وجود اقلیت بیاعتنا در هر دوره حتی دههٔ ۶۰ همزمان با جبههها
… اگر شما از امید صحبت کنید، میگویند شما از واقعیّتها خبر ندارید. چطور ممکن است از واقعیّتها کسی خبر نداشته باشد؟ واقعیّتی که آنها میگویند، همین واقعیّتهای اقتصادی است، همین مشکلات معیشتی است؛ اینها را همه خبر دارند، همه از این رنج میبرند؛ در این شکّی نیست. بعضی برای اینکه امید را در دلها بکشند، اشاره میکنند به اینکه در لایههای اجتماعی، کسانی هستند که دغدغهی دین و ایمان و انقلاب ندارند؛ خب بله، [امّا] مخصوص امروز نیست؛ دههی ۶۰ هم که جبههها آنجور مملو و سرشار از جوانهای مؤمن بود، یک عدّهای در شهرهای بزرگ، در تهران، بیخیال و بیاعتنا راه میرفتند، نه فقط احساس مسئولیّت نمیکردند، مسئولین را مسخره هم میکردند! شما نگاه کنید شرححال شهدا و رزمندهها را؛ اینها وقتی که میآمدند در شهرهای بزرگ ــ بخصوص شهرهای بزرگ ــ احساس دلتنگی میکردند که [این] به خاطر همین پدیده بود. دههی ۶۰، دههی اوّل انقلاب، از این حوادث وجود داشت؛ این جای تعجّب ندارد. امروز هم البتّه هستند …
نقد کسانی که همچون پیش از انقلاب سخن میگویند، مینویسند و تبلیغ میکنند
البتّه یک مرحله پایینتر، آن بىتفاوتها هستند؛ کسانى هستند که واقعاً نسبت به انقلاب بىتفاوتند؛ این هم به نظر ما پسندیده نیست. بعضى امروز همانجور صحبت میکنند، همانجور مینویسند، همانجور منبر میروند، همانجور تبلیغ میکنند که قبل از انقلاب میکردند. انگار نه انگار در این مملکت، انقلابى به وجود آمده، اسلام زنده شده، اسلام مطرح شده، قرآن احیا شده، شریعت اسلامى مبناى نظام ادارهى کشور قرار گرفته؛ انگار این چیزها اتّفاق نیفتاده. نسبت به نظام بیتفاوت [هستند]؛ چرا، نسبت به بعضى از اشکالات و نارسایىها خیلى تیز و دقیقند. کسانى را ما میشناسیم که در تمام دوران تسلّط طاغوت، یک کلمه حرف به عنوان نهى از منکر در مقابل آن همه مفاسد به زبانشان جارى نشد، حالا در نظام اسلامى که جُلّ[16] امور …
همسرنوشتی مسلمان ساکت در برابر حاکم جائر با او در قیامت
… مُدخَلَهُ»[19] یعنی اگر کسی ببیند حاکمی در جامعه بر سر کار است که اینطوری است: «مَن رَاَیٰ سُلطاناً جائِراً» ظلم میکند، حرام خدا را حلال میشمارد، حلال خدا را حرام میشمارد، حکم الهی را کنار میزند، عمل نمیکند و دیگران را به عمل وادار نمیکند یعنی. در میان مردم با گناه عمل میکند، با دشمنی عمل میکند، با ظلم عمل میکند ـ یعنی حاکمِ فاسدِ ظالمِ جائر که یزید مصداق کاملش بود ـ اگر کسی چنین چیزی را ببیند در جامعۀ اسلامی، در میان امت من، پیغمبر فرمود: «لَمْ یُغَیِّرْ بِقَوْلٍ وَلَا فِعْلٍ» با زبان و عمل علیه او اقدام نکند، «کانَ حَقّاً عَلَی اللهِ اَن یُدخِلَهُ مُدخَلَهُ» یعنی خدای متعال این ساکتِ بیتفاوتِ بیعمل را هم به سرنوشتی دچار میکند که آن ظالم را دچار کرده است در قیامت؛ یعنی با او در یک صف و در یک جناح قرار میگیرد. این را پیغمبر فرموده است. اینکه عرض کردیم پیغمبر حکم این مطلب را زبانی فرمودند اینهم یکی از نمونههایش. پیغمبر پس مشخص کرده بودند که اگر نظام اسلامی منحرف شد چهکار باید کرد. امام حسین هم استناد میکند به همین فرمایش پیغمبر.
تلختر از سرکوب: نشانندادن عکسالعمل جامعه در برابر دشمن
حسینبنعلی علیهالسلام کاری کرد که وجدان مردم بیدار شد. لذا شما میبینید بعد از شهادت امام حسین علیهالسلام قیامهای اسلامی یکی پس از دیگری بهوجود آمد. البته سرکوب شد؛ اما مهم این نیست که حرکتی ازطرف دشمن سرکوب شود. البته تلخ است؛ اما تلختر از آن، این است که یک جامعه به جایی برسد که درمقابل دشمن، حالِ عکسالعمل نشاندادن پیدا نکند. این، خطرِ بزرگ است.
گله از مردمی که حساسیت و احساس مسئولیت صدر اسلام را از دست دادند
عرضم به هارون نیست، از هارون گلهمندی نیست. هارون اگر این کارها را نکند، هارون نیست. طبقۀ هارون حکم میکند که تا وقتیکه این طبقه وجود دارد، اینجور کاری انجام بدهد؛ از او که گلهمندی نیست. گلهمندی از مردمیست که آن حساسیت صدر اسلام را فراموش کرده بودند، آن هوشیاری و درک را که در صدر اسلام داشتند، از دست داده بودند، درمقابل این وضع، احساس تکلیف نمیکردند، احساس مسئولیت نمیکردند، دردشان نمیآمد؛ این برای چیست؟ از بس تبلیغات مضر موذیانۀ رذالتآمیز روی مردم کار کرده بود. این دستهای تبلیغی و دستگاههای تبلیغی در اقطار[20] جامعۀ اسلامی و کشور اسلامی، سالیانی روی مغز مردم، روی روحِ مردم، روی روحیۀ مردم مدام کار کرده بود، کار کرده بود، کار کرده بود تا به …
جایز نبودن بیتفاوتی عالم و لزوم شناخت حق و ایستادن در کنار آن
… و گرسنگی ستمدیده را؛ اَلّا یُقِرّوا. باید عکسالعمل نشان بدهیم، واکنش نشان بدهیم. امروز، در قضیّهی غزّه، این [وظیفهی] واکنش بر دوش همهی ما وجود دارد؛ باید واکنش نشان بدهیم؛ عدّهای گرسنهاند، عدّهای زیر بمبارانند، عدّهای دارند صدتا صدتا به شهادت میرسند. در این جبههبندیهای متعدّدی که وجود دارد در سطح جهان، در سطح کشور، عالِم ــ چه عالِم دانشگاه، چه عالِم حوزه ــ باید اوّلاً تلاش کند حق را بشناسد، حق مشخّص بشود، در کنار حق بِایستد؛ بیتفاوتی، نگاه کردنِ بیتفاوت، برای عالِم و دانشمند جایز نیست.
احترام به نهادهای بیتفاوت و تنزهطلب احترامی صوری و در عمق بیاحترامی است
… مسائل چالشی نمیشدند، اینقدر دشمن نمیداشتند و محترمتر از امروز بودند. این مغالطه است. هیچ جمعی، هیچ نهادی، هیچ مجموعهی باارزشی به خاطر انزوا و کنارهگیری و گوشهنشینی و خنثی حرکت کردن، هرگز در افکار عمومی احترامبرانگیز نبوده است، بعد از این هم نخواهد بود. احترام به مجامع و نهادهای بیتفاوت و تنزهطلب که دامن از مسائل چالشی برمیچینند، یک احترام صوری است؛ یک احترامِ در معنا و در عمق خود بیاحترامی است؛ مثل احترام به اشیاء است، که احترام حقیقی محسوب نمیشود؛ مثل احترام به تصاویر و تماثیل و صورتهاست؛ احترام محسوب نمیشود. گاهی این احترام، اهانتآمیز هم هست؛ همراه با تحقیر باطنىِ آن کسی است که تظاهر به احترام میکند. آن موجودی که زنده است، فعال است، منشأ اثر است، …
بیتفاوتی جوانان غربی به مسائل جمعی نشانهٔ زوال
… کردم، احساس کردهاند که برای آنها چه فاجعهای رخ میدهد. جوانانشان به میزان بسیار زیادی دچار بلاهای اجتماعی مثل اعتیاد و از این قبیل هستند. تعداد بسیار زیادشان دچار هیجانهای گمراه کنندهاند که منجر به قتل و دزدی و غارت و جنایت و شهوترانیهای بسیار زشت میشود. تعداد زیادی هم دچار بیتفاوتیاند؛ در انتخاباتها و در مسائل جمعی شرکت نمیکنند. وقتی از آنها سؤال میپرسند که چرا شرکت نمیکنید، میگویند برایمان اهمیتی ندارد - حالت بیتفاوتی - اینها نشانههای زوال است.
بیاعتنایی ادارهٔکنندگان آیندهٔ کشور به مسائل جامعه و سرنوشت مردم
… و فکریاند، شانه بالا بیندازد، بگوید به من چه! همچنان که اگر بگویند بخشى از مردم در فلان جا دچار زلزله شدند و از بین رفتند، شانه بالا مىاندازد، میگوید به من چه! یا بخشى از مردم از لحاظ وضع معیشتى دچار دشوارى و مشکلند، شانه بالا بیندازد بگوید به من چه! ــ این حالت بىتفاوتى خیلى مصیبت بزرگى است. کسى که بنا است فردا در این مملکت، امور مملکت دست او باشد، [اگر] اینقدر نسبت به مسائل جامعه و سرنوشت مردم بىاعتنا باشد، این خیلى نگرانکننده است؛ از این نگرانکنندهتر این است که بىتفاوت نیست، حسّاس است، منتها با حسّاسیّت منفى؛ یعنى درست علاقهمند به این است که بخشى از مردم جامعه فرضاً در یک زلزلهاى نابود بشوند. حالا زلزله که مثال واضحش است، [چون] یک نوع آفت جسمانى و مادّى است؛ از این بدتر، آفت معنوى …
نادرستی بیاعتنایی و گفتن «به ما چه»
… «سمع» غیر از «طاعة» است. «سمع» یعنی «توجّه کردن، شنیدن، استماع و مبالات» اوّلین چیز، این است. اوّلین چیزی که جامعه علمی و مذهبی شیعه لازم دارد، مبالات است. این جامعه، نسبت به مسائل جهانِ پیرامون خود، باید مبالات داشته باشد. شاید «سمع» اشاره به این است. رها کردن، «هر چه شد، شد»، «به ما چه!»، «ما که نمیتوانیم»، «به ما چه ربطی دارد!»؛ اینها نمیشود. اساس این بنای مبارک به این خاطر محکم شد که آن مرد الهی[9] ، با دیگران این فرقِ اساسی را داشت که هرگز نگفت «به من چه!» آنچه را که در جامعه اتّفاق میافتاد، خیلی کسان دیگر هم میدیدند. البته بعضی هم نمیدیدند، نمیفهمیدند، ملتفت نبودند. خیلیها هم ملتفت بودند؛ اما …
تلختر بودن بیواکنشی جامعه در برابر دشمن از سرکوب قیام
… راحتطلبىِ فسادپذیرِ روبه تباهىِ میانِ مسلمانانِ عادّی و معمولی. این مهم است. یعنی حسینبنعلی علیهالسّلام، کاری کرد که وجدان مردم بیدار شد. لذا شما میبینید بعد از شهادت امام حسین علیهالسّلام، قیامهای اسلامی یکی پس از دیگری به وجود آمد. البته سرکوب شد؛ امّا مهم این نیست که حرکتی از طرف دشمن سرکوب شود. البته تلخ است؛ اما تلختر از آن، این است که یک جامعه به جایی برسد که در مقابل دشمن، حالِ عکسالعمل نشان دادن پیدا نکند. این، خطرِ بزرگ است.
لزوم تجدیدنظر بیتفاوتان و قدرشناسی از نظام اسلامی
… کنم تا بفهمند تو هم شمشیر و تازیانه دارى. این اشتباه است که کسى خیال کند نظام اسلامى شمشیر و تازیانه ندارد و برخورد نمیکند؛ چرا، بىملاحظهتر [هم] برخورد میکند، چون براى خدا است. کارى که براى خدا است، در آن ملاحظه نیست. خب، آن کسانى که مقابله میکنند اینجور؛ آن کسانى که مقابله نمیکنند امّا در خدمت هم نیستند، اینها هم انصافاً باید تجدید نظر کنند؛ باید قدر بدانند این نظام اسلامى را. کِى در طول این قرون متمادیه، اسلام مثل امروز مبناى حاکمیّت قرار گرفته و این قدر در دنیا عزّت پیدا کرده؟ باید مغتنم بشمرند.
ناپسندی بیتفاوتی مسلمانان نسبت به یکدیگر در اسلام
یک مورد و نمونهی دیگر از همین تلاشِ فضاسازی پیغمبر، این بود که دشمنیها و کینهها را از دلهای مردم بزداید. در مورد قبلی، ایجاد حسنظن و فضای سالم بود؛ در این مورد، مسئله بالاتر از این است؛ یعنی مسلمانان در جامعهی اسلامی از حالت بیتفاوتی نسبت به یکدیگر باید خارج بشوند. اینکه مسلمانها با هم کاری نداشته باشند و هر کسی برای خود دنیای جداگانهای باشد و کاری به کار مسلمانهای دیگر نداشته باشد، در اسلام پسندیده نیست. و یکی از فصول زندگی رسول اکرم این بود که این فضای بیتفاوتی را تبدیل کند به فضای محبّت، همکاری، برادری و ایجاد یک مجموعهی همکار با یکدیگر. این همان چیزی است که امروز هم ما در نظام خودمان به آن احتیاج داریم. مسلمانها نسبت به یکدیگر باید با علاقه، با دلسوزی، …
بیتفاوتی خواص در برابر دین خدا و تعصبشان در مسائل شخصی
… بِها لِلَّذی خَلَقَها» نه جانتان را به مخاطره انداختید برای خاطر خدایی که این جان را آفریده بود و به شما داده بود. «وَ لا عَشیرَةً عادَیتُموها فِ ذاتِ اللهِ» حاضر نشدید به خویشاوندان خودتان، اگر از راه خدا منحرف هستند، اخم نشان بدهید و با آنها دشمنی کنید. اشاره میکند امام حسین به اینکه اینها چقدر درمقابل ارزشهای حقیقی و دین خدا بیتفاوتند، اما درمقابلِ مسائل شخصی خودشان متعصب. «وَ قَد تَرونَ عُهودَ اللهِ مَنقوضَةً فَلا تَفزَعونَ» میبینید که عهد و پیمان الهی را دارند میشکنند و شما سکوت میکنید و هیچچیز نمیگویید و میترسید از اظهارنظر. چطور عهد الهی نقض میشود؟ عهد الهی اینطور نقض میشود که در رأس کار، جبارانی قرار داشته باشند، حق مردم را ضایع کنند، به وظایف والی و حاکم اصلاً عمل نکنند و خودشان را صاحب امتیازات بیشمار بدانند و مردم را بندگان و بردگان خودشان بهحساب بیاورند، برای مردم ارزش …
غفلت و بیتفاوتی مردم در برابر فجایع دستگاه خلافت
… مصرف میشود، چگونه دارد بیتالمال مسلمین صرف مسائل شخصی میشود. کار به درست و نادرستش ندارم، مسائل شخصیست؛ پولیست برای هزار نفر آدم، یک نفرآدم این پول را فقط صرف خودش بکند، نمیگوییم صرف عیاشی خودش بکند، نهخیر، صرف نماز و روزۀ خودش بکند، جایز است این کار؟ و میدیدند که در متن واقعیت جامعۀ اسلامی این کار دارد انجام میگیرد و درعینحال، غافلِ بیخبر.
بیتفاوتی مردم در برابر تنگدستی خاندان پیامبرِ ستمستیز
… انجام میگیرد، این اسرافها و تُرَفها[18] دارد انجام میگیرد؛ یحیایِ علوی[19] در کوههای طبرستان، با ظلم و با ستم داشت میجنگید، درحالیکه خودش و عیالش فقط یک پوشش داشتند، که وقت نماز شوهر میگرفت میپوشید، بعد میداد به زن تا او ستر بدن بکند و نماز بخواند. خاندان پیغمبری که با ظلم میجنگیدند، در یکچنین وضعی به سر میبردند و این مردم میدیدند و بیتفاوت بودند.