حضرت سجاد (ع) یا اشعار نقل شده از یاران آن حضرت را بهحساب بیاوریم. اینهم نوعی تعرض بود، زیرا به فرض اینکه خود حضرت هم تعرضی نمیکرد، اما نزدیکان آن حضرت تعرض میکردند، این به نوعی تعرض امام سجاد بهحساب میآمد.
چند شعری از حضرت هست که خیلی تند و انقلابی است.[32] شعر معروف فرزدق هم نمونۀ دیگری است. داستان فرزدق را هم مورّخین و محدثین نقل کردهاند که خلاصهاش این است:
هشام، پسر عبدالملک، در دوران قبل از خلافت، به مکه رفت. مشغول طواف بود، خواست حجرالاسود را اِستِلام[33] کند، زیرا مستحب است در طواف، حجرالاسود را استلام کنند، چون جمعیت نزدیک حجرالاسود خیلی زیاد بود، هرچه کرد نتوانست خود را به حجَر برساند، و این در صورتی بود که او شاهزاده و پسر خلیفه و دارای مُرافِقین[34] و محافظین و اطرافیانی هم بود، ولی مردم با بیاعتنایی به مقام آن شاهزاده، او را پس زدند و این آدمی که با ناز و نعمت پرورش یافته بود، آدمی نبود که بتواند در بین مردم رفته، همانند آنها حجَر را ببوسد. خلاصه از استلام حجَر مأیوس شد، بهطرف یک بلندی مشرف بر مسجدالحرام آمد و همانجا نشست و بنا کرد مردم را تماشاکردن. اطراف او هم عدهای نشسته بودند. دراینبِین، یک مردِ بسیار موقّر و متین و دارای سیمای زاهدانه و ملکوتی، در میان طوافکنندگان آشکار شد و بهطرف حجرالاسود رفت. مردم بهطور طبیعی راه را برای امام باز کردند و بدون اینکه هیچگونه زحمتی برای او بهوجود بیاید، با خیال راحت حجَر را استلام کرد و بوسید و سپس برگشت و مجدداً مشغول طواف شد.
خیلی بر هشام گران آمد که ببیند او پسر خلیفه است و کسی برای او اَرجی[35] قائل نیست، بلکه با مُشت و لگد او را طرد میکنند و راهش نمیدهند که حجَر را استلام کند! از آنطرف یک مرد دیگری پیدا میشود که با کمال راحتی حجرالاسود را استلام میکند. با عصبانیت پرسید: این مرد کیست؟ اطرافیها شناختند که او علیبنالحسین (ع) است، لکن برای اینکه مبادا هشام از آنها نگران شود، نگفتند؛ زیرا معلوم بود میان خانوادۀ هشام و خانوادۀ امام سجاد (ع) اختلاف هست، و همیشه بنیامیه و بنیهاشم اختلاف داشتهاند. نخواستند بگویند او بزرگ خانوادۀ دشمنِ توست که اینطور مردم به او علاقهمندند، چون این را نوعی اهانت به هشام بهحساب میآوردند.
فرزدقِ شاعر ـ که از مُخلصین و دوستان اهلبیت (ع) بود ـ در آنجا حاضر بود. تا دید اینها تجاهُل[36] کردند و وانمود کردند که علیبنالحسین (ع) را نمیشناسند، جلو رفت و گفت: ای امیر! اگر اجازه میدهی من او را معرفی کنم. گفت: معرفی کن. فرزدق یک قصیدهای در آنجا گفت که از معروفترین قصاید شعرای اهلبیت است و سرتاپا مدح غَرّای[37] علیبنالحسین (ع) است. با این بیت شروع میشود:
اگر تو نمیشناسی که او کیست، این آن کسی است که سرزمینِ بَطحاء[39] جای پای او را میشناسد، این آن کسی است که حلّ و حَرم[40] او را میشناسد، این آن کسی است که زمزم و صفا او را میشناسد، این فرزند پیغمبر است، این فرزند بهترین مردم است، بنا کرد تعریفکردن در یک قصیدۀ غرّایی و همچنین خصوصیاتی از امام سجاد (ع) را ذکرکردن که هر کلمهای مثل خنجری بر قلب هشام فرومیرفت، و از آن پس مغضوب هشام واقع شد و هشام او را طرد کرد و حضرت علیبنالحسین صلهای (پولی) برای او فرستادند. او پول را نپذیرفت و گفت: من این شعر را برای خدا گفتهام و از شما پول نمیگیرم.
چنین تعرضهایی در بین یاران امام مشاهده میشد، که یک نمونۀ دیگر آن برخوردِ یحییبنامِّالطویل است، و این البته جزء شعر نیست.
یحییبنامِّالطویل از جوانهای بسیار شجاع و مخلص نسبت به اهلبیت بود. همواره به کوفه میرفت و مردم را جمع میکرد و فریاد میکشید: «ای مردم! (مردمی که دنبالهروِ حکومت بنیامیه بودند) ما به شما کافر هستیم. ما شما را قبول نداریم، تا وقتیکه شما به خدا ایمان بیاورید.» از این سخن چنین برمیآید که او مردم را مشرک میدانست و آنان را به مشرک و کافر خطاب میکرد. اینچنین جلوههای تعرضی در زندگی حضرت سجاد (ع) و یارانش مشاهده میشود. پاسدار اسلام، ش12
برخورد شَدید امام سجاد با علمای درباری
در ادامۀ بحث از مسائل مربوط به شرح حال امام سجاد (ع) و شیوههای آن حضرت ـ در اینجا [بهدنبال] زمینۀ مساعد برای یک حرکت عظیم اسلامی که میتواند منتهی به حکومت علوی و حکومت اسلامی بشود ـ هستیم و آن را بیان میکنیم:
بهطورِخلاصه، این شیوهها در «تبیین و توضیح» برای عدهای و در «سازماندهی» برای جمعی دیگر و در «راهنمایی و راهگشایی» برای گروهی دیگر خلاصه میشد. یعنی امام سجاد (ع) را در تصویری که کردیم، بهصورت انسان بردبار و صبوری مییابیم که در طول سی تا سیوپنج سال سعی میکنند تا زمینۀ شدیداً نامناسب جهان اسلام را به سمتی سوق دهند که در آن میان، خود آن حضرت و یا جانشینانش بتوانند فعالیتها و تلاشهای اصلی و نهایی را برای ایجاد جامعۀ اسلامی و حکومت اسلامی بهوجود آورند. اگر سیوچهار سال تلاش امام سجاد را از زندگی ائمه (ع) قطع کنیم، قطعاً به آنجایی نخواهیم رسید که امام صادق (ع) رفتاری آنچنان صریح و آشکار با حکومت اموی یا بعدها با حکومت عباسی داشت.
برای ایجاد یک جامعۀ اسلامی، زمینۀ فکری و ذهنی از همهچیز لازمتر و مهمتر است، و این زمینۀ ذهنی و فکری در آن شرایطی که آن روز در عالم اسلام وجود داشت، کاری بود که بایستی در طول سالیان درازی انجام بگیرد، و این همان کاری بود که امام سجاد با همۀ زحمت و توانفرسایی به عهده گرفت.
در کنار این، تلاشهای دیگری را در زندگی امام سجاد مییابیم که درحقیقت، نشاندهندۀ پیشرفت آن حضرت در زمینۀ قبلی است. قسمت عمدۀ این تلاشها، سیاسی و گاهی بسیار حاد است. که یک نمونۀ آن را، در برخورد امام سجاد (ع) با علمای وابسته و محدثین بزرگی که برای دستگاه حکومت فعالیت میکردند، میتوانیم بیابیم. این بحث، در زمینۀ این برخورد است:
یکی از شورانگیزترین مباحث زندگی ائمه علیهمالسلام بحث از برخورد این بزرگواران با سررشتهداران فکر و فرهنگ در جامعۀ اسلامی یعنی علما[41] و شعراست. اینها کسانی بودند که فکر و جهتِ ذهنی مردم را هدایت میکردند، و آنان را با وضعی که خلفای بنیامیه و بنیعباس میخواستند در جامعه حاکم باشد، عادت میدادند و نسبت به آن وضع مطیع و تسلیم میساختند. این طرز برخورد در زندگی امام سجاد ـ همانند دیگر امامان (ع) ـ یک بخش جالب و مهم بود.
همانگونه که میدانیم، خلفای ستمگر و جائر برای اینکه بتوانند بر مردمی که معتقد به اسلام بودند، حکومت داشته باشند، چارهای نداشتند جز اینکه ایمان قلبی مردم را نسبت به آنچه که میخواستند انجام دهند، جلب کنند. زیرا آن روز هنوز زمان زیادی از صدر اسلام نگذشته بود و ایمان قلبی مردم به اسلام به قوّت خود باقی بود و اگر مردم میفهمیدند بیعتی که با این ظالم کردهاند، بیعت درستی نیست، و این ظالم شایستۀ خلافت رسولالله (ص) نیست، بدون شک تسلیم او نمیشدند. اگر این مطلب را نسبت به همۀ مردم نپذیریم، مطمئناً در جامعۀ اسلامی افراد زیادی بودند که از روی ایمان قلبی، وضع غیر اسلامی دستگاه خلفا را تحمل میکردند؛ یعنی تصور میکردند که این وضع اسلامی است. به همین جهت بود که خلفای جور، حداکثر استفاده را از محدثین و علمای دینی آن زمان میکردند، و آنها را به آنچه که خود مایل بودند وادار میساختند، و از آنها میخواستند، احادیثی را از زبان پیامبر و صحابۀ بزرگ آن حضرت طبق میل و خواستۀ آنها جعل کنند. در این زمینه مواردی داریم که خیلی تکاندهنده است. بهعنوان نمونه این حدیث را نقل میکنیم:
در زمان معاویه، یک نفر با کعبالاحبار[42] برخورد کرد. کعبالاحبار برای اینکه با معاویه و زمامداران شام رابطهای صمیمانه داشت، از این شخص پرسید: اهل کجا هستی؟
ـ اهل شام هستم.
ـ شاید تو از آن لشکریانی هستی که هفتادهزار نفر آنها بدون حساب وارد بهشت میشوند(!)
ـ آنها چه کسانی هستند؟
ـ آنها اهل دمشقند.
ـ نه، من اهل دمشق نیستم.
ـ پس شاید تو از آن لشکریانی هستی که خدا هر روز دو بار به آنها نگاه میکند(!!)
شاید اگر آن مرد، میگفت: اهل فلسطین نیستم، کعبالاحبار برای هر یک از اهالی بَعلَبَک، طرابلس و بقیۀ شهرهای شام احادیثی نقل میکرد که حاکیاز این بود که اینها مردم برجسته و شایستهای هستند! و اینها اهل بهشتند! کعبالاحبار این احادیث را یا برای تملق به امرای شام جعل میکرد که از این طریق کمک بیشتری از آنها دریافت کرده و محبت آنها را جلب کند، یا اینکه باید ریشۀ این عمل را در دشمنی و عناد او نسبت به اسلام بدانیم که میخواست احادیث اسلامی را تخلیط[44] کند تا اینکه اقوال پیامبر بهآسانی شناخته نشود.
در کتب تذکره و رجال و حدیث ازاینقبیل داستانها زیاد است. از آن جمله است داستان آن امیری که پسرش به مکتبخانه رفته بود و مکتبدار، پسر او را زده بود. وقتی پسر گریان به منزل برگشت و به پدرش گفت که امروز مکتبدار مرا زده است. پدر عصبانی شده گفت: الان میروم و میگویم یک حدیثی علیه این مکتبدار بسازند که دیگر این مکتبدار از این غلطها نکند!!
از این داستان معلوم میشود که آنقدر جعل حدیث برای آنها آسان بود که حتی بهخاطر ترحم بر اشک چشم کودکشان، یک حدیث علیه مکتبدار یا شهری که مکتبدار از آنجاست، درست میکردند. درهرصورت، این وضعیت موجب شده بود که یک ذهنیت و فرهنگی بسیار مخلوط، مجعول، و نادرست از اسلام، در جهان اسلام وجود داشته باشد، و منشأ این ذهنیت غلط، همان محدثین و علمایی بودند که در خدمت قدرتمندان و صاحبمنصبان آن زمان بودند. بنابراین، در چنین وضعیتی، برخورد با این دسته، یک عمل بسیار مهم و تعیینکننده است.
اینک نمونهای از این برخورد، در زندگی امام سجاد (ع) ذکر میکنیم: این برخورد مربوط است به برخورد امام با محمدبنشهاب زهری.[45]
محمدبنشهاب زهری نخست یکی از نزدیکان و شاگردان امام سجاد (ع) بوده است یعنی از کسانی است که علومی را از امام فراگرفته و احادیثی را نیز از امام سجاد نقل کرده است، ولی تدریجاً ـ بهخاطر جرأتی که داشته ـ به دستگاه خلافت نزدیک میشود و در خدمت این دستگاه قرار میگیرد و از زمرۀ علما و محدثینی درمیآید که ائمه (ع) درمقابل آنها قرار میگرفتند.
برای اینکه بیشتر به وضع محمدبنشهاب زهری آشنا شویم، چند حدیث دربارۀ او نقل میکنیم. یکی از آن احادیث، این است که وی میگوید: «کُنّا نَکرَهُ کِتابَةَ العِلمِ حَتَّیٰ اَکرَهَنا عَلیهِ هٰؤُلاءِ الاُمَراءُ فَرَاَینا اَن لا یَمنَعَهُ اَحَدٌ مِنَ المُسلِمینَ»[46] در آغاز ما از نگارش دانش خشنود نبودیم تا اینکه امیران و حکمرانان ما را وادار به نوشتن آنچه از دانش میدانستیم نمودند تا بهصورت کتاب درآید. سپس ما چنین اندیشیدیم که هیچ مسلمانی را از این کار منع نکنند و همواره علم و دانش نوشته شود. از این سخن چنین برمیآید که تا آنوقت، بین این دسته از محدثین معمول نبوده که آنچه را از احادیث میدانند، بنویسند، و همچنین بهروشنی مشخص میشود که محمدبنشهاب زهری در خدمت امرا بوده و آنها او را وادار به نگارش احادیث به مِیل خودشان میکردند.
یک نفر به نام «مُعمَّر» میگوید: ما خیال میکردیم که از زهری حدیث بسیاری نقل کردهایم تا اینکه ولید[47] کشته شد. پس از کشتهشدن ولید، دفترهای زیادی را دیدیم که بر چهارپایان حمل و از خزاین ولید خارج میشد، و میگفتند که: اینها دانش زهری است![48] یعنی زهری آنقدر کتاب و دفتر ـ برای ولید و به خواستۀ او ـ از حدیث پُر کرده بود که وقتی میخواستند آنها را از خزاین ولید خارج کنند، ناچار بر چهارپایان حمل میشد. این دفاتر و کتابهایی که به امر ولید پُر از حدیث شده و متعلق به اوست، چگونه احادیثی خواهد بود؟ بدون شک یک حدیث هم در محکومیت ولید ندارد بلکه آنها عبارت از احادیثی است که بر اعمال ولید و امثال او صحه گذاشته شده است.
حدیث دیگری دربارۀ زهری هست که بدون شک مربوط میشود به دوران وابستگی زهری به دستگاه خلافت. یعقوبی در تاریخش چنین میگوید: «اِنَّ الزُّهریَّ یُحَدِّثُکُم عَن رَسولِ اللهِ اَنَّهُ قالَ: لا تُشَدُّ الرِّحالُ اِلّا اِلَی ثَلاثَةِ مَساجِدَ، اَلمَسجِدِ الحَرامِ وَ المَسجِدِ مَدینَةِ وَ المَسجِدِ الاَقصَیٰ، وَ اِنَّ الصَّخرَةَ الَّتی وَضَعَ رَسولُ اللهِ قَدَمَهُ عَلَیها تَقومُ مَقامَ الکَعبَةِ»[49] یعنی زهری به پیامبر خدا نسبت داده که پیامبر فرموده است: با ایمان و قداست نباید کوچ و عزیمت کرد مگر بهسوی سه مسجد: مسجدالحرام و مسجد مدینه و مسجدالاقصی و آن سنگی که ـ در مسجد الاقصی ـ رسول خدا پای خود را روی آن سنگ گذاشته، جای کعبه قرار میگیرد!! همین قسمت آخر حدیث مورد توجه من است که این سنگ را بهجای کعبه حساب میکند و برای آن، همان شرف و ارزش کعبه را قرار داده است!
این حدیث برای آن زمانی است که عبداللهبنزبیر بر مکه مسلط بود، و هروقت مردم میخواستند به حج بروند، مجبور بودند در مکه ـ منطقهای که زیر نفوذ عبداللهزبیر است ـ چند روزی بمانند و این فرصت بسیار خوبی به عبداللهزبیر میداد که علیه دشمنان خودش ـ و از همه مهمتر عبدالملک مروان ـ تبلیغات کند. و چون عبدالملک مایل بود که مردم تحت تأثیر این تبلیغات قرار نگیرند و به مکه نروند، لذا بهترین و آسانترین راه را در این دید که حدیثی جعل کند که آن حدیث شرف و منزلت مسجدالاقصی را بهاندازۀ مکه بداند، و حتی آن سنگی که در مسجدالاقصی است بهقدر کعبه شرف داشته باشد! درحالیکه میدانیم ـ در عرف و فرهنگ اسلامی ـ هیچ نقطهای از دنیا بهاندازۀ کعبه شرافت ندارد و هیچ سنگی در دنیا جایگزین سنگ خانۀ کعبه و حجرالاسود نمیشود. ازاینرو، انگیزۀ جعل این حدیث، همین است که مردم را از رختبستن و کمر همت بستن بهسوی خانۀ خدا و مدینه ـ که آنجا هم احتمالاً مرکز تبلیغات علیه دستگاه عبدالملک بوده ـ منصرف کرده و رهسپار فلسطین سازند، زیرا فلسطین جزئی از شام و تحت نفوذ عبدالملک بوده است، حال چقدر مردم به این حدیث مجعول ترتیب اثر دادند، باید در لابهلای تاریخ جستجو کرد که آیا اتفاق افتاد که در برههای از زمان مردم بهجای رفتن به مکه، به بیتالمقدس برای زیارت صخره میرفتند یا چنین چیزی اتفاق نیفتاده است؟! اگر چنین چیزی اتفاق افتاده باشد، باید مجرم اصلی یا یکی از مجرمین را محمدبنشهاب زهری دانست که با جعل اینچنین احادیثی، مردم را اینطور دچار اشتباه میکرد و این فقط بهخاطر مقاصد سیاسی عبدالملکمروان بوده است.
پس از اینکه محمدبنشهاب وابسته به دستگاه خلافت میشود، هیچ مانعی نداشته است که علیه امام سجاد (ع) و تشکیلات خاندان علوی هم احادیثی جعل کند، که در این مورد دو حدیث را در کتاب «اجوبة مسائل جارالله»[50] ـ تألیف مرحوم سید عبدالحسین شرفالدین ـ یافتم که در یکی از این دو روایت، محمدبنشهاب ادعا میکند که امیرالمؤمنین (ع) جبری[51] بوده! و به پیغمبر استناد میدهد که مراد از «انسان» در آیه «وَ کانَ الاِنسانُ اَکثَرَ شَئٍ جَدَلاً»[52] امیرالمؤمنین است! العیاذبالله. در روایت دیگری نقل میکند که حمزۀ سیدالشهدا، شراب خورده بود. جعل این دو روایت فقط برای این است که از جبهۀ قدرتمندان سیاسی ـ که همان عبدالملک و خاندان بنیامیه میباشند ـ درمقابل ائمۀ هدی علیهمالسلام حمایت شود، و خاندان پیامبر و سلسلۀ اولاد آن بزرگوار را ـ که مقابل اُمَویون قرار داشتند ـ از صورت مسلمانان طراز اول خارج کند و آنان را اینچنین معرفی کند که از جهت دلبستگی و عمل به احکام دین یا در حد متوسطند و یا قاصر[53] و در سطح معمولی و یا پایینتر از آنانند! امام سجاد (ع) موضعگیری بسیار سخت و تندی در برابر این شخص کرده که این موضعگیری در یک نامه منعکس شده است. البته ممکن است کسی فکر کند که یک نامه مگر تا چه حد میتواند نشاندهندۀ این موضعگیری تند باشد، اما با توجه به اینکه مضمون این نامه نسبت به خودِ زهری و همچنین نسبت به دستگاه حاکم بسیار شَدید است، و این نامه منحصر به محمدبنشهاب نمیشود بلکه بهدست دیگران نیز میافتد و بهتدریج از زبان به زبان و از دهان به دهان میگردد و در تاریخ برای همیشه میماند ـ همچنانکه در تاریخ مانده است و امروز پس از گذشت بیش از 1300 سال، ما دربارۀ این نامه بحث میکنیم ـ با توجه به این امور، میتوان فهمید که این نامه چه ضربۀ کاریای میتواند بر قداست شیطانی و مصنوعی اینگونه علما وارد آورد. البته این نامه خطاب به محمدبنشهاب است ولی افراد دیگری همانند او را نیز در برمیگیرد. معلوم است که وقتی این نامه بهدست مسلمانان بهخصوص شیعیان آن زمان برسد، و دستبهدست بگردد، چه بیاعتباری شدیدی برای اینگونه افراد درباری بهوجود میآورد. 1پاسدار اسلام، ش11
این خلاصهای از زندگی امام سجاد است. البته این نکته را هم اشاره کنم: علیرغم اینکه امام سجاد (ع) در دوران امامت پُربار خود که سیوچهار سال طول کشیده است تعرض آشکاری با دستگاه خلافت نداشتند، ولی چیدن همان بساط پُربار امامت و تعلیم و تربیت تعداد زیادی مؤمن و مخلص و گستردن دعوت اهلبیت، کار خود را کرد و دستگاه خلافت بنیامیه [را] نسبت به آن حضرت بدبین و اندیشناک کرد بهطوریکه به آن بزرگوار تعرضهایی هم نمودند و لااقل یکبار آن حضرت را با غل و زنجیر از مدینه به شام بردند.
این غُل و زنجیری که نسبت به امام سجاد (ع) معروف است در حادثۀ کربلا، بهطور یقین معلوم نیست غُل و زنجیر در ماجرای کربلا به گردن حضرت بسته باشند، اما در آن ماجرا یقینی است، یعنی حضرت را از مدینه سوار شتر کردند و با غُل و زنجیر به شام بردند و در موارد متعدد دیگری هم، مورد شکنجه و آزار مخالفان قرار گرفتند و سرانجام هم در سال نودوپنج هجری ـ در زمان خلافت ولیدبنعبدالملک ـ بهوسیلۀ عُمال دستگاه خلافت مسموم شدند و به شهادت رسیدند. پاسدار اسلام، ش12
پاورقیها
۱.بصائرالدرجات/ الاجزاء العاشرة/ الجزء الرابع/ باب4/ حدیث 18
۲.«ای پارۀ دلم؛ فکر نمیکردم که اینهم مقدر و نوشته شده باشد.» (بحارالانوار/ ج 45 / کتاب تاریخ فاطمة و الحسن و الحسین/ ابواب ما یختص بتاریخ الحسینبنعلی/ باب39 / حدیث 1/ ص 115)
۳.(منی) آمال، آرزوها، آرزوهای نفسانی
۴.«نمیدانیم با مردم چه کنیم، اگر آنچه از پیامبر شنیدهایم، نقل کنیم میخندند؛ اگر نگوییم طاقت نمیآوریم.» (بحارالانوار/ ج46 / کتاب تاریخ علیبنالحسین/ ابواب تاریخ سیدالساجدین/ باب8/ حدیث 25/ ص 142)
۵.(تحفالعقول/ روی عن الامام علیبنالحسین/ من کلامه فی الزهد/ ص 272)
۶.«آیا آزادمردی نیست که این پسماندۀ دهان سگ، [دنیا] را برای اهلش واگذارد، بهای جانهای شما چیزی جز بهشت نیست، پس آن را بهجز با آن معامله نکنید.» (بحارالانوار/ ج1/ کتاب العقل و العلم و الجهل/ ابواب العقل و الجهل/ باب4/ حدیث 29/ ص 144)
۷.(نقم) عقوبت، عذاب، رنج و سختی
۸.اولاً امام از این قیام حمایتی نکردند، ثانیاً قبل از ورود لشکر شام با خانوادۀ خود از مدینه خارج و در محلی نزدیک آن ساکن شدند. بنا بر روایاتی هنگامیکه امام با مسلمبنعقبه روبرو شدند، مسلم امام را احترام کرد. (الارشاد/ باب تاریخ الامام علیبنالحسین/ فصل فی فضائل الامام السجاد/ صفحات 151 و 152)
۹.(ذلل) اظهار فروتنی، خود را خوار نشان دادن
۱۰.عبدالملک مروان از سال 65 تا 86 قمری بهمدت 21 سال حکومت کرد.
۱۱.(سبب) دشنام، ناسزا
۱۲.(خصص) یاران بسیار خاص
۱۳.تحفالعقول/ روی عن الامام علیبنالحسین/ موعظته لسائر اصحابه و شیعته و تذکیره ایاهم کل یوم جمعة
۱۴.(کفل) کسی که ضامن و عهدهدار امری شده.
۱۵.معنای لغوی آن جمعکردن و گستردن است و در اصطلاح بهمعنای قدرت اداره و تصمیمگیری در جامعه است.
۱۶.«حضرت صادق علیهالسلام در جواب ابناَبیالعوجا استدلال به ثبوت خالق به احوال مختلفۀ مخلوقات کرده، مانند بزرگی بعد از کوچکی و ضعف بعد از قوّت و عکس آن و صحت بعد از سقم و عکس آن.» (الکافی/ کتاب التوحید/ باب حدوث العالم و اثبات المحدث/ حدیث 2)
۱۷.اللهوف/ ص 181
۱۸.«دیگر وقت جدایی میان من و توست.» (البدایة و النهایة/ ج9/ ص 63)
۱۹.برای مطالعه به حلقۀ سوم انسان 250 ساله/ 63. پایهگذاری تشکیلات شیعی؛ دو نامه در اهمیت زهد، مراجعه کنید.
۲۰.به نظر من ازاینقبیل بیان، هم در کلمات امام سجاد و هم در کلمات ائمۀ دیگر باز میتوان یافت و در کلمات ائمۀ دیگر زیاد است. البته من در زندگی امام صادقصلواتاللهعلیه و همچنین در زندگی امام باقر(ع) و نیز در زندگی حداقل سه، چهار نفر از ائمه بعد از امام صادق یافتهام. حتی نشانۀ تشکیل مُنَظّمه و تشکیلات اسلامی را در کلمات امیرالمؤمنین(ع) هم من رد پایش را پیدا کردهام، که البته اینجا دیگر جای بحثش نیست و مفصّل است. (نویسنده)
۲۱.تحفالعقول/ و روی عن الامام سیدالعابدین علیبنالحسین/ رسالته المعروفة برسالة الحقوق/ ص 255
۲۲.برگرفته از صحیفۀ سجادیه/ دعای 11، دعای آن حضرت در عاقبتبهخیری
۲۳.(حزم) دوراندیشی
۲۴.همینجا اشاره کنم که آنچه ما در اینجا بحث میکنیم، غیر از آن برخورد تعرضآمیزِ نخستینِ امام سجاد(ع) با یزید و دستگاه خلافت آلابوسفیان است که آن بحث دیگری دارد و قبلاً راجعبه آن بحث کردهام. (نویسنده)
۲۵.الکافی/ کتاب الایمان و الکفر/ باب 180 / حدیث 1
۲۶.(رقی) بندگی
۲۷.بحارالانوار/ ج46 / کتاب تاریخ علیبنالحسین و.../ ابواب تاریخ سیدالساجدین/ باب5/ حدیث 94/ ص 105
۲۸.(وهب) بخشش و انعام
۲۹.در آن زمان تمام مردم از بیتالمال سهمیه میگرفتند، و امام هم مانند سایرین از بیتالمال سهمیۀ معیّنی میگرفت. (نویسنده)
۳۰.سوره مبارکه حج/ آیه 38
۳۱.مناقب آل ابیطالب/ باب امامة علیبنالحسین/ فصل فی کرمه و صبره و بکائه/ ص 165
۳۲.این ابیات را امام خطاب به یزید خواندهاند: «لا تَطمَعوا اَن تُهِینونا فَنُکرِمَکُم / وَ اَن نَکُفَّ الاَذَیٰ عَنکُم وَ تُؤذُونا. وَ اللهُ یَعلَمُ اَنّا لا نُحِبُّکُمُ/ وَ لا نَلومُکُمُ اَن لا تُحِبّونّا» طمع نکنید اگر به ما اهانت کنید، گرامیتان میداریم/ یا ما را آزار برسانید و ما مقابله نکنیم. خدا آگاه است که دوستتان نداریم/ و شما را هم سرزنش نمیکنیم اگر ما را دوست نداشته باشید. (مناقب آل ابیطالب/ باب امامة علیبنالحسین/ فصل فی المفردات و النصوص علیه/ ص 173)
۳۳.(سلم) دستکشیدن، لمسکردن
۳۴.(رفق) همراهان، همسفران
۳۵.ارزش، اهمیت
۳۶.(جهل) خود را به نادانی زدن
۳۷.(غرر) فصیح، بلیغ، درخشان
۳۸.بحارالانوار/ ج46 / کتاب تاریخ علیبنالحسین و.../ ابواب تاریخ سیدالساجدین/ باب8/ حدیث 17/ ص 125
۳۹.زمینهای پهناور و هموار مکه که گذرگاه سیل بود.
۴۰.حریم مقدس خاصی که از شش طرف، مکه را احاطه کرده، «حرم» و بیرون آن «حل» نامیده میشود.
۴۱.وقتی میگوییم علما، منظورمان علمای دین در آن زمان است که عبارت بودند از: محدثین، مفسرین، قراء، قضات و زهّاد. (نویسنده)
۴۲.کعبالاحبار یک نفر یهودی بود که در زمان خلیفۀ دوم، مسلمان شد. و شدیداً نسبت به احادیث او سوءظن وجود دارد، نهفقط در بین شیعیان بلکه حتی بسیاری از اهل سنت نیز نسبت به احادیث او همین گمان را دارند که او از روی دشمنی و عناد با اسلام احادیثی را جعل کرده است. البته برخی از اهل سنت او را قبول دارند. (نویسنده)
۴۵.گاهی محمدبنمسلم زهری نیز به او میگویند؛ یعنی اسم پدر او گاهی شهاب و گاهی مسلم ذکر میشود و احتمالاً یکی اسم پدرش و دیگری لقب پدرش میباشد. (نویسنده)
۴۶.الطبقاتالکبری/ ج2/ ص 296
۴۷.ولید پسر بزرگ عبدالملک مروان است که پس از او به خلافت رسید. (نویسنده)
۴۸.«... فاذا الدفاتر قد حملت علی الدواب من خزائنه و یقال هذا من علم زهری!». (نویسنده)