تلاوت امروز از دو جاست؛ یکی از سورۀ مبارکۀ قصص و دیگری از سورۀ مبارکۀ صف. برای اینکه بعضی از برادرانی که هنوز وارد نشدند در شبستان، بتوانند جایی پیدا کنند، این آیات را از روی این نوشتهها نگاه کنید، بنده یکبار متن عربیاش را بخوانم.
مطلبی که در ذیل این آیات و با استمداد از این آیات و آیات سورۀ صف، در نظر ما هست که بحث بکنیم، مطلبیست که بهترین عنوان و تیتر برای آن، همینیست که در این نوشتهها نوشتیم؛ رستاخیز اجتماعی نبوت.[2]
البته کار ما این است که شرح بدهیم رستاخیز اجتماعی نبوت چه چیزی است. یک مقدار از مقدمات این صحبت را در روزهای گذشته شنیدید که گفتیم بعثت، برانگیختگی، بهوجود آمدن شور و تلاش و انگیزشی در باطن نبی، با آغاز وحی آغاز میشود در دل پیغمبر، این بندهای که برگزیدۀ خداست و خدا او را با توجه به مایههای عمیق و سرشاری که دارد، برای رسالتی، مسئولیتی، تعهدی بدین عظمت و سنگینی، معین کرده است. بعد از آنیکه وحی الهی به یکچنین بندهای انجام گرفت، در روح او و در باطن او، جوششی و انگیزشی بهوجود میآید، انقلابی در روح خود نبی ایجاد میشود. در زندگی معمولی او، در آمد و شدِ او، در جهتگیری اجتماعی او، خلاصه در سراسر وجود او، یک رستاخیزی به پا میشود، یک انقلابی بهوجود میآید. آدمِ بعد از وحی، آن آدم دیروزی یا دو ساعت قبلی نیست. اینیکه بعضی از نویسندگان بیاعتقاد به پیامبر اسلام، از این مستشرقین ـ که بعضیشان شاید هم بیغرض باشند، اما بعضیشان مسلّم مغرض هستند ـ در زمینۀ زندگی پیغمبر مینویسند که پیغمبر در طول عمرِ قبل از بعثتش مطالعه میکرد، تفکر میکرد، تدبر میکرد، و این تفکرات بود که او را رسانید به انقلابی که ایجاد کرد؛ این حرف با این وضعِ ظاهرش، غلط و دروغ است، مگر منظورشان حرف دیگری باشد.
پیغمبر بر اثر تفکرات و تدبرات، به انقلاب و دعوت اسلامی نرسید. اصلاً او بعد از آنیکه این دعوت، این وحی، این برانگیختگی در او بهوجود آمد، موجود دیگری شد، انسان دیگری شد، وضع دیگری پیدا کرد. و نه آن پیغمبر، همۀ پیغمبرها. موسی درحالیکه زن و بچهاش را برداشته و دارد میآید طرف یک مسافرت معمولی، در وسط بیابان، در آن لحظۀ حساس، وقتی وحی الهی بر او نازل میشود، موسی دیگر همهچیز از یادش میرود. موسی آنوقتیکه رسالت را احساس میکند، انسانیست غیر از انسانِ یکلحظۀ قبل، در او یک شور دیگر، یک جوش دیگر، یک انگیزش دیگر بهوجود میآید. آن کسی این حرف را میزند که اعتقاد به نبوت و بعثت و وحی و ارتباط به عالم غیب، در مورد پیغمبران ندارد. حرفیست که مستشرق بیاعتقاد یا مغرض مینویسد و میزند، نویسندۀ کماطلاع و بیتحقیقِ غیر مغرض هم در کتابش، در نوشتهاش، در گفتهاش آن را تکرار میکند.
بههرصورت، بعثت پس بهمعنای یک انگیزش، یک انقلاب، یک تحول، یک دگرگونی، یک رستاخیز، هر تعبیری که مایلید ردیف کنید، در وجود نبی و پیامبرِ برگزیده است. بعد از آنیکه این انقلاب در او بهوجود آمد، آنوقت نوبت آن است که همین انقلاب در محیط خارجی انجام بگیرد. همان تحولی که در روح نبی ایجاد شد، باید به یک شکلی با یک وضع خاصی، در متن واقعیتِ اجتماع انجام بگیرد و این همان مطلبیست که ما اسم آن را گذاشتیم رستاخیز اجتماعی نبوت. البته بعد از آنیکه این تحول را امروز انشاءالله شرح بدهیم، بعد نوبت میرسد به بحثهای دیگری در زمینۀ نبوت. باز یکی از آن بحثها که اتفاقاً مربوط به فردا میشود و پسفردا شاید، بحث بسیار مهمیست؛ و آن دربارۀ هدف رسالت و نبوت است؛ که این رستاخیز اجتماعی، برای چه هدفی، به چه منظوری، به چه کاری انجام میگیرد. آن در طی یک بحث یا دو بحث، انجام خواهد گرفت. و این البته مسائل دیگری را باز بهدنبال دارد که اگر چنانچه عمری و فرصتی بهدست بیاید، در روزهای آینده به برادران و خواهران عرض خواهم کرد.
و اما در زمینۀ این رستاخیزی که ما برای پیغمبر فکر میکنیم و تصور میکنیم، چه میشود گفت؟ امروز در دنیا کلمۀ انقلاب با مفهومی که در فرهنگهای نو و جدید دارا هست، یک کلمۀ مفهومیست، یک کلمۀ روشن و بامعناییست. البته خیلی روشن است که منظور از کلمۀ انقلاب، یعنی یک تحول و یک دگرگونیِ عمیق بنیادی از ریشه در یک اجتماع. در کلمۀ انقلاب، بهطور حتم و لزوم، زدوخورد نیست، در کلمۀ انقلاب، بهطور حتم و لزوم، خونریزی و کشتار نیست، بهطور حتم و لزوم، دعوا و درگیری نیست؛ ممکن است دعوا پیش بیاید، ممکن است درگیری بهوجود بیاید، اما کلمۀ انقلاب حامل معنای دعوا و درگیری نیست.
انقلاب معنایش این است، اگر بخواهیم در یک مثال خیلی کوچک و ساده و محسوس برای شما برادران تشریح کنیم؛ فرض بفرمایید که این مسجد وضعش، ساختمانش، دیوارهایش، عمارتش به یک شکل خاصیست. پایههای اینجا را و شالودهها و پیهایی درست کردند، برطبق یک بنای مستطیل فرض بفرمایید که شرقاً به فلان حد، غرباً به فلان حد؛ بابِ شبستان مسجد، بدون تقسیمبندیهای داخلی؛ آن شالودهریزی و پیریزی زیر این دیوارها و پایهها را بابِ این چیزها درست کردند. اگر بنا بود اینجا بهجای سالن مسجد و شبستان مسجد، فرض بفرمایید یک عمارت مسکونی بشود، حتماً شالودۀ این بنا جور دیگری ریخته میشد، پیهای بنا جور دیگری برداشته میشد. اگر قرار بود اینجا، در داخل این شبستان، تقسیماتی انجام بگیرد، پنجتا، دهتا، بیستتا اتاق در آن دربیاید، بهعنوان مسافرخانه مثلاً، لابد بنا بود که شالوده و پیریزی اینجا جور دیگری بشود. الآن چون برای این کار آماده شده، چون به منظور یک اجتماعِ یکسره ساخته شده، پیریزی و شالوده و شفتهریزی[3] و دیوار و پایه به یک شکل خاصیست.
اگر بنا شد که یک ساختمانی را که ساخته و پرداخته و تمام شده است، مثلاً فرض کنید یک هتل را، بخواهند ویران کنند یا بخواهند تبدیل کنند به یک مسجد؛ فرض بفرمایید که یک عمارت بانک را بخواهند تبدیل کنند به یک سالن سخنرانی؛ یک خانۀ مسکونی را بخواهند تبدیل کنند به یک مرکزی که برای سکونت خانوادگی نیست؛ چهکار باید بکنند؟ بایستی تمام شالودهها و زیربناها و پایهها و بنیانها را عوض کنند. نمیشود بگویند که ما یک رنگش میزنیم، از صورتِ خانه بودن خارجش میکنیم، میکنیمش مسجد؛ نه! چنین چیزی نمیشود. نمیشود بگویند که این دیوارهای وسط را جمع میکنیم، فرض بفرمایید که بانکِ ملی بشود مسجدِ فلان، برای اجتماع مسلمانها و نماز و عبادت؛ نمیشود چنین چیزی. چرا؟ برای خاطر اینکه سبک پایهگذاری بنا برای مسجد ساخته نشده. درستشدن این بنا برای مسجد احتیاج دارد به اینکه شفتهریزیِ مخصوص، پایهگذاری مخصوص، دیوارکشی مخصوص، تقسیمبندی مخصوص، سقفگذاری مخصوص انجام بگیرد. اگر چنانچه بخواهند بنایی را که به منظور کاری ساخته شده، تبدیل کنند به بنایی که به منظور دیگری و بهکلی مغایر با آن منظور اوّلی ساخته میشود، تبدیل بکنند این بنای اول را به بنای دوم، ناگزیر باید یک انقلاب انجام بدهند. انقلاب یعنی چه؟ یعنی پایهها، زیربناها، شالودهها، قسمتهای اصلی، پیکرهها، و بنیانهای اساسی این عمارت را تبدیل کنند به پیکرههایی دیگر، به بنیانهایی دیگر، به دیوارهایی دیگر، به بدنههایی دیگر، به اندامهایی دیگر؛ این اسمش انقلاب است.
یک جامعه، یعنی مثلاً فرض کنید که پنجاههزار آدم، پانصدهزار آدم، پنجاهمیلیون جمعیت، فرق نمیکند، یک جامعه یعنی آن عده مردمی که دور هم زندگی میکنند با یک خطمشی، با یک برنامۀ عمومی، اگرچه صدر و ذیل دارد، اما راه، بهطورکلی یک راه و در یک مسیر است، این را میگویند یک جامعه، یک واحد اجتماعیِ به هم بسته. این جامعهای که عبارت است از پنجاههزار، پانصدهزار، پنجمیلیون، پنجاهمیلیون آدم، این، دوجور ممکن است ساخته بشود ـ درست دقت کنید ـ دوجور که میگویم، بهطورکلی دوجور ممکن است ساخته بشود، انواع و اقسامی باز در همین دوجور هست.
بهطورکلی دوجور ممکن است یک جمعیت ساخته بشود، شکل اجتماعی بهوجود بیاید. یکجورش این است که در میان پنجاههزار، یا پنجاهمیلیون جمعیتی که در فلان نقطه زندگی میکنند، یک طبقۀ از مردم، یک اقلیتی از مردم، حاکم و فرمانفرما و مسلط و سررشتهدار و زمامدار تمام امور بقیۀ مردم باشند. راه مردم را آنها معین کنند، قوانین مردم را آنها بگذارند، اگر مردم برخلاف میل آنها رفتار کردند، بهشدت از آنها انتقام بگیرند؛ اگر مردم به آنها گفتند شما بالای چشمتان ابروست، بهشدت آنها را ادب کنند؛ اگر چنانچه در میان این جامعه یک حادثهای پیش آمد، آن حادثه را به نفع خودشان کنند، اگرچه به زیان بقیۀ مردم باشد؛ اگر چنانچه قرار شد این اجتماع، این جمعیت، مورد یک بلایی قرار بگیرد، مردم را سپر بلای خود قرار بدهند و خودشان یک کناری بنشینند؛ این یکجور جامعه. اساسِ در بنیان و ساختمان یک جامعه همین است که اختلاف طبقاتی در این جامعه باشد یا نباشد.
اگر ما یک جامعهای را فرض کردیم که اختلاف طبقاتی داشت، اختلاف طبقاتی اگرچه کلمۀ قلمبهای به گوش بعضیها میآید، اما همینیست که گفتم، خیلی ساده بود، دیدید که چقدر آسان است اختلاف طبقاتی معنایش؛ اگر در جامعهای اختلاف طبقاتی بود، یعنی مردم جامعه، همه از لحاظِ حقوق، باهم برابر نبودند، از لحاظ امکانات و مزایای زندگی، همه در یک تراز نبودند، یک عده توانستند بیشتر ببرند، بهتر ببرند، بهتر بگویند و زور بگویند و آنچه را که میخواهند، همان را انجام بدهند؛ و یک عدۀ بیشتری مجبور بودند چشم به دست آنها باشند، گوشبهفرمان آنها باشند، دستبهبغل و کمر، درمقابل آنها باشند، سجدهبهخاک درمقابل آنها باشند؛ اگر یک اجتماعی بهاینصورت وجود پیدا کرد، که به این میگویند اجتماع طبقاتی؛ در این اجتماع، اقتصاد هم اقتصاد طبقاتیست؛ در این اجتماع، حکومت هم به سود طبقات بالاست، طبقاتیست؛ در این اجتماع، حقوق اساسی هم به سود طبقات بالاست؛ یعنی طبقاتیست، این یکجور اجتماع.
اجتماع یک عده مردم از پنجهزار تا پنجاهمیلیون گاهی بهاینصورت است، گاهی هم نه بهاینصورت نیست. پس چهجوری است؟ در میان این پنجاهمیلیون مردمی که در این جامعه دارند زندگی میکنند، احدی بر احدی حق زورگویی ندارد، نهفقط یک طبقهای بالاتر از دیگر مردم نیستند، نه هیچکس! حتی یک نفر، در همۀ این اجتماع نمیشود پیدا کرد که اگر گفتی آقا، تو چرا فلان کار را کردی؟ بگوید دلم خواسته. دلم خواسته، در این اجتماع نیست. هیچکس بر هیچکسِ دیگر تسلط و زمامداری و زورگویی و قلدری و حقبَری و دزدی و توسَری زنی؛ و درمقابل، هیچکس درمقابلِ هیچکسِ دیگر خفّت، کوچکی، ضعف، زورشنوی، مظلوم واقع شدن، برایش مفهومی ندارد. همۀ مردم در آن جامعه از پنجهزار تا پنجاه و پانصدمیلیون، مطیع فرمان یک قدرتند و آن قدرت، بالاتر از قدرت انسان و بشر است. او کیست؟ او خداست. اینهم یکجور.
دوجور ساختمانِ اجتماع داریم. یک ساختمانِ اجتماع است که مردمان، همهشان یا اکثریتشان بَرده و اسیرند درمقابل انسانهای دیگر؛ یک نوع ساختمان و بنای اجتماعی داریم که مردمان، همهشان آزادند از اسارت قدرتهای دیگر. همانطوریکه در قِسم اول، وقتی حساب میکنید، اقتصاد به سود همان طبقۀ بالاست، حکومت در اختیار همان طبقۀ بالاست، حقوق و مزایای اساسی جامعه، مخصوص به آن طبقۀ بالاست، یا هرکسی به آنها نزدیک باشد؛ همچنین در این اجتماع دومی، اجتماع بدون طبقه، اجتماعی که کسی بر کسی زور نمیگوید و تحمیل نمیکند و تحکم نمیکند، در این اجتماع، اقتصاد همگانیست، حکومت بهمعنای زمامداری، همگانیست، در اختیار همه است. حقوق اساسی، همگانیست، برای همه است، خلاصه، هرچه خوب است، برای همه است، هرچه بد است، مربوط به همه است. اگر ناراحتی پیش بیاید، همه در آن شریکند، اگر خیری پیش میآید، همه در آن شریکند، و بهشت است دنیا.
دوجور جامعه تصور میشود. این دوجور جامعهای که بیان کردیم و تشریح کردیم برای شما، در طول تاریخ، هر دوجورش را داشتیم. (باید مطالب را کوتاه و خالصه کنم؛ چون بحث از آن بحثهای پرُ هایوهوی ِپرُمطلب اجتماعی و مذهبیست، و اگر بخواهد یک نفر آدم ِ گویندهای، این مطلب را بیان کند، و تفصیال ًو تشریحا؛ً آنهم مخصوصا ً در مثل ِیکچنین محفل و مجلسی که سطح افکار بهشدت باهم متفاوت است، بخواهد همه بفهمند یا اکثریت بفهمند، الزم است که چند ساعتی دربارهاش بحث کند. من مدام سعی میکنم دست به پایین بیاورم، سطح مطلب را نازل کنم، برای اینکه اکثریت از مطلب سر در بیاورند حداقل.)
این دوجور جامعه؛ یکجور جامعۀ طبقاتی که در آن ظلم هست، جُور هست، اختلاف طبقاتی هست، استثمار[4] هست، تحکم هست، قلدری هست، تبعیض هست؛ و یکجور جامعۀ بدون طبقه که در آن عدل هست، انسانیت هست، آزادی هست ـ مخصوصاً روی آزادی تکیه دارم بهجهتی، بعضی از اجتماعات بیطبقهای که در دنیا از آن نام برده میشود، مِنهای آزادی، همهچیز دارد به ادعای خودشان ـ اجتماع بیطبقهای که رفاه در آن هست و مخصوصاً آزادی هست، در آن کسی بندۀ کسی نیست، در آن کسی بردۀ کسی نیست، در آن کسی زور شنویِ حرف کس دیگری نیست؛ این دوجور اجتماع، هر دو در تاریخ وجود داشته، هر دو.
اجتماعات نوع اول که در آن تبعیض هست، آنها اجتماعاتیست که قَیاصِره و اَکاسرۀ[5] عالَم و جباران تاریخ، آن اجتماعات را بهوجود میآوردند. و اجتماعات نوع دوم، اجتماعات آباد و آزاد و بیتبعیض و انسانی، همان اجتماعاتیست که انبیای عظام الهی در طول تاریخ بهوجود میآوردند. میگویید مگر انبیا جامعه تشکیل دادند؟ در جواب میگوییم بله، انبیا جامعهها تشکیل دادند. در قرآن نشانۀ جامعههایی که انبیا تشکیل دادند، فراوان است؛ ماجرای سلیمان، ماجرای طالوت، ماجرای موسی و آمدنش به سرزمین مقدس، ماجرای موسی و تقاضای بیرون بردن بنیاسرائیل، کجا میخواست ببردشان؟ میخواست ببرد تا جامعه و مدینۀ فاضلهای تشکیل بدهد. اینها موضوع بحثهاییست که ممکن است فردا و پسفردا اشاره بکنم، حالا فقط همین اندازه خواستم یک اشارۀ کوتاهی باشد.
دوجور جامعه داریم، هر دوجورش هم در تاریخ بوده. نوع بدش را، آنیکه عقل، آن را بد میداند و انسانیت آن را تقبیح میکند، همیشه قدرتهای سیاسیِ ضد دینیِ عالَم و تاریخ داشتند؛ نوع خوبش را، همیشه قدرتهای الهی و معنوی تاریخ؛ یعنی انبیا. انبیا که میآیند در یک اجتماعی، برای چه میآیند؟ میآیند تا آن نوع اول را تبدیل کنند به نوع دوم، این روح حرف بحث امروز ماست.
غالباً تصور از انبیا، تصور دیگریست. مردم خیال میکنند که انبیا در یک جامعهای که ظهور میکنند، مثل یک آدم حکیمِ فرزانۀ دانشمند بزرگواری، که یک کوهی از معلومات است، میآید در جامعه، یک خانهای میگیرد، یک گوشهای مینشیند تا مردم بیایند گروهگروه از خرمن فیض او و دانش او استفاده کنند. خیال میکنند که نبی یکچنین آدمیست، یک چنین موجودیست. نبی مثلاً، فرض بفرمایید وارد یک جامعهای شده، مثلاً ابراهیم خلیلالله یا موسی کلیمالله، وارد یک جامعهای شده و یک خانهای گرفته و حالا یا آبرومند یا کوچک یا بزرگ، نشسته آنجا و یک ساعتی هم برای ملاقات مؤمنین و غیر مؤمنین مهیا کرده، و هرکس هم میآید پیش او، امربهمعروفش میکند، نهیازمنکرش میکند؛ مردم از خدا بترسید؛ مردم خدا هست؛ با آنها استدلال میکند، بحث میکند؛ یک عدهای را آدم میکند، بعد هم از دنیا تشریف میبرد. خیال میکنند نبی یکچنین چیزی است.
نبی اینجوریها نیست؛ نبی وقتیکه در یک اجتماعی مبعوث میشود، یعنی برانگیخته میشود و همانطوریکه تشریح کردم، در باطن او و در روح او رستاخیزی بهوجود میآید، این دیگر وقتی آمد در جامعه، یک آدمیست که سر از پا نمیشناسد، یک آدمیست که آرام و قرار ندارد، یک انسانیست که تبدیلشده به یک شعلۀ جَوّالۀ[6] سوزانی، در اجتماع که میآید، یک نگاهی به وضع اجتماع میکند، میبیند، هان! این ساختمان، ساختمان غلطیست، این عمارت بد بنا شده، غلط پایهگذاری شده، دیوارهای آن و پیهای آن و شفتههای آن نادرست و برخلافِ اسلوبِ معماری فطرتِ انسان انجام گرفته؛ میفهمد که این باید عوض بشود، میفهمد که این عمارت باید تبدیل شود به یک عمارت نیکو. یعنی چه؟ یعنی میفهمد که این جامعه، این جامعۀ طبقاتی، این جامعهای که در آن تبعیض هست، ظلم هست، نابسامانی هست، نامردمی هست، بایستی عوض بشود و تبدیل بشود به یک جامعۀ توحیدی.
جامعۀ توحیدی کدام است آقا؟ در بحث توحید گفتیم. اشاره کردیم، توحید، نفی طبقات است. توحید الهی بهمعنای قدرت و حکومت خداست؛ توحید الهی بهمعنای این است که همهچیز، قانون، سنت، مقررات، آداب، فرهنگ، باید از سوی خدا الهام داده بشود. توحید الهی یعنی اینکه همۀ مردم بندگان خدا باشند و بس، بندۀ کس دیگری نباشند؛ بندگان، آزادِ از بندگیِ دیگر بندگان باشند. وقتیکه نبی وارد اجتماع میشود، با این ایده، با این هدف، با این فکر وارد اجتماع میشود که آن جامعۀ طبقاتی را دگرگون کند، ویران کند، درهم بریزد و یک جامعۀ توحیدیِ بیطبقۀ بیتبعیضِ بیظلمِ تحت حکومت پروردگار عالم بهوجود بیاورد؛ نبی برای این کار میآید.
اگر میخواستم مثال بزنم به چهرهها و شخصیتهای معروفِ غیرِ پیغمبر، لابد باید مثال میزدم به همین چهرههای معروفی که کموبیش اهل مطالعه میشناسند، منتها دوست نمیدارم که حالا اسمهای غیر مذهبی را در بحثهای مذهبی بگنجانم؛ تا بخواهیم حدودش را معین کنیم، ممکن است وقت یک مقداری بگذرد. میآید در اجتماع برای دگرگون کردن، نمیگویم میآید برای خونریزی، ابداً؛ نمیگویم میآید برای کشتوکشتار، هرگز؛ نمیگویم میآید برای اینکه مردم را به جان هم بیندازد، هیچوقت؛ اینجور نیست. همانطورکه عرض کردم، کلمۀ انقلاب، کلمۀ دگرگونی، کلمۀ تحول، در آن جاری شدن خون از دماغ یک نفر هم نیست. ممکن است احیاناً در همۀ کارهای معمولی زندگی، یک خونریزی بهوجود بیاید، ممکن هم هست نیاید. مگر جنگ بینالملل اول برای چه بهوجود آمد؟ یک سوءقصد کوچک نسبت به یک آقا، به یک ارباب، در یک گوشۀ دنیا، همۀ دنیا را به کام مرگ و جنگ و آتش کشید؛ مگر اینجور نبود؟ ولیعهد اتریش و نمیدانم آن حرفها. یک سوءقصد کوچک ممکن است یک دنیا را به آتش بکشد. البته در یک انقلاب هم ممکن است خونریزی باشد، ممکن هم هست نباشد، در کلمۀ انقلاب خونریزی، کشتار، دودستگی، ریختن به جانِ هم نیست.
اگر پیغمبر وقتی وارد اجتماع شد، وقتی سخن انقلابی خود را گفت؛ یعنی به فرعون گفت که تو نباید آنجا بنشینی و نباید بنیاسرائیل را اینقدر در فشار قرار بدهی و نباید طبقات مختلف اجتماعی بسازی؛ وقتیکه این را به فرعون گفت، اگر فرعون گفت به چَشم، من حاضرم، فرمایش شما را میشنوم، از آنجا میآیم پایین؛ بعد پیغمبر بنا میکند با دست صنّاعِ[7] قدرتمند خود اجتماع را ساختن، هیچ آبی هم از آب تکان نمیخورد. علت اینکه زدوخورد و درگیری در انقلابهای انبیا پیش میآید؛ که خدا در قرآن میگوید: ﴿وَ كَاَيِّن مِن نَبِيٍّ قاتَلَ مَعَهُ رِبّيّونَ كَثيرٌ﴾[8] ایبسا پیامبرانی که خداپرستانِ بسیاری در رکاب آنها جنگیدند؛ یا جهاد در اسلام تشریع میشود؛ علت این است که آن طبقۀ مرفّه، آن طبقهای که لبۀ تیز انقلاب بهطرف اوست و امتیازات از او گرفته میشود، او حاضر نیست به این انقلاب. واِلّ اگر او آدم بشود، اگر واقعاً حقیقت را بفهمد، اگر مثل بسیاری از بزرگان سیاسی و اقتصادی و مالیِ تاریخ، که یکهو تحت یک تحول زیبا و نیکو در روحشان، تبدیل شدند به یک انسان معمولی، همۀ کسانی که درمقابل پیامبران و دعوت پیامبران قرار میگرفتند، اگر تسلیم میشدند، از آن اوج پایین میآمدند، پیغمبر هیچ مجبور نمیشد که دست به کشتار و زدوخورد و این چیزها بزند.
پس پیغمبر که میآید داخل یک اجتماعی، برای این تحول میآید. پیغمبر میآید تا دگرگونی ایجاد کند. یعنی چهکار بکند؟ یعنی مثلاً در جامعۀ عربستانِ زمان پیغمبر، بگوید که چرا باید موارد ثروت در این جامعه، سرچشمههای جوشانِ مال، باید در اختیار یک اقلیّت اشراف باشد؟ چرا؟ چرا باید بردگان و غلامان، جفاکِش هوسهای اربابها باشند؟ چرا باید ضعیفان، جورکش و بارکش تمایلات ولیدبنمغیرهها و ابوجهلها و ابولهبها باشند، چرا؟ چرا اینها همه در یک سطح نباشند؟
«النّاسُ سُواسيونَ کَاَسنانِ المُشطِ»[9]؛ یک شانه را دست بگیرید، از اول شانه تا آخر شانه، یک دانه از این دانههای شانه را میبینید که از یک امتیاز بیشتری برخوردار باشد؟ همه در یک حد، همه در یک سطح، همه با یک حجم، همه به یک شکل، برابر و چه زیبا! انسانیّت همین است. «الناس سُواسيون» برابرند انسانها، «کَاَسنانِ المُشط» مثل دندانههای شانه. این ندای پیغمبر است: «کُلُّکُم مِن آدَم وَ آدمُ مِن تُرابٍ»[10] انسانها همه فرزندان آدمند.
آن آقایی که در فلان گوشۀ مکه کاخی برافراشته است، باید خوب بخورد، خوب بنوشد، تجارت هم برای او باشد، دیگران هم بردگان و شترداران او باشند، استفاده را هم او بکند، مقدّرات مکه را هم او ترسیم بکند. فلان آقا با این خصوصیات، هیچ فرقی ندارد با آن نوکر پست درِ خانهاش؛ هیچ فرقی باهم ندارند، از لحاظ عنصر و گوهر انسانی باهم برابرند، هیچ تفاوت ندارند. چرا باید میدان برای استفادههای او اینقدر وسیع باشد و این بیچاره حتی یک بال نتواند در این قفس بزند؟ چرا؟ میدان درمقابل همه باید باز باشد. ببینید اینها داعیههای پیغمبر است. در تمام جامعههایی که پیغمبری ظهور کرده، با این داعیه ظهور کرده؛ یعنی آمده تا جامعه را از شکلی غلط، از شکلی ناموزون، از شکلی توأم با ظلم و جُور و ستم، تبدیل کند بهشکلی موزون، بهشکلی زیبا، بهشکلی عادلانه؛ این یک مطلب. رستاخیز نبوت این است. هر نبیای که در هر اجتماعی مبعوث شده و ظهور کرده، سر این ظهور کرده، این را بدانید. بهطورکلی، هیچ پیغمبری نبوده که آمده باشد تا برای مردم، یک مقدار مسائل فرعی و جزئیِ زندگی را بیان بکند.
البته پیغمبران بزرگ که پیغمبران اولوالعزم مینامیم و بهاینعنوان آنها را میشناسیم، اینها قطبهای انقلابات الهی بودند، و پیغمبران دیگر، بعضی میآمدند دنبالۀ انقلاب آنها را میگرفتند، بعضی میآمدند کار آنها را تکمیل میکردند، بعضی میآمدند کار آنها را به ثمر میرساندند، بعضی میآمدند رجعتهایی که بعد از انقلابهای به ثمر رسیدۀ آنها بهوجود میآمده، برگردانند، باز یک انقلاب نوینی بهوجود بیاورند؛ همان کاری که اوصیایِ پیغمبر ما، بعد از رحلت پیغمبر ما انجام میدادند؛ کار امیرالمؤمنین، کار امام حسین، کار ائمۀ دیگر، کار علمای امت اسلام و کارِ بالاخره صاحبالزمان، ولیعصر صلواةاللهوسلامهعلیه. (صلوات جمع. ما معموال ًعادت نداریم که در وسط صحبتمان، بدون اینکه خودمان تقاضا کنیم، صلوات را بلند بفرستند آقایان. حاال که همهمهای بهوجود آمده، باالخره بدون اجازۀ ما آقایان صلوات فرستادند، یک صلوات هم به خواهش بنده بفرستند. صلوات جمع)
مطلب دیگری که در زمینۀ این رستاخیز لازم است توجه داشته باشند؛ (که در این کاغذ نوشتیم ما، در این نوشتهها و پلیکپیها.) سؤال میکنیم ما، آقا چه اشکالی دارد که نظام جاهلی برقرار باشد؟ این نظام عادلانه برقرار نشود؟ این پیغمبری که میآید، اینقدر زجر میکشد، خودش را به آبوآتش میزند تا این وضع غلط را تبدیل کند به وضع زیبا و نیکو، چه مانعی دارد که این کار را نکند؟ چه مانعی دارد که بگذارد به همان شکل بماند؟ چرا آن وضع بد است؟ چرا آن وضع غلط است؟ کدام حقی در اینجا وجود دارد که شما آن را مقیاس میگیرید، اَلحَقُّ لِمَن غَلَب[11]، هرکه غالب شد، هرکه قدرت بهدست آورد، نوش جانش، گوارایش؛ آنیکه توسریخور است، به دَرَک، میخواست نشود، میخواست نباشد، حالا که هست، بگذار هرجوری تُرکتازی[12] میکنند بکنند، پیغمبر چرا خودش را به آبوآتش میزند؟ چرا؟
یک سؤالیست دیگر، ممکن است شما بگویید آقا، کسی این سؤال را نمیکند؛ بله، به زبان کسی این سؤال را نمیکند، اما در باطنِ روحِ غالب مردمی که درمقابل نابسامانیها، وضع نبوی ندارند، این سؤال هست و پاسخ به این سؤال داده نشده. علتش این است؛ پیغمبر بیجا حرکت نمیکند، پیغمبر بیجهت خود را به آبوآتش نمیزند؛ آنچه که او میبیند از وضع موجودِ زمانِ خود، وضع باطل و برخلاف فطرت انسانی و جهانیست؛ آنچه که او میخواهد انجام بدهد، وضع حق، یعنی برطبق فطرت جهانی و انسانیست.
حق و باطل؛ این دو کلمهای که شما در سراسر قرآن بسیار برخورد میکنید به مواردی که از آنها نام برده شده؛ صفآرایی میان حق و باطل، در دهها آیۀ قرآن مجسّم و مشخص شده. یعنی چه حق و باطل؟ یک مطلبی اینجا ذکر کردیم که توضیح حق و باطل است. گفتیم آقا، انسان، این موجودی که با این شکل، با این قواره، در عالم دارد راه میرود، این با یک خصوصیاتی ساخته شده و بنا شده. انسان یک خصوصیاتی دارد، یک امکاناتی دارد، یک نیازهایی دارد، یک موجودیست خلاصه که با یک مقدار خصوصیات و امکاناتِ خاص خودش بهوجود آمده. این را اینجا داشته باشید. این جهانی هم که انسان در آن زندگی میکند، باز با یک شرایطی، با یک خصوصیاتی، دارای حرکتی و بهسوی جهتی ساختمان شده. این عالمی که شما نگاه میکنید و میبینید به چشمتان، هر چیزش یک گوشهای افتاده؛ خورشیدش میلیونها فرسنگ راه تا فلان سیارۀ دیگر دارد، انسانش با گیاهش، با حیوانش، با همدیگر به ظاهر ارتباطی ندارند؛ این در نظر یک خداپرستِ خداشناس، یک وحدت لایتجزّا[13] است. تمام این عالم یک چیز است، اجزای این عالم اجزای یک پیکرند. همچنانیکه یک پیکر، حرکت مشابهی در میان تمام اجزایش هست، در این عالم هم همینجور است.
در یک انسان، معده یک کار میکند، چشم یک کار میکند، کبد یک کار میکند، مغز و اعصاب یک کار میکنند، اما حاصلِ جمع همۀ این کارها یک چیز واحد و مشترکیست و آن چیست؟ آن زنده ماندن این انسان، حرکت کردن این انسان، تلاش کردن این انسان، ادامۀ زندگی دادن این انسان است. حاصل جمع تمام حرکاتی هم که شما در این عالم مشاهده میکنید، از بالا و پایین و این کره و کرات دیگر، حاصل جمعش یک چیز واحدی درمیآید، یک حرکت واحدی درمیآید. (یکخردهای الزم است دقت کنید، آن روز هم گفتم، منتظر نباشید همیشه در بحثها یک چیزی مثل آب روان بنوشید و استفاده کنید، یکقدری محتاج هضم بدانید، محتاج فعالیت بدانید حرفها را، یکقدر رویش تأمل و فکر کنید.) همۀ موجودات دیگرِ غیرِ انسانی، چون شعور ندارند، چون اراده و اختیار ندارند، خواه و ناخواه دارند در این مسیر، در این حرکت عمومی پیش میروند، انسان است که دارای اختیار است، انسان است که میتواند لج کند و از این قافلۀ اشیایِ عالم خودش را کنار بکشد و به عکس حرکت کند. فقط انسان است که میتواند دنبالهرو این کاروان، کاروان جهان که گفتیم یک جهت واحدی دارد، راه نیفتد و پیش نرود؛ فقط انسان است. بقیۀ موجودات، اگر هم یکوقتی از مسیر طبیعی خود خارج بشوند، انسان خارجشان میکند. اگر چنانچه اورانیوم را بشکافند و بهجای اینکه از آن برای درمان هزاران درد استفاده کنند، بمب اتم درست بکنند و بیندازند میلیونها انسان را بکُشند، اینهم انسان میکند؛ خودِ اورانیوم از این مسیر طبیعی عالم، هرگز تعدّی و تجاوز نمیکند، آن در این راه معمولی دارد حرکت میکند. اگر این مادۀ اِلاِسدی[14] که باید از آن برای شفای دردها استفاده کرد، بهصورت یک مادۀ مخدّری دربیاید و داده بشود به کام یک جوانی و او را ساعتها گیج و بیخبر از آنچه پیرامونش میگذرد بسازد، این تقصیر خودِ آن گیاه، تقصیر خودِ آن ماده، تقصیر خودِ آن شیء نیست، باز تقصیر این انسان است.
در این کاروانی که ترسیم کردیم برای شما، این کاروانی که خورشید، یکی از اجزای این کاروان است، زمین یکی از اجزای این کاروان است، کهکشانها و موجودات ریز و درشت این عالمِ وسیع، هرکدام عناصر و اجزایی از این کاروانِ وسیع هستند، همه دارند سربهزیر به راه خودشان میروند، همه دارند میروند؛ فقط این موجودِ شیطان است، این موجود متحرک و فعال است، این موجود صاحبِ اختیار است که گاهی خودش راهش را کج میکند، به عکس برمیگردد، چپ و راست میرود. گاهی هم دست موجودات بیزبان دیگر را میکِشد، دنبال خودش میبرد. اورانیوم را دنبال خودش میبرد، اِلاِسدی را دنبال خودش میبرد، مُرفین را دنبال خودش میبرد. مُرفین که باید به سود بشر تمام بشود، به زیان بشر تمام میشود، آن گیاه کَذایی که بایستی بشر را جان بدهد، به بشر مرگ میدهد؛ خودش که نمیکند، این را هم همین انسانِ از راه برگشتۀ از مسیر خارج شده انجام میدهد؛ انسان دارای این خصوصیت است.
چون انسان دارای این خصوصیت هست؛ اختیار دارد، اراده دارد، میتواند راه خودش را عوض بکند؛ چون اینجور است، لذا لازم است قانونی برای او معین بشود، خط سِیری برای او مشخص بشود، به او بگویند آقا شما از این خطِ سِیر باید حرکت کنی تا دنبال این کاروان راه افتاده باشی. اگر از این خط سیر تجاوز کردید، از این نقشهای که برای شما میکشیم خارج شدید، بدانید که از مسیر این کاروان بیرون رفتید. یعنی چه؟ یعنی قانون برای این انسان لازم است. این قانونی که مطابق خط سیر حرکت دستهجمعی موجودات عالم انجام میگیرد، این قانون اسمش چیست؟ اگر گفتید؟ حق. حق یعنی این. حق یعنی آن قانونی که منطبق است با سرشت عالم، و چون با سرشت عالم و جهان منطبق است، با سرشت انسان نیز منطبق است؛ چون انسان هم یکی از اجزای این عالم است دیگر، چون انسان هم جزئیست از اجزای این پیکرۀ عظیم؛ چون اینجور است، چونکه این قانون منطبق است با فطرت انسان و جهان، پس به خیر و صلاح او هم تمام میشود.
باطل چیست؟ باطل آن خطمشیی، آن قانونی، آن راه و رسمیست که برخلاف فطرت جهان و سرشت انسان وضع و جعل و انجام شده باشد. باطل آنیست که قلدرها و شیطانها و آنهایی که میخواهند از این مسیر منحرف بشوند، آنها درست میکنند. پیغمبران همیشه حق را میآورند تا باطل از میان برود. آن جامعهای که فرعون درست میکند، مردم را به چند طبقه تقسیم میکند، بر یک طبقۀ از آنها فشار میآورد، یا یک طبقه را مرفّه نگه میدارد و بر دیگران ستم میکند، آن وضع و آن نظام و آن مقررات و آن شکل اجتماعی، شکل باطل است. پیغمبرها میآیند تا آن شکل باطل را وارونه کنند. میآیند تا آن را متلاشی کنند، از بین ببرند، جای آن را به حق بدهند. پس اینکه پیغمبر خود را به آبوآتش میزند، برای خاطر حق است؛ چون حق آن چیزیست که او میگوید و او میخواهد. برای خاطر حق است که خودش را اینقدر ناراحت و در معرض رنج قرار میدهد. برای خاطر جایگزین کردن حق بهجای باطل است که پیغمبران لحظهای تلاش را بر زمین نمیگذارند، فراموش نمیکنند، یکلحظه بیکار نمیشوند و آرام نمیگیرند. مسئلۀ جایگزین کردن حق بهجای باطل است، این تفسیر و تحلیل کار پیامبران است.
خلاصهگیری میکنیم حرف را؛ پیغمبرها نظام جاهلی را ـ برای اینکه طبقاتی بودن را، ظالمانه بودن را، استثمارگرانه بودن را، غیر انسانی بودن را، و ازاینقبیل نقاط منفی را مشخص کنیم، بهترین کلمه، کلمۀ جاهلیست؛ جاهلیّت، یعنی نظام غیر عادلانۀ غیر فطریِ غیر انسانی را ـ میخواهند تبدیل کنند به نظام الهی، به قوارۀ اجتماعی توحیدی؛ میخواهند تبدیل کنند به اینکه جامعه قلمرو حکومت خدا باشد، نه قلمرو حکومت هوسها و هواها، این حاصل کار پیغمبرهاست. پیغمبرها میآیند تا نظام اجتماعیِ غلط را تبدیل کنند به نظام اجتماعی صحیح، شعار توحیدشان هم به همینخاطر است، مبارزاتشان با طواغیت هم به همین جهت است. مبارزات طواغیت با آنها هم به همین جهت است. که اینهم فصلی از این گفتارِ مسلسل خواهد بود، یک روزی ممکن است انشاءالله عرض کنیم طبقات معارض با انبیا چه کسانی بودند و انگیزههای معارضهشان و مخالفتشان چه بود.
آیاتی که از سورۀ قصص در نظر گرفتم که تلاوت بشود، همین وضع را تشریح میکند؛ وضعِ جاهلیِ حکومت فرعونی و جامعۀ فرعونی را، و وضعی را که موسی میخواست بهجای آن وضعِ فرعونی برقرار کند. ضمن اینکه این دو وضع در مقابل هم مشخص میشوند، نویدی هم داده میشود به آنکسانیکه دنبال وضع موسوی حرکت میکنند. نوید داده میشود که بالاخره ارادۀ پروردگار بر این قرار گرفته که موسویان عالم، یعنی توحیدیانِ عالم و الهیانِ عالم، موفق و پیروز بشوند. علتش هم روشن است؛ اینهم باز موضوع بحث دیگریست از آن تیترهایی که در نظر گرفتیم به تدریج عرض بکنیم، فرجام نبوت، آخر کار نبوت چیست؟ فتح و پیروزی، و چرا؟ چون مطابق با فطرت و سرشت جهان و انسان است.
اینها اجمالاً در این چند آیهای که ما اینجا تلاوت میکنیم ذکر شده و مورد نظر است که حالا ترجمهاش را عرض میکنیم به آقایان. (خواهش میکنم به این نوشتهها نگاه کنید، هرکس هم قرآن دارد دستش، به قرآن نگاه کند.)
﴿بِسمِ اللهِ الرَّحمنِ الرَّحيمِ، طسم﴾[15]. این رمز اول سوره، البته از جملۀ بحثهای خیلی کماهمیتیست که در زمینۀ بعضی از آیات قرآن ممکن است مطرح بشود؛ که چیست این رمزها، آنجوری که مفسرین گفتند. کاری به کارش نداریم. ﴿تِلكَ آياتُ الكِتابِ المُبينِ﴾ این است آیههای کتاب روشن و روشنگر، ﴿نَتلوا عَلَيكَ مِن نَبَاِ موسىٰ وَ فِرعَونَ بِالحَقِّ﴾ بر تو میخوانیم بخشی از داستان مهم موسی و فرعون را. بخشی از آن ماجرای مهم بناست بیان بشود. روش قرآن بر این است که در هر قسمتی که ماجرای پیغمبری را نقل میکند، از هر بُعدی که به داستان نگاه میکند، یک منظور خاصی دارد و به تناسب همان منظور است که یک قسمت مخصوصی از این داستان را انتخاب میکند برای نقل کردن. اینجا یک قسمت خیلی کوتاهی را ذکر میکند، برای این است که یک منظور خاصی دارد و آن، مسئلۀ غلبۀ حق بر باطل است. البته آن قسمتهای داستانش را ما در این بحث امروز نخواهیم آورد و نیاوردیم.
بخشی از داستان مهم موسی و فرعون را بر تو فرومیخوانیم ﴿بِالحَقِّ﴾ برطبق حق، برطبق حقیقت، دور از افسانه و اسطوره، ﴿لِقَومٍ يُؤمِنونَ﴾ به سود مردمی که ایمان میآورند. اینیکه بر تو بیان میکنیم و میخوانیم، بیفایده و کماثر نیست، بلکه برای مؤمنینی که به تو گرویدهاند، بهشدت مؤثر و مفید و سودمند است. آنها وقتیکه این داستان را با این بینش، شنیدند و سنت الهی را در این زمینه فهمیدند، راهشان را مشخص و معین میکنند. خلاصۀ مطلب این است که ﴿اِنَّ فِرعَونَ عَلا فِی الاَرضِ﴾ فرعون در زمین برتری جُست، بزرگی طلب کرد برای خود، عُلُوّ گرفت، یعنی چه علو گرفت؟ در این سطحِ برابرِ انسانها، یکهو بلند شد، نشست روی آن طاقچه، خودش را بالاتر از دیگران گرفت. همه برابر بودند، همه همسطح بودند، او برتری گرفت بر دیگر بندگان.
﴿اِنَّ فِرعَونَ عَلا فِی الاَرِ﴾ در روی زمین برتری و بزرگی به خود بست و برای خود برگزید، ﴿وَ جَعَلَ اَهلَها شِيَعاً﴾ خودش را در درجۀ بالا گذاشت، مردمِ زمین را هم تقسیمبندی کرد، طبقهبندی کرد، گروهگروه کرد. یک عده را نزدیکتر به خودش؛ طبقۀ هامان و طبقاتی مشابه او، یک طبقه پایینتر، یک طبقه پایینتر، طبقاتی درست کرد در جامعۀ فرعونیِ خود و در روی زمین خدا. ﴿يَستَضعِفُ طائِفَةً مِنهُم﴾؛ علاوهبراینکه طبقاتی و دارای گروههای مختلف کرد جامعه را، بهخصوص روی یک طبقه فشار را بیشتر کرد، ﴿يَستَضعِفُ﴾ مستضعف میساخت گروهی از آنها را. بنده اینجا برای ﴿يَستَضعِفُ﴾ یک معادل فارسی به نظرم رسید که نوشتم، یک طبقه را مورد ستم و در پنجۀ ضعف و ناتوانی گرفت؛ استضعاف. استضعاف را نمیشود گفت مظلوم ساختن، که البته مورد ستم را بنده نوشتم؛ برای خاطر اینکه معمولاً مستضعفین را بهمعنای مظلوم شمردهشدگان معنا میکنند. در پنجۀ ضعف نگه داشت اینها را، در میان جامعه امکانات را از اینها گرفت، قدرتها را از اینها گرفت، اینها را ضعیف کرد و در ضعف نگه داشت. ﴿يَستَضعِفُ طائِفَةً مِنهُم﴾ عدهای از مردم جامعه را و یک طبقۀ از اینها را بهشدت در پنجۀ ضعف و ناتوانی نگه داشت، انداختشان به کام ضعف، به کام ناتوانی، ﴿يَستَضعِفُ﴾ ضعیف شمرد اینها را، خوار گرفت اینها را، به تعبیرات گوناگون؛ حاصلش این است که اینها را در جامعه از همۀ امکانات رشد و ترقی محروم کرد، از همۀ امکانات. و شما اگر چنانچه با مسائل اجتماعی و با کتابهای اجتماعی آشنا باشید؛ در دنیا، در این کشورهای جهان سوم مخصوصاً، این مطلب را کاملاً میبینید و درک میکنید. همۀ امکانات رشد و ترقی در انحصار یک عدۀ مخصوصی قرار میگیرد، دیگران نمیتوانند رشد کنند، نمیتوانند نفس بکشند و اگر رشدی هم کردند، رشدشان در خدمت و استثمار آن طبقۀ برگزیده است. ﴿يَستَضعِفُ طائِفَةً مِنهُم﴾ در ضعف و ناتوانی و بهشدت تحت فشار گرفت گروهی از آنها را.
و فشارش هم این بود که ﴿يُذَبِّحُ اَبنآءَهُم﴾ جوانهای آنها را میکشت. نمیگذاشت نسل جوان اینها رو بیایند، احساس میکرد که در میان اینها حرکتی و هیجانی هست و میدانست که آنکسیکه بتواند این حرکت و هیجان را به آخر برساند، نسل جوان است. و چون در آن دوران و در شرایط اجتماعی آن روزگار، زنها در این مسائل و مسائل اجتماعی شاید دخالتی نداشتند و بار روی دوش پسرها بوده، به این دلیل فشار بیشتر روی پسرها بود. البته این را از خارج میدانید، در نقلها و روایاتی که دراینباره رسیده، شنیدیم و خبر داریم که میدانست که در میان همین جوانها، موسایی بناست پدید بیاید و آن موسی است که عاقبت، جهان را بر او دگرگون و منقلب خواهد کرد. یا به خصوصیت میدانست، آنچنانکه ظاهر روایات است، که کاهنی گفته بود: فرزندی به این خصوصیات به دنیا خواهد آمد که نامش موسی است. یا به خصوصیات نمیدانست، آدم روشنبینی بود، میفهمید، میفهمید که بالاخره در میان این نسل جوانی که در جامعۀ فرعونی، میان بنیاسرائیل هستند، با شور و ایده و خروش فراوان؛ عاقبت اینها یک موسایی، یک انسان بزرگی، یک مرد فداکاری میانشان پیدا خواهد شد و از این میترسید؛ لذا جوانها را میکشت.
﴿يَستَحيي نِسآءَهُم﴾ و زنانشان را زنده نگه میداشت؛ یا برای اینکه فاسد کند اینها را، یا برای اینکه نسلشان را به فحشا بکشاند، یا برای اینکه آن سَلامتِ نَسَبشان را از بین ببرد؛ یعنی دخترهای بنیاسرائیل ظاهراً با پسرهای آنها ازدواج نمیکردند، میخواست که جوانی نباشد، دخترها باشند تا نسل قاطی بشود و بنیاسرائیل هضم بشوند در جامعۀ فرعونی، در جامعۀ مصر هضم بشوند، حل بشوند، از بین بروند. چون همینطوریکه یکوقتی در آیات اول سورۀ بقره به یک مناسبت گفتم، چهارصد سال بنیاسرائیل در میان آن جامعۀ نابسامانِ ناموزون فرعونی استقامت کرده بودند و ایدههای شریف خودشان را نگه داشته بودند.
خب، این جبههبندی میان این دو گروه؛ ازطرفی فرعون یکچنین وضعی دارد که در آخر آیه میگوید: ﴿اِنّهُ كانَ مِنَ المُفسِدينَ﴾ همانا و به یقین او از مفسدان و فسادانگیزان بود. فسادِ در فطرت ایجاد میکرد، فساد در جامعه ایجاد میکرد، فساد در جهان ایجاد میکرد، که در آن آیۀ دیگر در سورۀ بقره: ﴿وَ اِذا تَوَلّىٰ سَعىٰ فِی الاَرضِ لِيُفسِدَ فيها وَ يُهلِكَ الحَرثَ وَ النَّسلَ وَ اللهُ لا يُحِبُّ الفَسادَ﴾[16]. خاصیت امثال فرعون این است که در زمین فساد ایجاد میکنند، تباهی بار میآورند، از بار آمدن و به ثمر رسیدنِ ذخیرههای معنویِ این عالم، به انواع و اقسام جلوگیری میکنند، یا اگر چنانچه به ثمر میرسانند، بهصورت غلط و نادرستی به ثمر میرسانند، و فرعون هم ازاینقبیل بود.
حالا درمقابل، حق چه؟ ارادۀ خدا بر چه و سنت الهی بر کدام جهت قرار گرفته است؟ ﴿وَ نُريدُ﴾ و میخواهیم ما، یعنی سنت و ارادۀ تکوینی ماست، ﴿وَ نُريدُ اَن نَمُنَّ عَلَى الَّذينَ استُضعِفوا فِی الاَرضِ﴾؛ نمیگوید وَ اَرَدنا، آنوقت دربارۀ بنیاسرائیل این اراده را کردیم، نه، برای همیشه است، همیشۀ تاریخ. خواستهایم ما و میخواهیم که منت گذاریم بر همان مستضعفان، بر همان طبقهای که در پنجۀ قهر و اسیر چنگال ضعف و ناتوانی بودهاند، بر سر آنها میخواهیم منت بگذاریم و آنها را از آن پستی نجات بدهیم، از استضعاف خارجشان کنیم. ﴿وَ نُريدُ اَن نَمُنَّ عَلَى الَّذينَ استُضعِفوا فِی الاَرِ﴾ بر مستضعفین زمین منت گذاریم، ﴿وَ نجَعَلَهُم اَئِمَّةً﴾، آنها را از دنبالهرویِ اجتماع، از تابع بودن، به پیشروی و زمامداری و متبوع بودن برسانیم، مستضعفین زمین را، مسلط کنیم بر اکاسره و قیاصرۀ[17] عالَم، بر قدرتمندان زورگو. ﴿وَ نجَعَلَهُمُ الوارِثينَ﴾ و آنان را وارثان و میراثبَران خیرات زمین قرار بدهیم؛ اینهم ارادۀ ماست.
﴿وَ نُمَكِّنَ لَهُم فِی الاَرِ﴾ آنان را در زمین متمکن و مستقر سازیم، ﴿وَ نُرِيَ فِرعَونَ وَ هامانَ وَ جُنودَهُما﴾ و نشان بدهیم به فرعون، به هامان. اینها نمایشگر دو طبقهاند، فرعون اگرچه مربوط به طبقۀ عالیه است، اما چون شخص برجستۀ طبقۀ عالیه است، مَثَل طبقۀ ممتازهای است که هامان هم تحت اختیار اوست، تحت استثمار اوست. و هامان، سمبل و نمایشگر یک طبقۀ دیگری است، طبقهای که همۀ امکانات و نیروهایشان را در خدمت فرعون به کار میبرند، همانیکه در تعبیرات قرآنی گویا از آنها به ملأ تعبیر میشود، که راجع به ملأ در آینده صحبت خواهیم کرد انشاءالله. ﴿وَ جُنودَهُما﴾ و سپاهیانشان، آنکسانیکه در راه آنها تلاش میکنند، بدون اینکه از آنها خیری ببینند، ولی بههرحال در خدمت آنها هستند. نشان بدهیم به آنها، ﴿مِنهُم﴾ از این مستضعفین، ﴿ما كانوا يَحذَروَ﴾ آنچه از آن پرهیز داشتند. همانیکه فرعون از آن میترسید، آن را بر سرش بیاوریم؛ همانیکه هامان از آن گریز و پرهیز داشت، آن را بر سرش بیاوریم؛ یعنی این قدرتها را از آنها بگیریم، بدهیم دست مستضعفین، بدهیم دست خاکنشینان، بدهیم دست مستمندان. که البته همیشه مستمندان در هر جامعهای اکثریت آن جامعه را تشکیل میدهند. اینهم ارادۀ پروردگار.
بعد البته وارد میشود به مسائل دیگری ﴿وَ اَوحَينا اِلىٰ اُمِّ مُوسىٰ اَن اَرضِعيهِ﴾[18]، که نشان میدهد قدرت پروردگار را. در آن آیۀ دیگری هم که از سورۀ صف انتخاب کردیم برای شما آقایان؛ در آنجا، مسئله این است که اشاره میشود باز به غلبۀ نظام الهی بر نظام جاهلی، که البته به جنبۀ غلبهاش ما در این بحثِ امروز کاری نداریم. به این جنبه کار داریم که درمقابل نظام جاهلیِ موجود، وقتی نبی میآید، یک نظام الهی و توحیدیِ حق ارائه میدهد و کوشش میکند در تمکین آن نظام و در استقرار آن نظامِ حق. (که البته این آیات را هم ترجمهاش را اینجا نوشتیم. بنده دیگر وقتم تمام شد، تقریبا ًانرژیام هم تمام شد. خواهش میکنم که جناب آقای رضایی اآلن تشریف بیاورند، آماده بشوند برای تالوت قرآن و آقایان هم بعد از تذکر ما اگر مایل بودند یک ربعی بنشینند، ده دقیقهای، یک ربعی بنشینند و تالوت قرآن را هم گوش کنند.)
پروردگارا! به محمد و آل محمد ما را دنبالهروِ طواغیت قرار نده.
پروردگارا! به محمد و آل محمد ما را مسلمان زنده بدار و مسلمان بمیران. میان ما و قرآن جدایی میفکن. توفیق عمل به قرآن به ما عنایت بفرما. دستها و عنصرهای مخالف قرآن قطع و ریشهکن بگردان. دشمنان اسلام در هر نقطهای از نقاط عالم که هستند سرافکنده و زبونشان بگردان. انصار دینت، یاران قرآنت در هر نقطهای که هستند پیروز و مظفر و سربلندشان بفرما. پایان و فرجام کار به سود ما قرار بده.
پاورقیها
۱.سورۀ مبارکۀ قصص/ آیات 1 تا 6
۲.به پلیکپی انتهای جلسه مراجعه بفرمایید.
۳.ریختن دوغابی از آهک و خاک و شن یا سنگریزه در پیهای ساختمان
۴.(ثمر) بهره برداری کردن از دسترنج دیگران
۵.جمع قیصر، لقب پادشاهان روم و جمع کسری، لقب پادشاهان ساسانی
۶.شعلۀ جوّاله، چوبی دراز که در دو انتهای آن آتش افروخته باشند و با سرعت زیاد گرداگرد سر و پهلوی خود بگردانند.
۷.(صنع) ماهر، ظریفکار
۸.سوره مبارکه آلعمران/ آیه 146
۹.نزدیک به حدیث شماره 41
۱۰.حدیث شماره 2
۱۱.حق برای آن کسی است که برتر و مسلط است.
۱۲.غارتگری
۱۳.(جزی) پیوستگی غیر قابل گسستن
۱۴.دارویی است که طی تحقیقات یک دانشمند سوییسی بهطور اتفاقی بهدست آمد. از عوارض مصرف آن، ایجاد توهّم و هیجانات کاذب است. مصرف این ماده بعد از اینکه رو به افول بود، مجدداً توسط گروه هیپی در آمریکا رواج یافت.
۱۵.سوره مبارکه قصص/ آیات 1 تا 6
۱۶.سوره مبارکه بقره/ آیه 205: و چون برگردد (یا ریاستی یابد) کوشش میکند که در زمین فساد کنند و کِشت و نسل را نابود سازد، و خداوند تباهکاری را دوست ندارد.
۱۷.جمعِ کسری، لقب پادشاهان ساسانی؛ جمعِ قیصر، لقب پادشاهان روم