مطلبی که امروز در دنبالۀ بحثهای گذشته، در نظر گرفتیم که مطرح بشود، بیان چند مسئله از مسائلیست که در پیرامون مسئلۀ ولایت، به این مسائل برخورد میکنیم. اینها جزو آن ترکیب اصلی و بیان موضع این مسئله نیست. دربارۀ ولایت و اینکه ولایت چه هست و از کجای قرآن استفاده میشود و دارای چند بُعد و چند رویه و چند جانب هست، بحث همانی بود که قبلاً عرض شد. منتها یک سلسله مسائلی هست که برای مسئلۀ ولایت، مسائل فرعیست؛ اگرچه که خود این مسائل، هرکدامی در جای خود، یک مسئلۀ اصولی و تعیینکننده است، که مثل یک اصلی، باید از آن برای جهتگیریهای اسلامی و برای تعیین خطمشی جامعۀ مسلمان استفاده کرد. این چند مسئله را ما به ترتیب، دوتا را در این ورقۀ امروز ذکر کردیم[1] و یکی، دوتا را هم انشاءالله فردا عرض خواهیم کرد.
یکی این است که خب، شما ثابت کردید از روی قرآن که حفظ پیوستگیهای داخلی و نفی وابستگیهای خارجی؛ تکرار میکنم: حفظ پیوستگیهای داخلی و نفی وابستگیهای خارجی برای یک جامعۀ مسلمان، متوقف است بر اینکه یک مرکزیتی، یک قدرت متمرکزی در جامعۀ اسلامی وجود داشته باشد تا همۀ نشاطها و فعالیتها و همۀ جهتگیریها و موضعگیریهای قطبها و جناحهای مختلف این جامعه را، او رهبری و اداره کند؛ و اسم این ولیست. ولیّ با تشدید یاء، یعنی فرمانروا؛ یعنی آنکسیکه همۀ نیروها از او باید الهام بگیرد و همۀ کارها به او باید برگردد و خلاصه، آنکسیکه مدیریت جامعۀ اسلامی، هم از جنبۀ فکری و هم از جنبۀ عملی با اوست، این اسمش ولیّ است. اینها را از قرآن ثابت کردیم. حالا بفرمایید ببینیم که ولیّ جامعه اسلامی کیست؟ آیا ما یک حرف خلاصهای در این باب داریم که اگر به ما گفتند که بسیار خب، حالا میخواهیم بشناسیم ولیّ را؛ چه کسی ولیّ میتواند باشد؟ کدام قدرتی است که همۀ نیروهای جامعۀ اسلامی باید به او برگردد، باید او فرمانروایی بکند؟ اگر این سؤال از ما بشود، آیا پاسخی داریم یا نه؟ بله داریم. البته جواب این مطلب را و پاسخ را در خلال مطالب گذشته، گاهگاهی عرض کردهام و شما هم میدانید، چنین نیست که مطلب نامعلومی باشد. میخواهیم از لحاظ اسلوب منطقی و تسلسل طبیعی مطلب، این را هم بررسی کرده باشیم.
قرآن پاسخش در اینجا یک کلمه است، میگوید آنکسیکه ولیّ واقعی جامعۀ اسلامیست، او خداست. حاکم در جامعۀ اسلامی، جز خدای متعال، کسِ دیگری نیست. این مطلبیست که توحید هم همین را به ما میگفت، نبوت هم همین اصل را برای ما مسلّم میکرد، حالا میبینید که ولایت هم این مطلب را به ما میگوید. اینجا این جمله را به اشاره عرض کنم و بگذرم؛ همیشه باید اصول یک مکتب و یک مسلک همینجور باشد که هر یک از اصلها، نتیجهای بدهد که اصلهای دیگر آن نتیجه را میدهد. اینجور نباشد که از یکی از اصول مکتب، ما یک استنتاجی بکنیم که ضد آن را از اصل دیگری استنتاج میکنیم، و متأسفانه در اسلامی که در ذهن و دل بعضی از سادهدلانِ مسلمان امروز هست، همینجور در میآید. از بعضی از اصولش چیزهایی استنتاج و استنباط میشود، درست ضد آنچه که از بعضی از اصول دیگرش استنباط میشود.
بنابراین آنکسیکه در جامعۀ اسلامی، حق امر و نهی و فرمان و حق اجرای اوامر و حق فرمان دادن و معین کردن خطمشی جامعه و خلاصه، حق تحکم در همۀ خصوصیات زندگی انسانها دارد، خداست، ﴿وَ اللهُ وَلِيُّ المُؤمِنيَ﴾[2]. بنده آیاتی که تعبیر ولیّ و اولیا داشت، در قرآن تتبع[3] کردم و همه را تقریباً یک مطالعۀ اجمالی کردم، دیدم این تعبیر که خدا ولیّ جامعۀ اسلامیست، مؤمنین جز خدا ولیّ و یاوری ندارند، خدا حاکم همۀ امور بشر باید باشد، این یک مسئلهایست که در قرآن جزو مسلّمات است. البته توجه دارند برادرها، لکن در عین حال خوب است که توجه بدهم من برای بعضی که ممکن است در ذهنشان مطلب مخلوط بشود؛ صحبت سرِ سلطۀ تکوینی پروردگار نیست؛ آن بهجای خود محفوظ، معلوم است که خدای متعال گردش زمین و آسمان را به ارادۀ قاهرۀ[4] خویش تنظیم میکند. صحبت سرِ این است که قوانین زندگی انسانها و روابط فردی و اجتماعی جامعۀ بشر هم باید از خدا الهام بگیرد؛ یعنی حاکم و فرمانروای قانونی، در جامعۀ الهیِ اسلامیِ قرآنی و ظِلّ[5] نظام اسلامی، که ما تعبیر میکنیم از آن همیشه به نظام علوی، و این تعبیریست که دلم میخواهد در ذهنها بماند؛ نظام علوی، حکومت علوی، این نظامی که نامش را نظام علوی میگذاریم و نظام اسلامی میگذاریم و جامعۀ قرآنی میتواند نامی برای ما برای آن باشد؛ در یک چنین جامعهای و در یک چنین نظامی، حاکم فقط خداست.
خب، اینجا میرسیم به یک مطلب دیگری؛ آقا، یعنی چه حاکم خداست؟ خدای متعال که با مردم روبهرو نمیشود تا امر و نهی بکند، انسانها احتیاج دارند که یک انسانی بر آنها حکومت بکند، یک انسانی لازم است که سررشتۀ کار انسانها را بهدست بگیرد. اینکه میگویم یک انسانی، روی یکِ آن تکیه ندارم، رهبری دستهجمعی را نمیخواهم نفی کنم، نه؛ انسان لازم است که سررشتۀ کار انسانها را بهدست بگیرد؛ واِلّ اگر چنانچه در میان جامعۀ انسانی و بشری، فقط قانون باشد، ولو آن قانون از طرف خدا باشد، امیری نباشد به تعبیر امیرالمؤمنین علیهالسلام که حالا عرض میکنم، فرمانروایی نباشد، یا یک هیئتی نباشد که فرمانروایی بکند، خلاصه ناظر بر اجرای قانون اگر در جامعۀ بشری نباشد، انتظام جامعۀ بشری باز هم بههم خورده است. این انسان چه کسی باشد؟
آن انسانی یا انسانهایی که قرار است بر بشر و جامعۀ بشری، عملاً فرمانروایی بکنند، عملاً ولیّ جامعه باشند، عملاً ولایت جامعه را به عهده بگیرند، اینها چه کسانی باشند؟ پاسخ مکتبهای گوناگون به این سؤال، گوناگون بوده. پاسخ واقعیتهای تاریخی هم به این سؤال گوناگون بوده. یک عدهای گفتهاند:اَلمُلکُ لِمَن غَلَبَ؛ هر کسی غالب شد، یعنی حکومت جنگل. یک عدهای گفتهاند هرکسی که دارای تدبیر بیشتری است. یک عدهای گفتهاند هرکسی که از طرف مردم مورد قبول باشد. یک عدهای گفتهاند هرکسی که از آن دودمانِ چنینوچنان باشد. یک عدهای سخنان دیگری گفتهاند، منطقها و ممشاها[6] و سلیقههای دیگری ابراز کردهاند.
پاسخ دین و مکتبِ دین به این سؤال، این است که ﴿اِنَّما وَلِيُّكُمُ اللهُ وَ رَسولُهُ﴾[7]؛ آنکسیکه عملاً در جامعه، زمام فرمان را و امر و نهی را به دست میگیرد از سوی پروردگار عالم، رسول اوست. لذا در جامعهای، وقتیکه پیامبری آمد، معنی ندارد که با بودن پیغمبر، حاکم دیگری به جز پیغمبر بر مردم حکومت بکند. پیغمبر یعنی همان کسی که باید زمام قدرت را در جامعه به دست بگیرد، حاکم باشد. وقتیکه پیغمبر از دنیا رفت، تکلیف چیست؟ وقتیکه پیغمبر خدا مثل همۀ انسانهای دیگر از دنیا رفت و جان به جانآفرین تسلیم کرد، آنجا چهکار کنیم؟ باز آیۀ قرآن پاسخ میدهد به این مطلب؛ ﴿وَ الَّذينَ آمَنوا﴾ مؤمنان ولیّ شما هستند. کدام مؤمنان؟ هرکه به مکتبِ دین ایمان آورد، او ولیّ و حاکم جامعۀ اسلامیست؟ خب، اینکه لازم میآید که به عدد همۀ نفوسِ مؤمن، حاکم داشته باشیم! چهکار کنیم در اینجا؟ مؤمنانی که نشانۀ خاصی دارند. پیداست که آیۀ قرآن ضمن اینکه میخواهد یک کسی را معین بکند، میخواهد یک انسانِ معلومِ مشخصی را، رویش انگشت بگذارد، بگوید حاکم شما این است؛ ضمناً میخواهد معیار را هم به دست بدهد. دقت کنید! میخواهد آن انسانی که در نظر شارع و قانونگذارِ اسلام مشخص است، او را میخواهد بر مردم حکومت بدهد، اما درضمن، معیار را هم میخواهد بگوید، علت اینکه ما گفتیم حاکم شما این باشد، معیار این است. این است علت انتخاب او از طرف پروردگار، یا انتصاب او از طرف پروردگار؛ لذا میگوید ﴿وَ الَّذينَ آمَنوا﴾ آنکسانیکه ایمان آوردهاند، ایمانِ درست آوردهاند، که لازمۀ اطلاق[8] ﴿آمَنوا﴾ این است که ایمان درست مراد باشد، نه ایمانهای ظاهری. آنکسانیکه در طول زندگی خود نشان دادند که ایمان آوردند، آنکسانیکه با عمل خود، ایمانشان را امضا کردند؛ پس ﴿الَّذينَ آمَنوا﴾، شرط اول این است که واقعاً مؤمن باشند. شرایط دیگری هم دارد، ﴿الَّذينَ يُقيمونَ الصَّلاةَ﴾ آن مؤمنینی که نماز را اقامه میکنند، نهاینکه نماز میخوانند. نماز خواندن یک چیز است، نماز را بهپاداشتن یک چیز دیگر است. اگر میخواستند بگویند نماز میخوانند، میتوانستند بگویند یُصَلّونَ؛ تعبیری است هم کوتاهتر، هم موجزتر.[9]
اقامۀ صلاة در یک جامعه، معنایش این است که روح نماز در جامعه زنده بشود، جامعه جامعۀ نمازخوان بشود؛ و میدانید که جامعۀ نمازخوان، یعنی آن جامعهای که در تمام گوشه و کنارهایش، ذکر خدا و یاد خدا، بهطور کامل موج میزند و میدانید که جامعهای که ذکر خدا و یاد خدا در آن موج بزند، در این جامعه هیچ فاجعهای انجام نمیگیرد، هیچ جنایتی، هیچ خیانتی، هیچ لگدی به ارزشهای انسانی در این جامعه انجام نمیگیرد. آن جامعهای که در آن ذکر خدا موج میزند، مردم متذکر خدا هستند، جهتگیری، جهتگیری خداییست، در این جامعه، همه کارِ مردم، برای خدا انجام میگیرد.
علت دزدیها، علت زبونیها، علت ظلمها، علت تن به ظلم دادنها ـ از دو طرف ـ علت تعدّیهایی[10] که انجام میگیرد، همچنین علت تن به تعدی دادنهایی که انجام میگیرد، تماماً دوری از یاد خدا و ذکر خداست. آن جامعهای که ذکر خدا را دارد، حاکمش مثل علیبنابیطالب صلواتاللهعلیه است، که ظلم نمیکند و ظلم را میکوبد. محکومش مثل ابیذر غفاریست، که با اینکه کتک میخورد، با اینکه تبعید میشود، با اینکه تهدید میشود، با اینکه غریب و بیکس میماند، اما زیر بار ظلم نمیرود، از راه خدا برنمیگردد. این جامعهایست که در آن ذکر خدا هست، این جامعهایست که در آن اقامۀ صلاة هست.
مؤمنی که در جامعه اقامۀ صلاة کند؛ جهت جامعه را بهسوی خدا قرار بدهد، ذکر الهی را در جامعه رایج و مستقر کند؛ ﴿الَّذينَ يُقيمُونَ الصَّلاةَ﴾. به اینجا هم خاتمه پیدا نمیکند ولیّ، ﴿وَ يُؤتونَ الزَّكاةَ﴾ تقسیم عادلانۀ ثروت بکنند، زکات بدهند، اهل انفاق در راه خدا باشند، دنبالش میگوید ﴿وَ هُم راكِعوَ﴾ درحالیکه راکع هستند زکات را بدهند. این اشارۀ به یک مورد و یک داستان خاص است. شنیدهام، بلدم آن حرفی را که بعضی از مفسرین دیگر گفتهاند، گفتهاند که ﴿وَ هُم راكِعونَ﴾، معنایش این است که اینها همیشه در حال رکوع باشند، و اشاره به قضیۀ خاصی نیست. اما روحِ عربیت و عربیدانی این احتمال را نفی میکند، ﴿وَ هُم راكِعونَ﴾ یعنی در حال رکوع زکات میدهند. اینهم مؤید همان مطلبیست که دیروز عرض کردم، که به احتمالی به ذهن من میآید؛ که گمان میکنم زکاتْ مطلق انفاقات است؛ چون انگشتری که امیرالمؤمنین در حال رکوع داد، زکات اصطلاحی نبود، انفاقی بود در راه خدا، و اطلاق زکات شده، ﴿وَ يُؤتونَ الزَّكاةَ وَ هُم راكِعونَ﴾ یعنی یک انسان، آنقدر دلبستۀ به مساوات[11] باشد، بهقدری علاقهمند به انفاق باشد، بهقدری برایش دیدن فقر و فقیر دردآور باشد که صبر نکند نمازش تمام بشود، این سائل برود، فقیر دیگری بیاید. انگشترِ تنها و منحصر خودش را ندهد، بگوید میگذارم بعد میدهم. بهقدری جاذبۀ این انسان زیاد است برای انفاق، آنقدر این آدم محوِ در راه انجام این تکلیف است که امان ندارد که صبر کند، مجال ندارد که تحمل کند. فقیری دیده، فقری دیده، جلوهای دیده که خدا آن جلوه را دوست نمیدارد، او هم دوست نمیدارد، چیزی هم ندارد جز انگشتر؛ لذا در حال نماز، درمیآورد میدهد به سائل.
این اشاره به یک ماجرای مخصوص و مشخصیست در تاریخ که این را امیرالمؤمنین صلواتاللهعلیه بهوجود آورده؛ یعنی این بزرگوار در حال نماز بوده، فقیری آمده و این بزرگوار انفاق کرده، آیه نازل شده است. پس همانطوریکه ملاحظه میکنید، آیه دارد بهطور اشارهای علیبنابیطالب علیهالسلام را بهعنوان ولیّ امر معین میکند؛ ولی نه بهصورت معین کردن زورگویان تاریخ، که وقتی معاویه فرض کنید میخواهد برای خودش جانشین معین بکند، میگوید این پسر جانشین من است، فرزند من که هست، باید که به این مقام، او بعد از من برسد. اما خدای متعال اینجوری برای پیغمبر جانشین معین نمیکند؛ میگوید که علیبنابیطالب باید بعد از پیغمبر به حکومت برسد، چون ملاک حکومت در او هست به نحو شدید. چیست؟ ایمانِ کامل به خدا، اقامۀ صلاة در جامعه، دلبستگی به انفاق و ایتاء[12] زکات تا حد از خود بیخود شدن. ضمن اینکه نصب میکند خلیفه را، ضمن اینکه معین میکند خلیفه را که علیبنابیطالب علیهالسلام است، ملاک را، مناط[13] را، فلسفۀ خلافت او را هم روشن میکند. این آیۀ قرآن است. بنابراین در اسلام، ولیّ امر آن کسیست که فرستادۀ خداست، آن کسیست که خودِ خدا او را معین میکند؛ چون فرض این است که هیچ انسانی بهحسبِ طبیعت خلقت و آفرینشش، حق تحکم بر انسانهای دیگر را ندارد.
تنها کسی که حق تحکم دارد، خداست و چون خدا حق تحکم دارد، خدا میتواند طبق مصلحتِ انسانها، این حق را به هرکه بخواهد، بدهد و میدانیم که کار خدا، بیرون از مصلحت نیست، دیکتاتوری نیست، قلدری و زورگویی نیست، کارِ خدا طبق مصلحت انسانهاست؛ چون طبق مصلحت انسانهاست، پس بنابراین او معین میکند، ما هم تسلیم میشویم. او معین میکند پیغمبر را، معین میکند امام را، بعد از امام معین میکند آن کسانی را که با معیارها و ملاکهای خاصی تطبیق بکنند. آنکسیکه این صفت را داشته باشد، این صفت را داشته باشد، این صفت را داشته باشد، صفاتی را معین میکند، میگوید اینها بعد از ائمۀ هداةِ معصومین، حاکم بر جامعۀ اسلامی هستند. پس ولیّ را خدا معین میکند؛ خودش ولیّ است، پیغمبرش ولیست، امامها ولیّ هستند. امامهای خاندان پیغمبر تعیین شدهاند، دوازده امام، در رتبۀ بعد، آنکسانیکه با یک معیارها و ملاکهای خاصی تطبیق بکنند و جور بیایند، آنها معین شدهاند برای حکومت و خلافت. مسئله در مورد تعیین ولیّ در اسلام این است. البته این یک آیه بود که من برایتان ذکر کردم، آیات دیگری هم در قرآن هست که بعضی را در این ورقه آوردیم و بعضی را هم باید بگردید، در قرآن خودتان پیدا کنید. آیات فراوانی در اینجا داریم.
آنچه که در اسلام تکیه روی آن شده، این است که زمام امر مردم، دست آن کسانی نیفتد که انسانها را به دوزخ میکشانند. مگر تاریخ نشان نداد این مطلب را به ما؟ مگر ندیدیم که با جامعۀ اسلامی، اندکی بعد از صدر مشعشع[14] آغاز اسلام، چه کردند و چه شد؟ و چه بر سر این جامعه آمد؟ آن جامعهای که در آن جامعه، مردم قدر مردان نیک را ندانند، آن جامعهای که مردم در آن جامعه، معیارهای نیکی را عوضی بگیرند، در آن جامعهای که مردم نتوانند آنکس که مُصلح آنان است و ناصحِ مشفق آنها، او را بشناسند، این جامعه چقدر باید رویش کار شده باشد تا به اینجا رسیده باشد و یکچنین وضعی پیدا کرده باشد؟ تبلیغات زهرآگینی که ازطرف دستگاههای قدرت ظالمانه و جائرانه در میان جامعۀ اسلامی انجام گرفت، بهقدری افق معلومات و بینش مردم را عوض کرد، کاری کرد با این مردم که مردم مثل اینکه سیاهی را سفیدی ببینند و سفیدی را سیاهی، به یکچنین حالتی درآمده بودند. لذا بود که در قرنهای دوم و سوم هجری تقریباً، آدم وقتی به تاریخ نگاه میکند، میبیند فجایع دستگاه قدرت و خلافت را، و میبیند بیاعتنایی و بیتفاوتی مردم را، حیرت میکند. آیا این همان مردمند؟ اینها همان مردمی هستند که در مقابل عثمان صبر نکردند، از اطراف، او را محاصره کردند و بعد هم بالاخره با آن وضع فجیع او را از خلافت خلع و عزل کردند؟ اینها همانهایند؟ اینها همانها هستند که حالا در شب عروسی خلیفۀ عباسی، خرج گزافی را که میتوانست یک جناح عظیمی از جامعۀ اسلامی را اداره کند، میبینند که دارد خرج چه عیّاشیهایی میشود، برای چه کارهایی دارد مصرف میشود، چگونه دارد بیتالمال مسلمین صرف مسائل شخصی میشود. کار به درست و نادرستش ندارم، مسائل شخصیست؛ پولیست برای هزار نفر آدم، یک نفرآدم این پول را فقط صرف خودش بکند، نمیگوییم صرف عیاشی خودش بکند، نهخیر، صرف نماز و روزۀ خودش بکند، جایز است این کار؟ و میدیدند که در متن واقعیت جامعۀ اسلامی این کار دارد انجام میگیرد و درعینحال، غافلِ بیخبر.
شاید یکوقتی گفته باشم این را که در شب عروسی جعفر برمکی، وزیر محبوب هارونالرشید ـ یک جوان بیستوهشت، نه ساله، سی سالهای بوده جعفر برمکی. آنوقتیکه جعفر برمکی از دنیا رفت، سیوچهار، پنج سالش بود، آنوقتیکه کشتند او را. در اوج محبوبیت داماد میشود جعفر، هارونالرشید هم علاقۀ وافری به جعفر برمکی دارد ـ بهجای نُقل که بر سر عروس و داماد میپاشند شبِ عروسی، دیدند مهمانهای گرامیِ عالیقدرِ جناب برمکیها و هارونالرشید، یک چیزهایی بر سر عروس و داماد پاشیده شد. وقتیکه رفتند نزدیک برداشتند؛ خب ریختند برداشتند، دوتا، سهتا، پنجتا برداشتند، دیدند بله، اینها نقل که نیست، سکه هم نیست، درست دقت کردند؛ قوطیهای ظریفیست بهقدر یک بند انگشت، جعبه است اینها، از طلای ناب این جعبه را درست کردند، بعد که جعبه را باز میکردی، از داخلش یک کاغذی درمیآمد، کاغذ بسیار نازک و رقیقی، این کاغذ را که باز میکردی، میدیدی که عجب! یک ورقۀ بزرگ شد. میخواندی ورقه را، میدیدی که در این ورقه، فرمان مالکیت فلان قسمت از کشور، به شما داده شده. فرمان اقطاع[15] است، فرمان تیول[16] است.
در یک شب واحد خدا میداند، پانصدتا، هشتصدتا، هزارتا فرمان تیول در کاغذهای بسیار نازک، در قوطیهای طلا بر سر یک عروس و داماد ریخته شد و کسانی برداشتند که خلیفه نمیدانست که اینها که خواهند بود، مثلاً فرض کنید که املاک فلان دشتِ وسیعِ فلان ناحیه میافتاد به یک بچه، میافتاد دست یک مست، میافتاد دست یک چاقوکش، میافتاد دست یک آدم بیعرضه. اینها را که دیگر خلیفه نمیدانست، ریخته بود، هرکه هرچه برداشت، چَپُو[17]، برداشتند، رفتند، خوردند، بردند. اما در آن ناحیهای که حالا اقطاعش دست این آدم افتاده، چقدر مردم پامال خواهند شد، چقدر ثروتها از بین خواهد رفت، چقدر حقوق ضایع خواهد شد، نابود و پامال خواهد شد، اینها را که فکر نمیکردند. در همان احوال، اختلاف طبقاتی به این حد است، در همان احوالی که این بذل و بخششها دارد انجام میگیرد، این اسرافها و تُرَفها[18] دارد انجام میگیرد؛ یحیایِ علوی[19] در کوههای طبرستان، با ظلم و با ستم داشت میجنگید، درحالیکه خودش و عیالش فقط یک پوشش داشتند، که وقت نماز شوهر میگرفت میپوشید، بعد میداد به زن تا او ستر بدن بکند و نماز بخواند. خاندان پیغمبری که با ظلم میجنگیدند، در یکچنین وضعی به سر میبردند و این مردم میدیدند و بیتفاوت بودند.
عرضم به هارون نیست، از هارون گلهمندی نیست. هارون اگر این کارها را نکند، هارون نیست. طبقۀ هارون حکم میکند که تا وقتیکه این طبقه وجود دارد، اینجور کاری انجام بدهد؛ از او که گلهمندی نیست. گلهمندی از مردمیست که آن حساسیت صدر اسلام را فراموش کرده بودند، آن هوشیاری و درک را که در صدر اسلام داشتند، از دست داده بودند، درمقابل این وضع، احساس تکلیف نمیکردند، احساس مسئولیت نمیکردند، دردشان نمیآمد؛ این برای چیست؟ از بس تبلیغات مضر موذیانۀ رذالتآمیز روی مردم کار کرده بود. این دستهای تبلیغی و دستگاههای تبلیغی در اقطار[20] جامعۀ اسلامی و کشور اسلامی، سالیانی روی مغز مردم، روی روحِ مردم، روی روحیۀ مردم مدام کار کرده بود، کار کرده بود، کار کرده بود تا به اینجا رسیده بود. پس شما ببینید چقدر مهم است اینکه حاکم جامعۀ اسلامی چه کسی باشد. آن کسی باشد که خدا معین میکند.
آیۀ قرآن میگوید ﴿اَطيعُوا اللهَ﴾[21]، از خدا اطاعت کنید، ﴿وَ اَطيعُوا الرَّسولَ﴾ از رسول اطاعت کنید، ﴿وَ اُولِیالاَمرِ مِنكُم﴾ صاحبانِ فرمانِ از میان خودتان. صاحبان فرمان یعنی چه؟ آن جاهلِ نادانِ مسلماننام، خیال میکند صاحب فرمان، یعنی هرکسی که میتواند فرمان بدهد، هرکسی که زورش میچربد برای فرمان دادن؛ میگوید این اولیالامر است. ما میگوییم نه، اولیالامر او نیست. اگر بنا باشد که هرکه میتواند فرمان بدهد، اولیالامر باشد و ازطرف قرآن به رسمیت شناخته شده باشد، خب در فلان کوهستان، فلان دزدِ قدارهبندِ سبیل از بناگوش دررفته هم فرمان میدهد، او هم در آنجا همهکاره است؛ پس آنجا اولیالامر است؟ و اطاعت فرمان او واجب است؟
آنکسیکه به همگان فرمان میدهد که سه روز و سه شب، فقط زنها بیایند از خانهها بیرون و مردها حق ندارند از خانه بیایند بیرون ـ این را یکی از همین بزرگان صفویه، بهحسب نقل بعضی از تواریخ، اگر راست باشد، در زمان صفویه باب کرده بود و باب شده بود در اصفهان. شاهد عینیِ ماجرا یک [کتاب] تاریخی نوشته؛ حالا نمیدانم آن تاریخ مستند هست یا نیست ـ فقط زنها بیایند بیرون، در تیمچهها و کاروانسراها و دکانها و بازارها و همهجا و همهجا، زنها و دخترها بیایند کار کنند، مردها نیایند. آیا مرد در این شهر نباشد؟ خب، زنها راحتند بدون نامحرم؛ نهخیر، خودِ ارباب و دوستان و رفقا و اطرافیانش، آنها بیایند. مردمی که مادر، خواهرشان در بازارند، آنها حق ندارند بیایند، اینها بیایند. خب، این اولیالامر است؟ از این میشود اطاعت کرد؟ فرمانِ این، فرمان خداست؟
اولیالامری که شیعه معتقد است، آن اولیالامریست که منشور فرمان را، خدا به نام او کرده باشد، این را میخواهیم ما. آن انسانیست که اگر چه ﴿مِنكُم﴾ است، جزو انسانهای دیگر است، اما ولایت را از خدا گرفته باشد، که صاحب ولایت کبری خداست، از خدا گرفته باشد.
حالا هارونالرشید با آن وضعش، با آن عُنُق منکسرهاش،[22] با آن بذل و بخشش و اسرافش، با آن آدمکشیاش، که همین جعفر برمکی و بسیاری از خاندانش را در یک روز تار و مار و قتل و قلع و قمع کرد و بسیاری از مؤمنین و بسیاری از مسلمین؛ و اِلیماشاءالله کارهای دیگر، خب، این را ابوحنیفه میگفت که این اولیالامر است. با امام جعفرصادق هم همیشه سرِ نزاع و جنگ و دعوا، برای همین بود که میگفتند آقا شما چرا با اولیالامر زمانت درمیافتی؟ اولیالامر زمان، یعنی همین هارون کذایی، توجه کردید؟
پس منطق شیعه در این مسئله، بسیار منطق ظریف و دقیقیست. ضمن اینکه نصب خدا را از قرآن احساس و استنباط میکند، معیارها و ملاکها را هم به دست مردم میدهد تا مردم فریب نخورند. نگویند خیلی خب، علیبنابیطالب روی سر ما، روی چشم ما، قبولش داریم، حالا هم جانشین علیبنابیطالب، هارونالرشید است. بله، اینجوری نگویند. کمااینکه این حرف گفته میشد. بنیعباس یک سلسلهای داشتند که این سلسله احیاناً به علیبنابیطالب هم میرسید یا به پیغمبر میرسید! نگویند علیبنابیطالب را قبول داریم، جانشینیاش هم بالاخره رسید به هارونالرشید، همینطور رسید به تسلسل تا به هارونالرشید. منصور عباسی میگفت که امام حسن را ما قبول داریم، خلیفه، اما ایشان پول گرفتند و خلافت را فروختند. منطق منصور عباسیست دیگر! خلافت را چون فروخت، پس حقی به خلافت ندارد. ما هم از آنهایی که خلافت به آنها فروخته شده بود، خلافت را به زور گرفتیم، برای ماست. حرف آنهاست. پس علیبنابیطالب را قبول هم میکردند، رویِ سر، رویِ چشم هم میگذاشتند برحسبِ ظاهر، اما درعینحال منافاتی نمیدیدند بین حکومت علیبنابیطالب و حکومت هارون عباسی.
شیعه میگوید نه، این حرف درست نیست. شیعه میگوید تو که حکومت علیبنابیطالب را قبول داری، باید معیارهای خلافت و ولایت را هم قبول داشته باشی. باید قبول داشته باشی که علیبنابیطالب بهخاطر جمع بودن این معیارها به عنوان ولیّ انتخاب شده؛ پس اگر کسی، در او این معیارها نبود یا ضد این معیارها در او بود، این آدم حق ندارد که جانشین علیبنابیطالب، خودش را معرفی کند. حق ندارد ولایت شیعه را، ولیّامر بودن را، ادعا کند و کسی حق ندارد بپذیرد از او. این اولین مطلبی که در این زمینه، در پیرامون مسئلۀ ولایت پیش میآید.
البته مطلب دوم را هم اینجا اشاره کردیم و آیهاش را هم نوشتیم. ولایت خدا برای چیست؟ اگر کسی این را سؤال کند، بگوید آقا، به چه دلیل شما میگویید: چرا ولایتِ امر در اختیار خدا و برای خداست؟ چرا؟ جوابش این است که این، ناشی از یک فلسفۀ طبیعیست که در جهانبینی اسلام مشخص و معین شده است. در جهانبینی اسلام، همه چیزِ عالم از قدرت پروردگار ناشی میشود، ﴿وَ لَهُ ما سَكَنَ فِی اللَّيلِ وَ النَّهارِ﴾[23] هر آنچه در روز و شب آرمیده و ساکن است، از آنِ خداست. خب، کسی که همۀ پدیدههای خلقت برای اوست و حکومت تکوینیِ بر همهچیز در اختیار او است، حکومت قانونی و تشریعی هم باید در اختیار او باشد، چارهای نیست. اینهم مطلب دوم است، تا برسیم به مطالب بعدیش. حالا توجه کنید من این آیات را تندتند معنا کنم.
﴿اِنَّ اللهَ يَأمُرُكُم اَن تُؤَدُّوا الاَماناتِ اِلىٰ اَهلِها﴾[24] همانا خدا شما را فرمان میدهد که امانتها را به اهلش برگردانید، ﴿وَ اِذا حَكَمتُم بَينَ النّاسِ اَن تَحكُموا بِالعَدلِ﴾ و چون میانِ مردم داوری و حکومت و قضاوت میکنید، برطبق عدل و داد، حکومت و قضاوت بکنید، ﴿اِنَّ اللهَ نِعِمّا يَعِظُكُم بِهِ﴾ همانا پروردگار چه نیکو چیزیست که شما را بدان پند میدهد و موعظه میکند، ﴿اِنَّ اللهَ كانَ سَميعاً بَصيراً﴾ همانا پروردگار شنوا و بیناست. آنچه را که به شما فرمان میدهد، از روی شنوایی و آگاهی و دانش کامل است. چون شنوای نیازهای درونی شماست، چون بینای سرنوشت شماست، لذا آنچه را احتیاج دارید، به شما میدهد و میبخشاید.
این از آیۀ اول که دربارۀ امانت صحبت میکند، و میگوید امانتها را به اهلش بدهید، درحقیقت یک زمینهچینی برای آیۀ دوم است. امانت فقط این نیست که یک تومان من دست شما دارم، این یک تومان را به من برگردانید. مهمترینِ نمونههای امانت، این است که آنچه امانت خداست در میان مردم، آن را انسان به جایش برساند و به اهلش برساند. اطاعت انسان که میثاق و پیمان خدا با آدمیست، آن را در جایش مصرف کند و خرج کند، اطاعت از خدا بکند و از آنکه خدا فرموده که اطاعت بشود. این مهمترین مصداق امانت است.
بعد میفرماید ﴿يا اَيُّهَا الَّذينَ آمَنوا﴾ ای آنکسانیکه ایمان آوردهاید، ﴿اَطيعُوا اللهَ﴾ اطاعت کنید از خدا، ﴿وَ اَطيعُوا الرَّسولَ﴾، و اطاعت کنید از پیامبر خدا، ﴿وَ اُولِيالاَمرِ مِنكُم﴾ اطاعت کنید از صاحبان فرمان از میان خودتان؛ آنکسانیکه در میان شما صاحبان فرمانند. این جا تزِ اسلامی با بعضی از تزها و ایدههای دیگر، مایِز[25] و محل افتراقش معلوم میشود. تز اسلامی نمیگوید که حکومت، روزی خواهد بود که لازم نباشد، نه؛ ایدۀ اسلامی پیشبینی نمیکند آن روزی را که در جامعه، دولت و حکومت نباشد، نهخیر؛ درحالیکه بعضی از مکتبها پیشبینی میکنند آن روزی را که جامعه، جامعۀ ایدهآل است و یکی از خصوصیاتش این است که دیگر دولت و حکومت در آن جامعه نیست؛ نه؛ اسلام این را پیشبینی نمیکند.
خوارج، زیر بهانۀ حکومت الهی بود که میگفتند علیبنابیطالب باید نباشد. میگفتند «لا حُکمَ اِلّا لِلّٰهِ» حکومت برای خداست. امیرالمؤمنین در جواب این میگوید «کَلِمَةُ حَقٍّ یُرادُ بِها باطِلٌ»[26] سخن، سخنِ درستیست، حاکم واقعاً خداست، آنکسیکه مقررات را میدهد و سررشتۀ زندگی را به دست میگیرد، واقعاً خداست، اما شما میگویید «لا حُکمَ اِلّا لِلّٰهِ» یا میگویید «لا اِمرَةَ اِلّا لِلّٰهِ» قانون و حکومت برای خدا، مجری قانون کیست؟ آنهم شما میگویید که غیر خدا، کسی نباید مجری قانون باشد؟ بعد لذا در جواب این سخن میگوید: «لابُدَّ لِلنّاسِ مِن اَمیرٍ»، بالاخره انسانیت و جامعۀ بشری امیر لازم دارد، حاکم و فرمانروا لازم دارد. این طبع انسانیست که باید زندگیاش با یک مجری قانون همراه باشد؛ بودن قانون کفایت نمیکند، باید کسی باشد تا اینکه این قانون را اجرا کند و نظارت کند بر اجرای دقیق و صحیح این قانون، همین را میگوید ﴿وَ اُولِيالاَمرِ مِنكُم﴾، منتها اولیالامر، آیا مطلق اولیالامر است؟ هر که فرمان راند درست است؟ گاهی میشود در یک جا دو نفر فرمان میرانند ضد یکدیگر، هر دو اولیالامرند؟ گاهی میشود یک آدمی فرمان میراند که عقل و خرد انسانی، فرمانرانی او را نفی میکند؛ باز هم اولیالامر است؟ اینجاست که بین ما و طرز فکر تسنن، یک اختلاف اساسی پیدا میشود. ما میگوییم اولیالامر، صاحب فرمان، آن صاحب فرمانیست که با معیارهای الهی تطبیق بکند. درحالیکه آنها این چنین شرطی را عملاً که نمیکنند، حالا در کتب فقهیشان چیست، مراجعۀ درستی نداشتم ببینم. آنیکه شایع است در افواه و در زبانها، این است که نه، هرکسی که به مقام فرمانرانی و فرمانروایی رسید، برایشان محترم و معتبر است.
﴿فَاِن تَنازَعتُم في شَيءٍ﴾ پس اگر در چیزی منازعه و اختلافی داشتید، ﴿فَرُدّوهُ اِلَى اللهِ وَ الرَّسولِ﴾ برگردانید آن را به خدا و پیامبر. ﴿اِن كُنتُم تُؤمِنونَ بِاللهِ وَ اليَومِ الآخِرِ﴾ اگر شما مؤمن به خدا و روز واپسین هستید، ﴿ذلِكَ خَيرٌ﴾ این نیکوتر است، ﴿وَ اَحسَنُ تَأويلاً﴾ دارای عاقبت بهتریست. ببینید، مردم را متوجه میکند به عواقب نیکِ فرمانروایی نیکان و عواقب سوء فرمانروایی بدان. اینهم یک آیه.
دنبالهاش آیۀ سوم است. طعن به کسانیست که از این فرمان کلی سر میپیچند، ﴿اَلَم تَرَ اِلَى الَّذينَ يَزعُمونَ اَنَّهُم آمَنوا بِما اُنزِلَ اِلَيكَ﴾ آیا نمینگری به آنکسانیکه میپندارند که ایمان آوردهاند به آنچه که بر تو نازل شده است، به آیین تو، ﴿وَ ما اُنزِلَ مِن قَبلِكَ﴾ میپندارند که بر آیین تو و آیین پیشینیان تو، ادیان آسمانی، ایمان دارند؛ پیشِ خودشان، خودشان را مؤمن فرض میکنند؛ با اینکه خودشان را مؤمن فرض میکنند، کاری از آنها سر میزند که منافی با ایمان به خداست، آن چیست؟ ﴿يُريدونَ اَن يَتَحاكَموا اِلَى الطّاغوِ﴾ میخواهند تحاکم کنند به طاغوت، یعنی برای حل و فصل کار خود به طاغوت مراجعه کنند، از طاغوت نظر بخواهند، فرمان بگیرند، بر طبق نظر او، فرمان او، زندگی خود را به راه ببرند؛ این منافی با ایمان است، ﴿يُريدونَ اَن يَتَحاكَموا اِلَى الطّاغوتِ﴾، میکوشند، میخواهند تحاکم کنند نزد طاغوت، درحالیکه ﴿وَ قَد اُمِروا اَن يَكفُروا بِهِ﴾ درحالیکه به اینها فرمان داده شده است که به طاغوت کفر و انکار بورزند، ﴿وَ يُريدُ الشَّيطانُ اَن يُضِلَّهُم ضَلالاً بَعيداً﴾ و شیطان میخواهد که آنان را گمراه کند، گمراهی و سرگشتگی بسی دور. من احتمال میدهم این شیطان، همان خود طاغوت است، چیز دیگری نیست. اینها میخواهند سراغ طاغوت بروند، غافل از اینکه این شیطانِ طاغوت، این شیطانی که با عنوان طاغوت در قرآن شناخته میشود، آنها را از راه راست دور میکند تا از گمراهیها، از وادیهای تِیهِ[27] سرگردانی، سرشان را در میآورد. طاغوت آنها را، شیطان آنها را از جاده آنچنان دور میاندازد که برگشتنشان کار یکذره، دوذره نیست، خیلی به دشواری دیگر برگردند به راه راستِ هدایت. این آیۀ قرآن است.
البته مطلب بعدی که اینجا نوشتیم، عین آنچه که نوشتم عرض میکنم. ولایت خدا و پذیرش آن از طرف مؤمنان ناشی از یک فلسفه است که در جهانبینی اسلام مقرر گردیده و بنابراین یک امر طبیعیست. که اینیکه ما میگوییم از خدا باید اطاعت کرد و ولیّامر خداست، این یک فلسفۀ طبیعیِ روشنی دارد. چون همهچیز برای خداست. که آیۀ ﴿وَ لَهُ ما سَكَنَ فِی اللَّيلِ وَ النَّهارِ﴾[28]؛ این مطلب را درست روشن میکند.
انشاءالله فردا باز دنبالۀ این بحث را ادامه میدهیم.
پاورقیها
۱.به پلیکپی انتهای جلسه مراجعه بفرمایید.
۲.سوره مبارکه آلعمران/ آیه 68
۳.(تبع) در پی رفتن، تحقیق کردن
۴.(قهر) غالب، چیره
۵.(ظلل) سایه
۶.(مشی) رفتار، مشی
۷.سوره مبارکه مائده/ آیه 55
۸.(طلق) تعمیم، شامل کردن
۹.کوتاه و مختصر
۱۰.(عدو) تجاوز کردن
۱۱.(سوی) برابری، یکسانی
۱۲.(أتی) دادن
۱۳.(نوط) ملاک، مقصد
۱۴.(شعشع) درخشان
۱۵.(قطع) قطعه
۱۶.واگذاری زمین و ملک به کسی از طرف پادشاه که آن شخص از طریق مالیاتِ آن ملک برای خود، درآمدی فراهم میآورد.
۱۷.به یغما برد، تاراج
۱۸.خوشگذرانی
۱۹.یحییبنعبدالله، از نوادگان امام حسن است که در زمان هارون الرشید، در نواحی مختلف حکومت اسلامی، برای خود بیعت جمع کرد و دعوت خود را در طبرستان علنی کرد. هارون فضلبنیحیی برمکی را مأمور سرکوب قیام او کرد. پس از اینکه کار بر یحیی بسیار سخت شد، تقاضای امان از هارون کرد، هارون امانش داد. و درنهایت در یکی از زندانهای هارون به شهادت رسید.
۲۰.(قطر) گوشهها، اطراف
۲۱.سوره مبارکه نساء/ آیه 59
۲۲.عنق منکسره در لغت به معنای گردن شکسته است ولی در اصطلاح به آدم بداخلاق و عبوس گفته میشود.
۲۳.سوره مبارکه انعام/ آیه 13
۲۴.سوره مبارکه نساء/ آیات 58 تا 60
۲۵.(میز) جداکننده
۲۶.حدیث شماره 15
۲۷.(تیه) بیابانی که بنیاسرائیل در آن سرگردان شد.