همانطوریکه عرض کردیم، بحث توحید در قرآن یک بحث بسیار طولانی و مفصلیست. میتوان گفت که طولانیترین و مفصلترین بحثی که در سراسر قرآن انجام گرفته، بحث توحید است؛ یعنی حتی بحث نبوت با همۀ دور و درازیاش، با همۀ داستانها و قضایای پیامبران که در مواردی بهعنوان عبرتآموزی نقل شده، باز تکیهای که روی توحید و مسئلۀ وجود خدا و مخصوصاً مسئلۀ نفی شرک، بهصورتهای گوناگون انجام گرفته، در قرآن بهکلی بیمِثل و بیمانند است؛ هم از لحاظ لحنِ سخن، هم از لحاظ تعداد آیات. البته به فراخور گسترش بحث، مسائل هم در زمینۀ توحید فراوانتر و متعددتر میشود. فقط چند مسئلهای را ما در اینجا میتوانیم با استشهادِ به آیات مطرح کنیم، نه همۀ مسائلی را که دربارۀ توحید یا در پیرامون توحید میتوان مطرح و بحث کرد.
ما به نظرمان اینجور میرسد که اگر میپذیریم و قبول میکنیم که توحید، علاوهبراینکه یک بینش است، و یک برداشتِ از واقعیت است؛ علاوۀبراین، یک شناخت عملزا و زندگیساز است. ـ این تعبیراتیست که در روزهای گذشته تا حدودی روشن و اثبات شد ـ اگر قبول میکنیم که توحید، عقیدهایست که متضمن تعهدی و مسئولیتیست؛ باید جستجو کنیم، این تعهد را، این مسئولیتهایی که در دل توحید مُنطَوی[1] و مندرج است، اینها را پیدا کنیم و بهصورت مادهماده و جملهجمله و فصلفصل، هرکدامی را تیتری قرار بدهیم و در قرآن یا در مجموعۀ منابع اسلامی، یعنی قرآن و حدیث، آن را تتبّع[2] و پیگیری کنیم. خواهش میکنم برادران و خواهرانی که سابقۀ ذهنی نسبت به بحث دارند، که فکر میکنم شاید همۀ برادران و خواهران یا اکثریت اینجور باشند، دقت کنید که کلمات و تعبیراتی که بنده میکنم ـ که سعی میکنم حسابشده باشد تعبیرات ـ سعی کنید درست در ذهن بسپارید و آنچه را که منظور هست، روی آن تکیه و تأمل و تدبر انجام بگیرد.
سخن در این است؛ اگر قرار شد توحید یک عقیدهای باشد که بهدنبال خود تعهدی را و مسئولیتی را و تکلیفی را، برای معتقدِ به این عقیده به ارمغان میآورد، پس باید فهمید، و دانست، که این مسئولیت و این تعهد و این تکلیفها چیست بالاخره. آیا این تعهد در همین خلاصه میشود که ما به زبان یا به دل و به فکر، این عقیده را بپذیریم؟ یعنی خودِ اعتقاد، یک مسئولیتیست؟ یا حد و قلمرویِ این مسئولیت از منطقۀ فکر و دل بیرونتر میآید، اما در اعمال شخصی. مثلاً موحد، یک سلسله تکالیفی را بهمقتضای توحید بر دوش خود دارد، از جمله اینکه نماز بخواند، از جمله اینکه نام خدا را در آغاز و انجام هر کاری بیاورد، از جمله اینکه فرض کنید گوسفند را، ذبیحه را جز به نام خدا نکشد و ازاینقبیل، در همین حد خلاصه میشود؟ یا نه، تعهدی که توحید به فرد موحد یا به جامعۀ موحد میدهد، از حد فرمانهای شخصی و تکالیف فردی بالاتر است. تعهدی که توحید به یک جامعۀ موحد میدهد، شامل مهمترین، کلیترین، بزرگترین، اوّلیترین و اساسیترین مسائل یک جامعه است، مثل چه؟ مثل حکومت، مثل اقتصاد، مثل روابط بینالملل، مثل روابط افراد با یکدیگر، که اینها مهمترین حقوق اساسیست برای اداره و زندگی یک جامعه. ما معتقدیم که تعهدِ توحید و مسئولیتی که بارِ دوش موحد میشود، مسئولیتیست در حدّ تکالیفِ اساسی و حقوقِ اساسیِ یک جامعه.
با یک کلمه مطلب را عرض بکنم تا بعد بپردازیم به مسائل ریزتر و فرعیترش یا مشخصتر و جزئیترش. در یک کلمه، قیافه و اندامِ جامعۀ توحیدی، با قیافه و اندام جامعۀ غیرتوحیدی متفاوت است. اینجور نیست که اگر در یک جامعۀ توحیدی، یک قانونی اجرا میشود، آن قانون یا دهتا مثل آن قانون در یک جامعۀ غیرتوحیدی اجرا شد، آنهم توحیدیست، نه. قوارۀ جامعۀ توحیدی، شکلِ قرارگرفتن اجزایِ این جامعه، اندامِ عمومی اجتماعی که بر اساس توحید و یکتاپرستی و یکتاگراییست، با غیر اینچنین جامعهای بهکلی متفاوت است. در یک کلمه، آنچه که امروز به آن میگویند نظام اجتماعی.
نظمِ اجتماعی و سیستمِ اجتماعی و شکلِ اجتماعیِ جامعۀ توحیدی، یک چیزیست بهکلی مغایر و مباین[3] و احیاناً متعارض و متضاد با جامعۀ غیرتوحیدی؛ در یک جمله، مطلب این است. شما این کلمه را بشکافید، در دل نظم اجتماعی و قوارۀ اجتماعی و اندامهای اجتماعی، حرفها و بحثها هست که میتوان با استمداد از فرهنگهای جدید و نوینِ رایج دنیا و بیشتر با استمداد از قرآن و منابع حدیث، این مسائل را فهمید و درک کرد. این کلیِ مطلب.
اما بهطور جزئیتر و خصوصیتر و مشخصتر عرض کنم، ما توحید را بهصورت یک قطعنامهای که دارای موادی هست، عرض میکنیم و مواد این قطعنامه را یکییکی بیان میکنیم. قطعنامۀ توحیدی چه موادی دارد؟ همانطوریکه بعد از مذاکرات گوناگون بین دو گروه، دو جبهه، دو آدم، قراردادهای لازمالاجرا بهصورت قطعنامهای صادر میشود؛ موحدین عالم هم ازطرف پروردگارشان، ازطرف خدایِ توحید ملزمند که این قطعنامه را مورد عمل و اجرا قرار بدهند. اولین مادۀ این قطعنامه، در این تلاوت امروز بایستی روشن بشود؛ بنابر اصل توحید، انسانها حق ندارند هیچکس و هیچچیز جز خدا را عبودیت و اطاعت کنند، این اصل اول از قطعنامۀ توحیدی. البته هیچکس و هیچچیز که گفتیم، دامنهاش خیلی وسیع است. ببینید عبودیت و اطاعت کجاها صدق میکند.
﴿اَلَم اَعهَد اِلَيكُم يا بَني آدَمَ اَن لا تَعبُدُوا الشَّيطاَ﴾[4] آیا من پیمان نگرفتم از شما و قرار نبستیم با شما، ای فرزندان آدم که شیطان را عبودیت نکنید؟ دربارۀ شیطان گاهی درضمن بحثهای گوناگون توضیح دادیم. شیطان عبارت از جناب ابلیس نیست یا یک چیز پنهان و مخفی که به چشم نمیآید، به دست لمس نمیشود، در همهجای زندگی آدم هم ممکن است پیدا باشد، فقط این نیست. شیطان یک چیز وسیعیست، یک مفهوم عامیست. شیطان یعنی نیروهای شرانگیز و شرآفرینِ خارج از وجود انسان. نیروهای شرآفرین، اما خارج از محدودۀ وجود خود آدم، این میشود شیطان. همچنانیکه نفس را ـ که قرین شیطان است، نوکر شیطان است، آلت دست و آلت فعل شیطان است ـ اگر بخواهیم تعریف کنیم، میتوانیم اینجوری تعریف کنیم: نیروهای شرانگیز و شرآفرینِ درونیِ انسان. نفس و شیطان، نفس امّاره، شیطان؛ این از داخل، آن از خارج. این دوتا نیروهای فسادآفرینند، نیروهای شرآفرینند، نیروهای انحراف و انحطاط آفرینند. شیطان یعنی هر آن چیزی که خارج از وجود توست و در راهِ تو اخلال میکند، شر میآفریند، شعله برمیانگیزد، خار راه میشود، گرگ و دزدِ راه میشود یا گرگ و دزدِ راه را بهوجود میآورد؛ این شیطان است. در بحث مربوط به پیامبری و نبوت، در همین سلسلۀ تلاوت و تدبرِ در آیات قرآن کریم، میرسیم و این آیه را انشاءالله آنجا ترجمه خواهم کرد برایتان؛ همۀ پیغمبرانی که مبعوث شدند ازطرف پروردگار، دشمنانی داشتند از شیطانهای جن و انس.[5] البته این دشمنها را بعد مشخص میکنیم که چه کسانی بودند، چهجور آدمهایی بودند، از چه گروهها و طبقاتی بودند و چرا دشمنی میکردند. شیطان این مفهوم عام است.
﴿اَن لاتَعبُدُوا الشَّیطاَ﴾، یعنی چه؟ عبودیت نکنید، سرسپرده و مطیع نگردید آن نیروهای شرآفرین را. و توحید یعنی این. اینکه میگویم توحید یعنی این، نهاینکه همۀ توحید این است، نه؛ رقائق و دقایق[6] توحید بهجای خود، رویهها و بدنههای دیگر توحید که شاید بعضی را خود ما هم در آینده بحث کنیم، آنهم بهجای خود، اینهم یک بدنه و یک رویه و یک نما از استوانۀ توحید است؛ اطاعت نکردن، عبودیت نکردن، متحمل تحمیلات نشدن.
یک حدیثی است شاید مکرر در مواردی خوانده باشم، الآن هم جای خواندن همین حدیث است که از قول امام علیهالسلام نقل شده در کتب معتبرۀ ما، از جمله در کافیِ شریف، اصول کافی، که امام علیهالسلام نقل میکند بهعنوان حدیث قدسی، در چند جمله، در چند عبارت، و آنچه که به نظر من مانده و نزدیکترین و مفصلترین عبارات است این است که «لَاُعَذِّبَنَّ كُلَّ رَعيَّةٍ فِي الاِسلامِ دانَت بِوَلايَةِ كُلِّ اِمامٍ جائِرٍ لَيسَ مِنَ اللهِ وَ اِن كانَتِ الرَّعيَّةُ في اَعمالِها بَرَّةً تَقيَّةً وَ لَاَعفُوَنَّ عَن كُلِّ رَعيَّةٍ فِى الاِسلامِ دانَت بِوَلايَةِ كُلِّ اِمامٍ عادِلٍ مِنَ اللهِ وَ اِن كانَتِ الرَّعيَّةُ في اَنفُسِها ظالِمَةً مُسيئَةً»[7]، ترجمۀ حدیث یا بهتر این است که مضمون اجمالی حدیث را بگویم: اطاعتِ آن قدرتی که از سوی خدا و نمایندۀ خدا نباشد، اطاعتِ از آن مرکزی که آن مرکز، از مرکز قدرت پروردگار الهام نگرفته باشد، این در حدّ شرک است یا خود شرک است؛ برای خاطر اینکه ولو مردمی که این کار را انجام میدهند و مبتلای به این درد، به این بلا، به این نابسامانیِ بزرگ اجتماعی هستند، در کارهای شخصی خودشان آدمهای مرتب و منظمی باشند، «بَرَّةً تَقِیَّةً» باپروا، پرهیزگار، مراقب، اما این بلای بزرگ موجب میشود که خدای متعال نظر لطف و رحمت را از این امت برگیرد، آنان را معذَّب، معاقب،[8] مبتلای به نقمت[9] خود قرار دهد. این حدیث است.
چرا؟ برای خاطر این است که اطاعت غیرخدا، عبودیت غیرخدا، منافیست با آن هدفی که خدا انسان را برای آن هدف آفریده است؛ منافیست با تکامل و تعالی انسان، منافیست با آزادی و وارستگی انسان. آن آزادی و وارستگیای که مقدمۀ اوجگیری انسان است، که اگر آن آزادیها نباشد و اسارتها بهجای آزادی، پاگیر و دامنگیر انسان باشد، انسان نمیتواند به آن پرواز مورد نظر نائل بیاید، نمیتواند آن اوجی را که خدا برایش معین کرده است بگیرد، نمیتواند رشد کند، نمیتواند به تکامل برسد. مثل گیاهی که رویش سرپوشی گذاشته باشند. مثل گیاهی که به پایین ساقهاش یک سیم محکمی بسته باشند. مثل گیاهی که دهها وسایلِ منعِ از رویش را در اطرافش بهوجود آورده باشند. این گیاه نمیتواند رشد کند، وقتی رشد نکرد، میوه نمیدهد، وقتیکه میوه نداد، بودنش چه فایده دارد، آمدنش چه اثری دارد، پس چرا آمد؟ چرا ظاهر شد؟ جز برای این بود که بنا بود میوه بدهد؟ اطاعت غیرخدا و عبودیت غیر خدا، یکچنین آفتیست برای انسان. بههرحال در این زمینه، در سرتاسر قرآن، آیات فراوانی وجود دارد.
حالا بنده بدون اینکه خیلی تفحص[10] کرده باشم، یعنی با یک مختصر فَحصی، این آیات به نظرم رسید که اینجا ذکر بشود. حالا اجازه بدهید که اصل برنامهمان را شروع کنیم، آیات را ترجمه کنیم، منظور اساسی این است. یکقدری با آهنگ توحید در قرآن باید آشنا شد. بدجوری ما در زمینۀ شناخت معارف اسلامی از قرآن دور افتادیم یا سرگرم شدیم به یک سلسله پندارهای عامیانه و سست که در پوچی و بیاساسی و بیبنیادی، از هر پوچی، پوچتر است و توأم با خرافات، توأم با پندارهای باطل، و همین بود که این ظاهرِ فریبنده و باطن پوچ، درمقابل موجهای مادیگری تاب و توان نیاورد و دیدیم که چگونه از بین رفت. یا سرگرم شدیم به این پندارها یا در نقطۀ مقابل، سرگرم شدیم به استدلالات خشکِ بیروحِ بیاثرِ بیمسئولیت در زمینۀ توحید.
چه بحثهای فلسفیِ بیاثر و خشکی! ببینید چقدر دربارۀ توحید بحث کردند متکلمین و چقدر این بحثها در تشکیل و ایجاد یک جامعۀ توحیدی بیاثر بود. اگر چنانچه دربارۀ یک مسئلهای که مربوط به زندگیست، صد سال بحث بشود، مگر ممکن است بعد از صد سال در زندگی یک اثری نبخشد؟ صدها سال بهصورت خشک، بهصورت فریبندۀ از لحاظ ظاهر و بیمغزِ ازنظر باطن، بهصورت مجرد، فارغ، فارغِ از ارتباطاتِ با دنیای واقعیت و خارج، بحث کردند، اما الآن که ما برای بنای یک زندگیِ نو میخواهیم از توحید مدد بگیریم، وقتی نگاه میکنیم به آن بحثها، میبینیم هیچ ارتباطی ندارد؛ بهقول خودمان کَالحَجَرِ فی جَنبِ الاِنسان.[11] آنهمه بحثها، آن دور و تسلسل و آن حرفها و خب؛ حالا از این توحید میخواهیم ما برای دنیای خارج استفاده کنیم، چه داریم؟ درحالیکه اگر به قرآن برمیگشتیم، اگر توحید را از قرآن میخواستیم، قرآن ابعاد و رویهها و اندامهای مختلف این پیکر و این هیکل را، این بنای توحید را، درضمن صدها آیه، با بهترین بیان، با رساترین شیوهها بیان کرده. آنوقت معلوم میشود که زندگی توحیدی و انسان موحد کیست.
حالا بههرصورت؛ این یک قسمت از این آیات است، که با تدبر بایستی آیات توحید را بیشتر نگاه کرد. بنده حالا این چند آیه را برایتان معنا میکنم فقط.
﴿وَ يَومَ نَحشُرُهُم جَميعاً﴾[12]، سخن از قیامت است؛ آن روزی که گرد آوریم خلایق را همگان، ﴿ثُمَّ نَقولُ لِلَّذينَ اَشرَكوا﴾ پس بگوییم به آنان که شرک آوردند، برای خدا شریک قائل شدند، ﴿مَكانَكُم اَنتُم وَ شُرَكآؤُكُم﴾ در جایِ خود، شما و شریکانتان، با حالتی تحکمآمیز، با لحنی عتابآمیز، بمانید در جایِ خودتان، شما و شریکان پنداریتان، آنهایی که رقیب و هماورد و همباز خدا دانستید، ﴿مَكانَكُم اَنتُم وَ شُرَكآؤُكُم فَزَيَّلنا بَينَهُم﴾ میان آنان و شریکان پنداری که برای خدا فرض کرده بودند، جدایی میاندازیم. اینجا شما با یک نظر خیلی عادی و سطحی میفهمید که در قیامت این شریکها، آنکسانیکه به شراکت خدا انتخاب شده بودند، غیر از آن هُبَلِ عقیقیِ بیجان است، او که دیگر حشر ندارد. او که داخل آدم نیست بهقول معروف و معمول، که بیاورند و بگویند بهجای خود، بایست! یا مَنات یا لات، ـ که مَنات بت مخصوصیست، مجسمۀ مثلاً یک دختریست یا یک فرشتهایست مثلاً، لات فرشتۀ دیگریست، هُبَل همینجور، عُزّی همینجور ـ صحبتِ اینها نیست. صحبتِ فلان مجسمه در فلان بتخانۀ روم و یونان نیست، صحبت گوساله در سرزمین هندوئیزم[13] نیست، صحبت آن انسانیست که به شرکت و رقابتِ با خدا انتخاب شده. به آنها گفته میشود که در جایِ خود متوقف بشوید، ایست!
اولین سخن عتابآمیزی که در قیامت نفیِ قدرت معبودانِ غیرخدا را واضح میکند، همین است، در جایِ خود! ببینید، این در قیامت چه اثری خواهد داشت؟ به من و شما دارد اینجوری میگوید؛ میگوید آن رقیبی که برای خدا تصور کرده بود آن عربِ مشرک یا آن عجمِ مشرک، چه ایرانیاش، چه رومیاش، چه حبشیاش، چه هندیاش، چه مصریاش، آن رقیبی که برای خدا تصور کرده بود و او را به رقابت و شرکت با خدا انتخاب کرده بود، در قیامت وضعش این است؛ او و پیروانش، با ایستِ الهی، با خطابِ عتابآمیز و قهرآمیزِ الهی، یک کناری میایستند.
﴿فَزَيَّلنا بَينَهُم﴾ میان آنان جدایی میافکنیم ﴿وَ قالَ شُرَكآؤُهُم ما كُنتُم اِيّانا تَعبُدوَ﴾ و شریکان، رقیبانِ پنداری، با ناسپاسیِ هرچه تمامتر رو میکنند به پیروانشان، میگویند که شما ما را عبادت نمیکردید در دنیا. مثل متهمی که از ناچاری، برای اینکه گناه را از گردن خودش برطرف کند، به هر وسیلهای، به هر سخنی متشبّث[14] میشود. همانطوریکه در بحث دیروز، در آن مکالمهای که به نظرم آیاتش را دیروز خواندیم و همانطوریکه در مکالمات دیگری که در قرآن هست؛ ﴿قالَ الَّذينَ استُضعِفوا لِلَّذينَ استَكبَروا بَل مَكرُ اللَّيلِ وَ النَّهارِ﴾[15] تا آخر. آن گروههایی که گمراهیهایشان متقابل بوده، در قیامت به جان هم میافتند، درمقابل هم صفآرایی میکنند. آنکسیکه شرک ورزیده برای خدا و شریک گرفته، میخواهد گریبان آن شریک را بگیرد و او را به زمین بکوبد؛ بگوید من تو را بهجای خدا قبول کرده بودم و حالا به این بلا دچار شدم. آن کسی هم که در دنیا مورد عبودیت و پرستش بوده، او هم برای تبرئۀ خودش حاضر است با ناسپاسیِ هرچه تمامتر، علاقهمندان و تابعان و متابعان دنیای خودش را رد کند، از آنها بیزاری و تبرّی بجوید. ﴿ما كُنتُم اِيّانا تَعبُدونَ﴾ شما ما را عبودیت نمیکردید. ﴿فَكَفَىٰ بِاللهِ شَهيداً بَينَنا وَ بَينَكُم﴾، از زبان شریکان است: میان ما و شما، خدا به گواهی بس، ﴿اِن كُنّا عَن عِبادَتِكُم لَغافِلينَ﴾ که ما از پرستش شما غافل بودیم، اصلاً ملتفت نبودیم که شما نظر عبودیت و بندگی درمقابل ما برای خودتان دارید.
﴿هُنالِكَ تَبلوا كُلُّ نَفسٍ ما اَسلَفَ﴾ اینجاست که میآزماید هر نفسی، هر انسانی، آنچه را که از پیش به انجام رسانده است. کارهایی که در دنیا انجام گرفته، آنجا مورد آزمایش و آزمون خودِ انسان قرار میگیرد. ﴿هُنالِكَ تَبلوا كُلُّ نَفسٍ ما اَسلَفَ﴾ آنجا میآزماید هر نفسی، آنچه را که از پیش انجام داده، ﴿وَ رُدّوا اِلَى اللهِ مَولاهُمُ الحَقِّ﴾ بازگردانیده میشوند همگان بهسوی خدا که مولا و سرپرست و آقای حقیقی آنهاست.
﴿وَ ضَلَّ عَنهُم ما كانوا يَفتَروَ﴾ آنچه را که به افترا و بهتان میگفتند و میبستند، از آنان گم و ناپدید خواهد شد. همۀ آن چیزهایی که بهعنوان یک انگیزهای برای اطاعت غیر خدا در دل انسان بود، فراموش میشود. همۀ آن چیزهایی که بهصورت بهانه و عذری برای عبودیت غیر خدا در دلِ انسان بود و آدم فکر میکرد که در قیامت حربۀ دست او خواهد شد، از دست انسان گرفته خواهد شد. انسان گاهی اوقات برای اینکه برای شرک خود بهانهای بتراشد و عذری بیندیشد، فکرها و پندارها و خیالها میکند و پیش خودش بهانهها پیدا میکند. عذرهایی موجّه و شرعی درست میکند. روز قیامت که روز دادگاه است، تا انسان میآید این عذرها را اول، دوم، سوم، چهارم، پنجم ردیف کرده، بشمرد، میبیند که همهاش نیست، همهاش پوچ، همهاش خراب، همهاش باطل. ﴿وَ ضَلَّ عَنهُم ما كانوا يَفتَروَ﴾، و احتمال دیگری در معنای آیه؛ انسان در دنیا پشتیبانها، متّکاها[16] برای خود فرض میکند، همانهایی که عبادتشان میکند، همانهایی که اطاعت و عبودیتشان میکند، دلش به آنها گرم است؛ اما روز قیامت اینهمه دلگرمی و پشتگرمی، اینهمه حامی و پشتیبان، نمیتوانند باری از دوش او بردارند، بیچاره! ﴿وَ ضَلَّ عَنهُم ما كانوا يَفتَروَ﴾.
توجه کنید، استدلالات قرآن اینجوریست. از یک کنار، از یک گوشۀ قضیه، مطلب را اثبات میکند. گاهی خیلی رویاروی استدلال نمیکند، زمینۀ استدلالِ مغزیِ خودِ آدم را، قرآن گاهی برای انسان فراهم میکند. اینجا خدای متعال در این آیات میخواهد ثابت کند که فقط درمقابل خدا باید اطاعت و عبودیت کرد؛ از این راه وارد میشود. ﴿قُل مَن يَرزُقُكُم مِنَ السَّمآءِ وَ الاَرِ﴾ بگو چه کسی روزی میدهد شما را از آسمان و زمین؟ از آسمان، باران حیاتبخش و زندگیبخش؛ از زمین، مواد حیاتی، ﴿اَمَّن يَملِكُ السَّمعَ وَ الاَبصارَ﴾ یا کیست آنکسیکه مالک است شنوایی و بیناییها را؟ سمع را با گوش اشتباه نکنید. اسم این جارحۀ مخصوص که ما در فارسی به آن میگوییم گوش، در عربی اُذُن است. سمع، حالت شنواییست، قدرت شنواییست؛ اگر هم بر این اطلاق شود، به آن اعتبار است. آنکسیکه گوشش را مثلاً بریدهاند، نمیگویند سمعش را بریدهاند، میگویند اُذُنش را بریدهاند. اسم این جارحۀ مخصوص سمع نیست؛ همچنانیکه بَصَر. بَصَر بهمعنای این عضو معیّن و مخصوص که ما به آن میگوییم چشم نیست؛ بهمعنای دید است، بیناییست، آن روح است و این عضو جسم. اگر چنانچه به این عضو هم بگویند بَصَر، به اعتبار همان دارا بودن چشم است. مثلاً به چشم کور نمیگویند بَصَر. ﴿اَمَّن يَملِكُ السَّمعَ وَ الاَبصارَ﴾ یا کیست که مالک و در قبضۀ ملکیتِ اقتدار اوست، قوۀ شنوایی و بیناییها؟ آن کیست که به شما این درک و فهم و نیرو را داده؟ کیست که میتواند آن را از شما بگیرد؟ درحقیقت این آیه دارد اشاره میکند به داشتن بصیرت، به داشتن نیروی فهم و خِرَد، که ای انسان که بناست حالا فکر کنی و جواب این سؤال را به ما بدهی، تو دارای سمعی و دارای بصری.
﴿وَ مَن يُخرِجُ الحَيَّ مِنَ المَيِّتِ﴾ و کیست آنکه برون میآورد زنده را از مرده. زندۀ ظاهری را از مردۀ ظاهری؛ زنی میمیرد درحالیکه حامله است مثلاً، بعد بچۀ او زنده است، او را از یک مادر مرده بیرون میآورند. احتمال دیگر؛ از نطفۀ مرده، از جسم مرده، از چیزی که در او جان نیست، زنده به در میآوریم. از این زمین مرده، از زمینی که اگرچه گنجینۀ هزاران مادۀ حیاتبخش و زندگیافزاست، اما خودش مرده است، از دل او بیرون آوردیم شما را و الآن هم داریم بیرون میآوریم انسانها را. انسانها مایۀ اصلی و ریشۀ اولیشان چیست؟ جز همین مواد حیاتی و غذایی که از ارض و از زمین است؟! پس ﴿يخُرِجُ الحَيَّ مِنَ المَيِّتِ﴾، با چند احتمال که همۀ احتمالات قابل قبول است. ﴿وَ يخُرِجُ المَيِّتَ مِنَ الحَيِّ﴾ و کیست که به در میآورد، برون میکشد، مرده را از زنده؟ یعنی بچۀ مرده را از شکم مادر زنده، یعنی انسان بد و روح مرده را از انسان خوب و دارای روح زنده و ازاینقبیل تعبیراتی و احتمالاتی که به ذهن انسان میرسد. بههرحال نشانۀ کمال قدرت پروردگار است؛ یک چیز زنده را از یک چیز مردهای بیرون آوردن، یک چیز مرده را از یک چیز زندهای خارج کردن، این نشانۀ کمالِ قدرتمندی و قبضۀ نیرومند قدرت خداست.
﴿وَ مَن يُدَبِّرُ الاَمرَ﴾ کیست که امر تکوینی عالم را تدبیر میکند؟ کیست که این نیروی جاذبه را در زمین قرار میدهد تا انسان بتواند در آن زندگی کند؟ کیست که در زمین و در دریا و در کوه، استعدادهای زندگی به ودیعه میگذارد؟ کیست که به انسان نیروی استخراج میدهد؟ کیست که این خورشید و ماه و ستارگان و جهانهای دور و دور و دوردستتر را با نظم و ترتیب شگفتآوری بهوجود میآورد؟ کیست که آن ماه را در یک حد معینی از زمین قرار میدهد، که اگر بیش از آن قرار میداد، زندگی انسان در زمین ممکن نبود؛ بهخاطر اینکه آب دریا سراسر سطح زمین را میگرفت. و اگر دورتر بود، باز زندگی ممکن نبود؛ برای خاطر اینکه آب در سطح زمین باقی نمیماند و در اعماق زمین فرومیرفت. کیست آنکسیکه خورشید را میسازد، در حد معینی از زمین قرار میدهد که اگر از آن حد بیشتر به زمین نزدیک بود، زمین از گرما و اگر کمتر به زمین نزدیک بود، زمین از سرما قابل سکونت نمیبود، و ازاینقبیل.
حالا دربارۀ هنر و قدرت پروردگار چه بگوییم! اینقدر این کتابهای صادرشده و نوشتهشدۀ از دست دانشمندان علوم تجربیِ عالَم در این قرن ما، در قرن بیستم، اینقدر مطلب زیاد است که مثل من، یک گویندهای بخواهد بیاید اینجا بایستد، باید چندین روز فقط نقل بکند، که بنده هم با این کارها خیلی موافق نیستم. ﴿مَن يُدَبِّرُ الاَمرَ﴾، این سؤال درضمن اینکه از مشرکانِ زمان نزول وحی بود، از من و شما هم در قرن بیستم هست. ﴿مَن يُدَبِّرُ الاَمرَ﴾ کیست که دارد همۀ عالم را تدبیر میکند؟ از دلِ ذرات تا اعماق دنیاهای دوردست را او دارد میگرداند با دستِ قدرت. ﴿مَن يُدَبِّرُ الاَمرَ﴾، کیست؟ بیتعصب، بیغرض، آگاهانه فکر کن تا جواب واقعی را پیدا کنی. ﴿فَسَيَقولونَ اللهُ﴾ خواهند گفت ﴿الله﴾. بعضی فکر نکرده میگویند ﴿الله﴾، که عقیدهشان در همان زمان هم این بوده؛ بنده یکخُرده فکر میکنم، دقت میکنم، ﴿فَسَيَقولونَ اللهُ﴾، میگویم خداست. این انتظام عجیب عالم تکوین از سوی خداست و بس. این دست قدرت اوست که دارد این گردونه را میگرداند. آنچه که میبینیم و مشاهده میکنیم با چشم طبیعی و چشم غیرطبیعی و آنچه امروز نمیبینیم، لکن دهها سال دیگر بر اثر پیشرفت دانش خواهیم دید، جز زاییدهها و پدیدآمدههای قدرت خدا، چیز دیگری نیستند ﴿فَسَيَقولونَ اللهُ﴾.
خب، حالا که خداست، ﴿فَقُل﴾، همینجا گریبانشان را بگیر پیغمبر ما، ای مُبشّر دعوت ما، ای مسئولِ کمالِ انسان، ﴿فَقُل﴾ بگو: ﴿اَفَلا تَتَّقونَ﴾؟ آیا تقوا و پروا نمیکنید؟ یعنی چه؟ یعنی پروا نمیکنید از این خدای عظیم، از این خدای عظمتآفرین، که غیر او را در اطاعت، در عبودیت شریک او قرار میدهید؟ ببینید، اگر تدبیر تکوینی[17] عالم به دست اوست، چرا تدبیر تشریعی[18] عالم به دست او نباشد؟ من یکوقتی در آن مسجد،[19] سورۀ تبارک را معنا میکردم، یادتان هست؟ ﴿تَبارَكَ الَّذى بِيَدِهِ المُلكُ وَهُوَ عَلىٰ كُلِّ شَيءٍ قَديرُ ﴿١﴾ الَّذى خَلَقَ المَوتَ وَالحَياةَ لِيَبلُوَكُم اَيُّكُم اَحسَنُ عَمَلاً﴾، بعد وارد بیان کیفیت تکوین عالم و سماوات و ارضین و این حرفها شدم، اما اولش چیست؟ ﴿تَبارَکَ الَّذی بِیَدِهِ المُلکُ﴾، مُلک یعنی حکومت، یعنی قدرت در اختیار اوست. کدام قدرت؟ قدرت تکوین برای اوست، قدرت تشریع هم برای اوست. آنکسیکه تکوین عالم را میآراید، چرا در تشریع عالم میدان به دیگری بدهد؟ آن هم دیگری که خود، ساخته و پرداختۀ اوست. آنکسیکه قوانین و سنتهای طبیعی را در جهان و انسان، او بهوجود آورده و آفریده، چرا جَعل و تشریع قوانین مدنی و جزایی و غیره و غیره را به دست افراد ضعیف و عقلهای ناقص و دانشهای محدود و ارادههای ضعیفی، امثال بشر و بشر معمولی بدهد، چرا؟ چرا خودش جامعه را اداره نکند؟ چرا خودش قانون نگذارد؟ چرا خودش قدرت نگاهبان و پاسدار قانون را معین نکند و از او حمایت نکند؟ امامت، ولایت، چرا نکند؟ چرا امام قرار ندهد؟ چرا وَلیِّ مِن قِبَلِ الله[20] قرار ندهد؟ بگذارد به عهدۀ عقول ناقص مردم، چرا؟ ﴿فَذلِكُمُ اللهُ رَبُّكُمُ الحَقُّ فَماذا بَعدَ الحَقِّ اِلَّا الضَّلالُ فَاَنّىٰ تُصرَفوَ﴾. که گفتم دو، سه آیه را اینجا نیاوردیم که مورد نظر ما نبود.
بعد میرسد به آیۀ چهارمِ بعد از این. البته این آیاتی که ما ترجمه نکردیم، در تلاوت، تلاوتگر عزیزمان امروز تلاوت خواهند کرد که شما گوش بکنید و با توجه به این ترجمههایی هم که در این قرآنها هست، استفاده خواهید کرد. ﴿قُل هَل مِن شُرَكآئِكُم مَن يَهدي اِلَى الحَقِّ﴾[21]، پیغمبر ما! باز با اینها بهعنوان ارشاد، بهعنوان تعلیم و آموزش، سخن بگو، بگو ﴿هَل مِن شُرَكائِكُم مَن يَهدي اِلَى الحَقِّ﴾ آیا در میان این شریکان پنداری که برای خدا معین کردید و تصور کردید، کسی را سراغ دارید که بهسوی حق، انسانها را هدایت بکند؟ دارید کسی را؟ مسلّم است که ـ مسلّم که عرض میکنم یعنی به اطمینان، بهاحتمال قوی ـ منظور در اینجا باز بتها و آن سنگ و چوب و این حرفها نیستند. کسی در مورد آنها احتمال هدایت نمیداد که اینها مردم را هدایت میکنند. خب چهجوری هدایت میکنند؟ پیداست که منظور در اینجا بتهای جاندار است، آنکسانیکه اقتداری از اقتدارات و قدرتی از قدرتها در قبضۀ آنها بوده، یا مذهبی یا دنیایی که در آن ورق بعدی نوشتیم.[22] یعنی مثل فرعون، یعنی مثل فرض کنید شریح قاضی در زمان خودش، یا هرکس دیگری در آن زمینه، در این مایه.
﴿قُل هَل مِن شُرَكآئِكُم مَن يَهدي اِلَى الحَقِّ﴾ در میان این کسانی که شما رقیب و شریک و هماورد خدا قرار دادید، آیا کسی هست که مردم را بهسوی حق هدایت بکند؟ اینجا جواب این مشرکین چیست؟ ممکن است اینها در جواب بگویند بله؛ اصلاً اینهایی که ما انتخاب کردیم، حق، اصلاً حقّ مجسمند خودشان؛ هدایت که هیچ، بالاتر از هدایت هم میکنند. لذاست که جواب آنها نقل نمیشود. غلط میکنند، آنها غلط میکنند که برای شریکانِ خدا هدایتگری قائلند. تو خودت در جوابشان بگو: ﴿قُلِ اللهُ يَهدي لِلحَقِّ﴾ بِ بگو خداست که هدایت و راهبری میکند انسانها و خِرَدها را بهسوی حق. چرا؟ برای خاطر اینکه حق را خدا آفریده. دقایقِ حق را خدا میداند و خدا مردم را به حق دعوت میکند. کسی که درمقابل خدا بود، قهراً درمقابل حق، به چیزی دعوت میکند؛ پس خداست فقط آنکسیکه به حق فرامیخواند.
خب، حالا که معلوم شد خدا بهسوی حق دعوت میکند و رقیبانِ پنداری چنین نمیکنند، ﴿اَفَمَن يَهدي اِلَى الحَقِّ﴾، این استنتاجیست که با عقل و خرد و هوش خداداد انسانی باید کرد و استفاده کرد، ﴿اَفَمَن يَهدي اِلَى الحَقِّ اَحَقُّ اَن يُتَّبَعَ﴾ آیا آنکه بهسوی حق راهبری میکند، شایستهتر است که متابعت شود، ﴿اَمَّن لا يَهِدِّي اِلّا اَن يُهدىٰ﴾ یا آنکسیکه خود راه نمییابد، مگر آنکه کسی دست او را بگیرد ببرد. آخر از چه کسی باید پیروی کرد؟ دنبال چه کسی باید رفت؟ دنبالِ خدا که خود آفرینندۀ حق و راهبر بهسوی حق و راهنمای حق است؟ یا دنبال آنکسیکه اگر بخواهد به حق برسد، دست خودش را هم باید بگیرند و ببرند؟ کوری دگر عصاکش کور دگر شود.[23] او میخواهد ما را هدایت بکند؟ خودش مجبور است هدایت بشود، کسی باید او را هدایت بکند. حالا اینجا به نظر شما صحبت از کیست؟ این شریکی که میتواند مردم را هدایت بکند یا نمیتواند، اگر بخواهد هدایت بشود، باید دستش را بگیرند ببرند، این شریک چهجور آدمی میتواند باشد؟ چهجور موجودی میتواند باشد؟ آیا مراد آن گاوِ هندوها و گاوپرستهاست؟ یا مراد آن مجسمهایست که مشرک قُرَشی[24] و غیر قرشی میپرستید؟ یا مراد آتش مقدس مزدائیان[25] است؟ زرتشتیان است؟ یا مراد مجسمههای داخل کنائس[26] یهود یا در بتکدههای روم و یونان است؟ مسلماً اینها هیچکدام نیست. آنیکه میتوان گفت رهبری میکند یا نمیکند، اگر بخواهد راه بیابد، باید دستش را بگیرند و ببرند، او انسانیست که مدعیِ رهبریست؛ مدعی آن است که جامعه را به سعادت میرساند. قرآن میخواهد بگوید خدا انسان را به سعادت میرساند، خدا انسان را به سرچشمۀ حقیقت نائل میکند، انسان را به حق میرساند. آنکسانیکه خودشان از خودشان چیزی ندارند، نمیتوانند. ﴿اَمَّن لا يَهِدّي اِلّا اَن يُهدىٰ فَما لَكُم﴾ چیست شما را؟ یعنی ای مردمی که نمیاندیشید و درک نمیکنید ﴿كَيفَ تَحكُمونَ﴾ چگونه حکم میکنید؟ چگونه حکم میکنید؟ چطور برای غیر خدا میدان و مجال قائل میشوید؟ این یک کلمه دربارۀ توحید.
(البته بحثی که فردا انشاءالله داریم، باز در همین زمینه است با یک مقدار تالوت. یک چیز دیگر هم آن پایین بود، این عبارت را بگذارید بخوانم، که دیگر حاال وقت ندارم خیلی صحبت بکنم در اطرافش.) نفی عبودیت خدانماها؛ خدانما، آنکسانیکه خدانمایی میکنند، خداگونگی به خودشان میدهند، موجوداتی که بتهای جاندار بشر بودند در طول تاریخ. نفی عبودیت خدانماها، چه در لباس قدرتهای مذهبی، در پرانتز: اَحبار و رُهبان، و چه در لباس قدرتهای دنیایی، در پرانتز طاغوت، مَلَ، مُترِف.[27]
در پیشنهاد اسلام به اهل کتاب ـ که اسلام یکوقتی یک پیشنهادی به اهل کتاب کرده ـ که در قرآن آن پیشنهاد هست، نفی اطاعت قدرتهای غیر الهی در آن آیه به این صورت آمده که ﴿قُل يا اَهلَ الكِتابِ تَعالَوا اِلىٰ كَلِمَةٍ سَوآءٍ بَينَنا وَ بَينَكُم اَلاّ نَعبُدَ اِلَّا اللهَ وَ لا نُشرِکَ بِهِ شَیئاً وَ لا يَتَّخِذَ بَعضُنا بَعضاً اَرباباً مِ دونِ اللهِ﴾[28]، که خودتان نگاه میکنید.
۶.(رقق) (دقق) رقت ازنظر معنا مثل دقت است، ولی دقت جایی استفاده میشود که مراعات همۀ جوانب کار بشود و رقت به اعتبار عمق در کار است.
۷.امام باقر، حدیث شماره 32
۸.(عقب) شکنجهشده، عذابشده
۹.(نقم) عقوبت، عذاب
۱۰.(فحص) جستجو کردن، تحقیق کردن
۱۱.همانند سنگی در کنار انسان
۱۲.سوره مبارکه یونس/ آیات 28 تا 32
۱۳.آیین باستانی مردم هندوستان است که به مرور مکاتب دیگری از آن نشأت گرفتهاند. اعتقاد به تناسخ، رعایت مقررات طبقات اجتماعی در معاشرت و ازدواج، همچنین احترام به موجودات زنده، مخصوصاً گاو، برخی از اصول این آیین است.
۱۴.(شبث) چنگزننده
۱۵.سوره مبارکه سبا/ آیه 33: و کسانی که زیردست بودند به کسانی که برتری داشتند، میگویند: «بلکه نیرنگ شب و روز شما بود.»
۱۶.(وکء) تکیهگاه
۱۷.(کون) ساختن، ایجاد کردن
۱۸.(شرع) قانونگذاری
۱۹.مسجد کرامت، مشهد مقدس
۲۰.ولیّ از جانب خدا
۲۱.سوره مبارکه یونس/ آیه 35
۲۲.به پلیکپی انتهای جلسه مراجعه بفرمایید.
۲۳.جاهل برو ز مرشد بیمعرفت چه فیض / کوری کجا عصاکش کوری دگر شود (کلیم کاشانی)
۲۴.منسوب به قبیلۀ قریش
۲۵.آیینی است که در ایران باستان و میان اقوام هند و آریایی رایج بوده است. بعدها این آیین در ایران بهوسیلۀ زرتشت تغییراتی یافته است. آتش در این آیین نماد پاکی است.
۲۶.جمعِ کنیسه، عبادتگاه یهودیان
۲۷.(ملء) بزرگان و برجستگان قوم (ترف) ثروتاندوزان و اشراف قوم
۲۸.سوره مبارکه آلعمران/ آیه 64: «بگو ای اهل کتاب! بهسوی سخنی که میان ما و شما برابر باشد رویِ قبول آورید. و آن اینکه: هیچکس جز خدا را عبادت نکنیم و چیزی را شریک او نداریم و هیچیک از ما دیگری را بهجای خدا، رب و سرپرست و مدبر کار خود نگیرید. پس اگر سر پیچیدند به آنها بگویید: گواه باشد که ما تسلیم و منقاد این رویهایم.»