رفتن به محتوای اصلی

اندیشهٔ اسلامی

نام‌های دیگر: تعمیق فکر دینی، تفکر اسلامی، تفکر دینی، فکر اسلامی

توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

نظام فکری برآمده از مبانی اسلام و رشد و گسترش آن.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در خطبه‌های نماز جمعه تهران به مناسبت نیمه شعبان— ۱۳۵۹/۰۴/۰۶

سیر زمانی

از ۱۳۵۹ تا ۱۴۰۰
۱۳۵۹۱۴۰۰

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

خب حالا من امروز این را میخواهم عرض بکنم که نظام اسلامی به یک چنین نرم‌افزاری بنابراین احتیاج دارد. هر چه نظام اسلامی گسترش پیدا میکند و دامنه‌ی فعّالیّت نظام اسلامی گسترده‌تر میشود و افزایش پیدا میکند و میدانهای تازه‌ای در مقابل جمهوری اسلامی باز میشود و با چالشهای جدیدی مواجه میشود -چالشهایی که قبلاً وجود نداشته؛ چون هر چه میگذرد، چالشهای جدید، میدانهای جدید، کارهای جدید مطرح میشود برای نظام اسلامی- به همین تناسب احتیاج دارد که آن نرم‌افزار را، آن مجموعه‌ی معنوی را نو‌به‌نو تجدید حیات کند و به‌روز کند. عرض من این است. این، آن چیزی است که از فضلای صاحب‌نظر و متفکّر بِجِد باید مطالبه بشود و این کار باید انجام بگیرد. اینکه میگوییم به‌روز کردنِ تفکّر اسلامی و آن را -یعنی منظومه‌ی معرفتی اسلام را- نو کردن و به‌روز کردن، معنایش به هیچ وجه دست‌کاری در آن منظومه‌ی معنوی نیست؛ نه، معنایش این است که یک حقایقی در کتاب و سنّت هست که ما تا وقتی احتیاج به آنها پیدا نکنیم، متوجّه به آنها نیستیم، متنبّه نیستیم؛ وقتی احتیاج پیدا کردیم، تنبّه پیدا میکنیم. مثالهای زیادی هست که من حالا اینجا چند مثال را [عرض میکنم].
تفکر اسلامی در این جمله عبارت است از: هدف‌گیری معنویات و حرکت در راه رسیدن به آرمان‌های معنوی و اسلامی و انسان را در رابطه با خدا و در رابطه با تکالیف قراردادن. و این درست نقطۀ مقابل آن چیزی است که حرکت مادی مردم آن روز ایجاد می‌کرد. این نمونه‌ای بود که بیان کردم و امام سجاد از قبیل این نمونه باید کارهای فراوانی را انجام می‌داد که نتیجۀ این کارها این باشد که تفکر درست اسلامی به‌صورت واقعی خود در فضای جامعۀ اسلامی محفوظ بماند و از بین نرود. این اولین کار امام سجاد بود.
اسلام یعنی انقلاب در همۀ ارزش‌ها و معیارها و بنیادهای فکری و اجتماعی در جامعه. اینها از هم جدا نیست. اسلام یک انقلاب است، و انقلابِ درست و واقعی، اسلام است. اندیشۀ اسلامی یعنی همان اندیشۀ انقلابی قرآنی، که به‌کلی از زبان و دل و مغز و قلم و کتاب و گفتۀ آن‌کسانی‌که اطراف تخت خلافت را گرفته بودند، دور بود. اینجا لازم بود که مردم آگاه بشوند در جامعه چه می‌گذرد؛ بدانند آنچه به نام خلافت پیغمبر در متن جامعه مطرح است، خلافتِ پیغمبر که نیست، بلکه خلافت شیطان است! که مردم اگر می‌دانستند، تحمل نمی‌کردند و همیشه همین‌طور است. چه کسی این را باید به مردم بگوید؟

شاهدها (۲۱ پاراگراف)

به‌روز کردن آن به معنای تنبه به حقایق کتاب و سنت هنگام نیاز، نه دست‌کاری

… جدید مطرح میشود برای نظام اسلامی- به همین تناسب احتیاج دارد که آن نرم‌افزار را، آن مجموعه‌ی معنوی را نو‌به‌نو تجدید حیات کند و به‌روز کند. عرض من این است. این، آن چیزی است که از فضلای صاحب‌نظر و متفکّر بِجِد باید مطالبه بشود و این کار باید انجام بگیرد. اینکه میگوییم به‌روز کردنِ تفکّر اسلامی و آن را -یعنی منظومه‌ی معرفتی اسلام را- نو کردن و به‌روز کردن، معنایش به هیچ وجه دست‌کاری در آن منظومه‌ی معنوی نیست؛ نه، معنایش این است که یک حقایقی در کتاب و سنّت هست که ما تا وقتی احتیاج به آنها پیدا نکنیم، متوجّه به آنها نیستیم، متنبّه نیستیم؛ وقتی احتیاج پیدا کردیم، تنبّه پیدا میکنیم. مثالهای زیادی هست که من حالا اینجا چند مثال را [عرض میکنم].

هدف‌گیری معنویات و قراردادن انسان در رابطه با خدا و تکالیف

تفکر اسلامی در این جمله عبارت است از: هدف‌گیری معنویات و حرکت در راه رسیدن به آرمان‌های معنوی و اسلامی و انسان را در رابطه با خدا و در رابطه با تکالیف قراردادن. و این درست نقطۀ مقابل آن چیزی است که حرکت مادی مردم آن روز ایجاد می‌کرد. این نمونه‌ای بود که بیان کردم و امام سجاد از قبیل این نمونه باید کارهای فراوانی را انجام می‌داد که نتیجۀ این کارها این باشد که تفکر درست اسلامی به‌صورت واقعی خود در فضای جامعۀ اسلامی محفوظ بماند و از بین نرود. این اولین کار امام سجاد بود.

لزوم تقویت پشتوانهٔ فکری نظام با مفاهیم جدید برگرفته از قرآن و سنت

خلاصه هر چه نظام اسلامی گسترش پیدا کند و جلو برود، با مسائل جدید داخلی و بین‌المللی مواجه خواهد شد، با چالشهای جدید مواجه خواهد شد، با وضعیّتهای جدید مواجه خواهد شد و این او را نیازمند میکند به اینکه عقبه‌ی فکریِ تغذیه‌کننده‌ی نظام هم گسترش پیدا کند. آن عقبه‌ی فکری‌ای که نظام را دارد جلو میبرد و تغذیه میکند و از انحرافش جلوگیری میکند، باید تقویت بشود، باید مفاهیم جدید مطرح بشود. عرض کردم این مفاهیم جدید از بیرون نمی‌آید، از داخل خود مفاهیم اسلامی است، از متن قرآن و سنّت است که مطرح میشود. البتّه این کار -پیدا کردن مفاهیم جدید و بحث‌ کردن درباره‌ی اینها- کار همه کس نیست؛ فضلا و متفکّرینی بایستی دنبال این کار بروند که با مبانی اسلامی کاملاً آشنا باشند، قرآن را با دقّت مطالعه کرده باشند و تلاوت کرده باشند، تدبّر کرده باشند و از جمود و تحجّر فکری …

عامل دشمنی استکبار و مایهٔ اقتدار و ایستادگی ملت ایران

البتّه سعی میکنند این را به زبان نیاورند امّا گاهی اظهاراتشان آنها را لو میدهد. همین چند روز قبل از این، یک مسئول آمریکایی، اتّهاماتی را که علیه جمهوری اسلامی هست ردیف کرد: موشک و چه و چه و «ایدئولوژی»! از دستشان درمیرود؛ خودشان را لو میدهند. [این ایدئولوژی‌] یعنی تفکّر؛ تفکّر اسلامی که وادار میکند شما را که زیر بار دشمنِ کافر و جبهه‌ی کفر و استکبار نروید. این است که موجب دشمنی است، و همین است که موجب اقتدار شما است؛ همین است که موجب اقتدار شما است. این انگیزه است که ملّت ایران را سرپا نگه داشته است؛ این انگیزه است که عزم راسخ را در ملّت ایران نگه داشته است؛ ایستادگی. حفظ هویّت انقلابی و اسلامی برای نظام جمهوری اسلامی و برای ملّت ایران؛ این آن‌چیزی است که دشمن از آن بشدّت شاکی است؛ چاره‌ای هم ندارد. خیلی …

توصیه به طلب عمق همراه با حفظ ظواهر دینی و نقد بی‌اهمیت شمردن ظاهر

من به شما برادران و خواهران عزیز - که فرزندان من هستید - مؤکداً توصیه میکنم که به عمق‌ها توجه کنید و آن را بطلبید؛ از ظواهر هم دست نکشید. این خطاست که کسی خیال یا توهم کند که باید باطن را درست کرد، ظاهر مهم نیست؛ نخیر، همین ظاهر، انسان را به وادیهای گوناگونی میکشاند. ظاهر دینی، ظاهر اسلامی، پایبندی به تعبد دینی، همین مجالس دعا، همین مجالس توسل به ائمه (علیهم‌السّلام) لازم است؛ منتها همه‌ی اینها را با دانایی همراه کنید. در مجلس روضه‌خوانی و سینه‌زنىِ بسیج وقتی شعر خوانده میشود، باید با معنا، با مضمون، جهتدار و همراه با درس …

ایستادگی صاحبان ریشهٔ اعتقادی در جبهه و پس از آن در برابر تندبادها

کسیکه ریشه‌ی اعتقادی دارد، براساس اعتقادش حرکت میکند و در میدان‌های گوناگون می‌ایستد. اگر جبهه است، میرود شهید یا جانباز میشود و با رنج دائمِ بدنی و با ملامت‌ها میسازد. اگر هم از جبهه برمیگردد، ایمان خود را در میان تندبادهای گوناگون حفظ میکند؛ این آدمِ عمیق است. ما از این‌گونه آدمهای متکی به عمق هم کم نداریم. بعضی هم نه؛ متکی به عمق نبودند. بنابراین باید به تفکر اسلامی و تفکر بسیجی عمق داد.

چالش‌های جدی فکر اسلامی پس از انقلاب و لزوم آمادگی برای مواجهه

… افکاری که وارد میشود و نقادی علمی و برخورد صحیح با آنها و تفکیک صحیح از سقیم مواد و اجزاء آنها و تبیین فکر اسلامی در زمینه‌ی آنها باید ادامه پیدا کند، و این جزو وظایف مهمی است که وجود دارد. همان‌طور که عرض کردم، ما به مطهریهایی در دهه‌های آینده احتیاج داریم. بعد از انقلاب اسلامی و تشکیل نظام اسلامی، فکر اسلامی مورد چالش جدی قرار گرفته است؛ بعد از این هم بلاشک چالشهای جدیدی را روزبه‌روز برای آن به‌وجود می‌آورند؛ رها که نمیکنند. ما باید در این‌جا خود را آماده کنیم، و میتوانیم. سرمایه‌ی غنی و تمام نشدنییی که امروز از فرهنگ اسلامی در اختیار ماست، در این مصاف امکانات خیلی فراوانی در اختیار ما میگذارد؛ اگر ما اهل استفاده‌ی از اینها باشیم. حقیقتاً یک زرادخانه‌ی عظیم فکری و فرهنگی در اختیار ماست؛ اگر بتوانیم از آن درست استفاده کنیم. …

اثبات پویایی اسلام با رشد اندیشه‌های نوین در چارچوب مبانی آن

از سوی دیگر، پیدایش و رشد اندیشه های نوین اسلامی در چارچوب مبانی و اصول اسلام و نوآوری در عرصه سیاست و علم، بالندگی و پویایی مکتب اسلام را در عمل به اثبات رسانده و میدانی وسیع در برابر متفکران و روشن بینان جهان اسلام گشوده است.

پیشرفت تفکر دینی و ارائهٔ محصولات جدید، از دغدغه‌های عمدهٔ اهل علم

… اینها در حوزه است.» البته این کارها در حوزه‌ها باید انجام گیرد؛ اما این‌طور نیست که همه‌اش در حوزه باشد؛ آن هم به عده‌ی خاصی در حوزه مربوط شود؛ نه. هرکس اهل علم است، اهل فضل است، در هر جا هست - چه در حوزه و چه در خارج حوزه - می‌تواند مخاطب این سخن ما باشد. واقعاً این، باید جزو هموم ما باشد؛ جزو هموم عمده‌ی ما، که تفکر دینی را پیشرفت دهیم و در این زمینه، محصولات جدید ارائه کنیم.

لزوم تبیین پایه‌های تفکر و جهان‌بینی اسلامی و مبانی نظام

برادران عزیز! امروز خیلى کارهاى نشده هست؛ خیلى سؤالهاى بى‌جواب هست. از اوّلى که این انقلاب پیروز شد، هر جا رفتیم، هر کسى آمد، دیدیم به ما میگوید: آقا! شما چه میگویید؟ آن حرفتان چیست؟ ما باید پایه‌هاى تفکّر اسلامى را توضیح بدهیم، جهان‌بینى اسلامى را توضیح بدهیم، مبانى نظام اسلامى را توضیح بدهیم، ارکان و خطوط اصلى انقلاب اسلامى را ــ یعنى این تحوّل را، از شکلى به شکلى ــ باید توضیح بدهیم؛ بعد ارکان نظام جمهورى اسلامى را توضیح بدهیم؛ اقتصادش را، سیاستش را، روابط جمعى‌اش را، روابط فردى‌اش را، اخلاقش را، فرهنگش را، جایگاه علم را در آن باید توضیح بدهیم. خب اینها همه کار لازم دارد. جاى بسیارى از این کارها خالى است. اینها از حوزه‌ى علمیّه باید بجوشد …

لزوم تدوین و نشر اندیشهٔ اصیل اسلامی به‌عنوان مبنای حکومت

1. باید اندیشۀ درست اسلامی که ائمه (ع) حامل واقعی آن هستند و همین اندیشه است که باید مبنای حکومت اسلامی قرار بگیرد، تدوین و تدریس و منتشر شود. بعد از اینکه در طول سالیان متمادی، جامعۀ اسلامی از تفکر درست اسلامی جدا مانده، چگونه می‌توان حکومتی بر مبنای تفکر اصیل اسلامی به‌وجود آورد، درحالی‌که زمینه‌سازی فکری میان مردم انجام نگرفته باشد و آن احکام اصیل تدوین نشده باشد.

اندیشهٔ اسلامی همان اندیشهٔ انقلابی قرآنی و دور از اطرافیان خلافت

اسلام یعنی انقلاب در همۀ ارزش‌ها و معیارها و بنیادهای فکری و اجتماعی در جامعه. اینها از هم جدا نیست. اسلام یک انقلاب است، و انقلابِ درست و واقعی، اسلام است. اندیشۀ اسلامی یعنی همان اندیشۀ انقلابی قرآنی، که به‌کلی از زبان و دل و مغز و قلم و کتاب و گفتۀ آن‌کسانی‌که اطراف تخت خلافت را گرفته بودند، دور بود. اینجا لازم بود که مردم آگاه بشوند در جامعه چه می‌گذرد؛ بدانند آنچه به نام خلافت پیغمبر در متن جامعه مطرح است، خلافتِ پیغمبر که نیست، بلکه خلافت شیطان است! که مردم اگر می‌دانستند، تحمل نمی‌کردند و همیشه همین‌طور است. چه کسی این را باید به مردم بگوید؟

تشویق به بازگشت به خود و یافتن اندیشهٔ اسلامی

… منطقه به گل مینشیند. بعد از این همه کاری که در این منطقه کردند و نفوذی که پیدا کردند، حضور سیاسی و اقتدار سیاسی آنها اینجور دارد نابود میشود. اینها نشان میدهد که تئوریپردازیهای غربی در زمینه‌ی سیاست، در زمینه‌ی اقتصاد، تئوریهای ناقص و عقیم و بیخاصیتی است؛ ما را بیشتر تشویق میکند که برویم به درون خودمان مراجعه کنیم و فکر اسلامی و اندیشه‌ی اسلامی را پیدا کنیم.

چالش جدی فکر اسلامی پس از انقلاب و امکان پیروزی در این مصاف

… بدیلی برای مجموعه کتاب های شهید مطهری نداریم ولی نیازهای فکری روزبه روز و نو به نو می شود و جریان ورود به چالش با افکار وارداتی و نقادی علمی و تفکیک صحیح از سقیم آن، از وظایف مهمی است که باید ادامه پیدا کند. و ما در دهه های آینده به مطهری ها نیاز مبرم داریم. فکر اسلامی بویژه پس از انقلاب اسلامی مورد چالش جدی قرار گرفته و این روند ادامه خواهد یافت. ما باید خود را آماده کنیم و با توجه به سرمایه های عظیم فکری و فرهنگی ای که در اختیار ما است اگر از همه امکانات خوب استفاده کنیم در این مصاف پیروز خواهیم شد.

پویایی دلیرانهٔ فکر اسلامی در برابر سیاست استعمارگران

استعمارگران دیروز و مستکبران امروز که با سیاست های مکارانه خود می خواستند جوامع اسلامی را در تعارض دایمی میان جمود و تحجر از سویی و خودباختگی و التقاطی گری از سوی دیگر سرگردان کنند، اکنون خود را در برابر این پویایی دلیرانه فکر اسلامی می بینند.

از بهترین ایده‌ها برای بیان در آثار هنری

… تفکیک است که هنرمند لُبّ احساسات خودش را بیان کند، با همان هنر خودش و با زبان ویژه‌ى هنر خودش؛ نه ارتباطى گاهى به فکر دارد، نه ارتباطى به فرهنگ دارد، نه ارتباطى به سنّت‌ها دارد، نه ارتباطى به عقیده دارد؛ یک احساسى دارد و آن احساس را میخواهد بریزد [بیرون]؛ این هیچ مانعى ندارد و هیچ مخالفتى با این نیست لکن آنجایى که میخواهیم یک ایده‌اى را بیان بکنیم، به نظر من یکى از بهترین چیزهایى که میشود بیان کرد، تفکّرات اسلامى است.

گسترش اندیشهٔ اسلامی از راه منطقی و معقول، نه با زور

… درس طبیعى به او بدهیم؛ باید مقدّمات متناسب با نتیجه و غایت باشد. غایت، جامعه‌‌ى آرمانىِ مهدوى است با همان خصوصیّاتى که گفتم؛ پس ما هم باید مقدّمات را همان ‌‌جور فراهم بکنیم. ما باید با ظلم نسازیم و باید علیه ظلم __ هرگونه ظلمى و از هر کسى __ حرکت قاطع بکنیم. ما باید جهت خودمان را جهت اقامه‌‌ى حدود اسلامى قرار بدهیم و در جامعه‌‌ى خودمان هیچ مجالى براى گسترش اندیشه‌‌ى غیر اسلامى و ضدّ اسلامى ندهیم. نمیگویم با زور، نمیگویم با قهر و غلبه __ میدانیم که با اندیشه و فکر، جز از راه اندیشه و فکر نمیشود مبارزه کرد __ بلکه میگویم از راه‌‌هاى درست و منطقى و معقول، باید اندیشه‌‌ى اسلامى گسترش پیدا کند. باید تمام قوانین ما و مقرّرات مملکتى و ادارات دولتى و نهادهاى اجرائى و همه و همه، از لحاظ ظاهر و از لحاظ محتوا اسلامى بشود و به اسلامى شدن روزبه‌‌روز نزدیک‌‌تر بشود. این جهتى است که انتظار ولىّ‌‌عصر به ما و به حرکت ما میدهد. در دعاى ندبه میخوانید که امام زمان …

گسترش اندیشهٔ اسلامی از راه منطقی و معقول، نه با زور و قهر

… بیاییم درس طبیعی مثلاً به او بدهیم؛ باید مقدمات، متناسب با نتیجه و غایت باشد. غایت، جامعۀ آرمانی مهدوی است با همان خصوصیاتی که گفتم؛ پس ما هم باید مقدمات را همان‌طور فراهم بکنیم. ما باید با ظلم نسازیم و باید علیه ظلم حرکت قاطع بکنیم؛ هرگونه ظلمی و از هرکسی. ما باید جهت خودمان را جهت اقامۀ حدود اسلامی قرار بدهیم، در جامعۀ خودمان هیچ مجالی به گسترش اندیشۀ غیر اسلامی و ضد اسلامی ندهیم. نمی‌گویم با زور، نمی‌گویم با قهر و غلبه، که می‌دانیم با اندیشه و فکر جز از راه اندیشه و فکر نمی‌شود مبارزه کرد؛ بلکه می‌گویم از راه‌های درست و منطقی و معقول، باید اندیشۀ اسلامی گسترش پیدا کند، باید تمام قوانین ما و مقررات مملکتی و ادارات دولتی و نهادهای اجرایی وَ همه وَ همه از لحاظ ظاهر و از لحاظ محتوا اسلامی بشود و به اسلامی‌شدن روزبه‌روز نزدیک‌تر بشود، این جهتی است که انتظار ولیّ عصر به ما و به حرکت ما می‌دهد.

نفوذ تفکر اسلامی در دانشگاه با وجود شیب غربی آن

… که آن روز رسماً‌ در استعمار انگلیس -عمدتاً‌- و بعضی کشورهای دیگرِ غربی بودند اجرا میشد و هم در کشورهایی که رسماً مستعمره نبودند؛ مثل کشور خود ما که مستعمره‌ی رسمی نبود امّا کاملاً تحت نفوذ و تحت سلطه‌ی سیاسی غرب قرار داشت؛ دانشگاه این جوری به وجود آمد. البتّه تفکّر اسلامی در همین دانشگاه هم توانست نفوذ کند، که این به خاطر قدرت نفوذ تفکّر اسلامی بود لکن شیب عمده‌ی این دانشگاه به سمت همان تفکّر غربی و غربی‌سازی فکر و عمل نخبگان کشور بود؛ که نخبه‌ای تربیت کنند که غربی فکر کند، غربی عمل بکند، برای غربی‌ها کار بکند و جامعه‌ی مصرف‌کننده بسازد؛ که همان نخبه‌ها طبعاً به مقامات حکومتی هم میرسیدند.

ارتباط با خدا به‌عنوان منبع قدرت، زیبایی و وجود

… آن چیزى که شما به آن ایمان پیدا کرده‌اید، هم از جنبه‌ى دینى، هم از جنبه‌ى سیاسى، قوی‌ترین، مستحکم‌ترین، و قابل اعتمادترین و درخورِ درخورترین براى عشق ورزیدن است. هم تفکّر انقلابى ما که خوشبختانه تفکّر سیاسى ما است، این‌جور است، هم تفکّر دینى ما این‌جور است. تفکّر دینى ما ارتباط با خدا است، ارتباط با منبع قدرت، منبع زیبایى، منبع وجود؛ هر چه این ارتباط بیشتر باشد، این بهتر است؛ هر چه این ایمان قوی‌تر باشد، بهتر است. این استدلالها، استدلالهاى محکمی است.