بحث دربارۀ ایمان درحقیقت یک بحث مقدماتیست. ما برای اینکه فهمیدن دین و شناخت اصول اساسی اعتقادیِ دین، در ما شوقی برانگیزد، بهطوریکه بهصورت جدّی دنبال فهم دین و شناخت دین حرکت کنیم، برای این کار محتاج هستیم به اینکه قیمت ایمان و کیفیت ایمان را بدانیم. بحث ما دربارۀ ایمان، ازاینجهت و بدینخاطر بود.
دو، سه مسئلهای که دربارۀ ایمان گفته شد، دو، سه مسئلۀ اساسی و مهم بود. از جمله این بود که ایمان باید آگاهانه باشد، نه کورکورانه. دیگر این بود که ایمان باید با تعهد و عمل توأم باشد، تعهدآفرین باشد و زایندۀ عمل و نه یک باور خشکوخالی در دل و در مغز. دیگر این بود که مؤمنِ متعهد، آنوقتی مؤمن است که ایمانش گاهگاهی نباشد، فرصتطلبانه نباشد، نفعطلبانه نباشد، بلکه همیشگی باشد، همهجایی باشد، همگانی باشد، همهجانبه باشد. اینها مسائلی است که در زمینۀ ایمان به آنها اشاره شد و لازم بود دانستن آنها.
قبل از آنیکه وارد اصل موضوعات مورد نظر، یعنی معارف اعتقادی اسلام بشویم، یک بحث کوتاه دیگر هم ضرورت دارد که اجباراً آن بحث را امروز آغاز میکنیم، فردا هم دنبالۀ آن بحث ادامه پیدا میکند. اول تصور میکردم که این بحث را در یک روز به پایان میرسانیم، بعد که غور[1] کردم، دیدم در چهار، پنج روز ناگزیر تمام خواهد شد. امروز و فردا مسلماً بحث میکنیم، درصورتیکه زنده بمانیم، احتمالاً به روز سوم نکشانیم. و آن بحث این است که حالا برای اینکه ما ارزش ایمان را و نتیجۀ ایمان را بدانیم، لازم است از مژدهها و نویدهایی که خدا به مؤمنین داده است، آگاهی پیدا کنیم، ببینیم خدای متعال برای مؤمن، درمقابل ایمانش و درمقابل عمل شایستهاش و انجام تعهداتش، متقابلاً چه چیزی را تعهد میکند. انسانی که عادت به دادوستد کرده است، با مبادله زندگی را گذرانیده است، دوست دارد ببیند مبادلۀ او با خدا، به چه صورت است. او ایمان میآورد و بر اثر آن ایمان متعهد میشود، متقابلاً دوست دارد بداند خدا چه تعهدی درمقابل او بر عهده میگیرد، چه مژدهای و چه نویدی به او میدهد. این یک مسئلهای است که ازنظر مؤمن و ازنظر کسی که میخواهد در وادی ایمان، ثابتقدم و راسخ و استوار باشد، موضوع جالب، شیرین، خواستنی و دوستداشتنیست، امیدبخش به مؤمن است.
تمام آیاتی که در زمینۀ ایمان و مؤمن در قرآن هست، ما جمعآوری کردیم. در حدود هفتصد آیه در قرآن، دربارۀ مؤمن و ایمان و پارهای خصوصیات دیگر است. بنا کردیم این آیات را نگاه کردن، ببینیم در این آیات، بر ایمان، خدا چه چیزی را مترتب کرده است. (سبک کار را میگویم، برای اینکه دوستان، برادران و خواهران که با قرآن انس دارند، فرا بگیرند کیفیت پیدا کردن موضوعات را در قرآن.) گشتیم در این ششصد، هفتصد آیه، ببینیم خدا برای مؤمنین چه نویدهایی، چه مژدههایی، چه عاقبتهای شایسته و مطلوب و دلبخواهی در نظر گرفته است. دیدیم خیلی زیاد است. به نظر من، شاید در حدود سی، چهل مطلب هست که خدای متعال در قرآن، بر ایمان مترتب کرده. مؤمن از این سی، چهل امتیازِ بزرگ برخوردار میشود که این امتیازات همهاش بزرگ است، همهاش مهم است، همهاش برای سعادتمند شدنِ یک انسان، لازم و واجب و ضروری است. یکی از این سی، چهل موضوع، بهشت اخروی است، یکیاش آن است. یکی از این نویدها ﴿جَنّاتُ عَدنٍ تجَري مِن تَحتِهِمُ الاَنهارُ﴾[2] است و ازاینقبیل سی، چهلتا. (دیدم اگر بخواهیم ما همۀ اینها را بررسی کنیم، همانطوریکه عرض کردم، چهار، پنج روز حداقل احتیاج است به اینکه این نویدها و مژدههایی که به مؤمنین داده میشود، مورد بررسی قرار بگیرد. دو تا را امروز، در این نوشتهای که در دست شماست مطرح کردیم. یکی دو موضوع هم فردا بررسی میشود و باقیاش میماند به عهدۀ خود شما که به قرآن مراجعه بکنید. قبل از آنیکه این چند موضوع را مطرح کنیم، بعضی از این موضوعاتی که قرآن به مؤمن نوید داده، اینجا یادآوری شده و بنده اینها را از روی همین نوشتهای که اآلن در اختیار شماست،[3] جلوی ِمن هم هست، ده، یازدهتاست، اینها را دانهدانه مختصرا ًمیخوانم و تشریح میکنم تا بعد برسیم به آیات قرآنی.)
اینجا نوشتیم برای بهرهمندشدن از سعادت همهجانبه و کامل، آدمی به چه چیزهایی محتاج است؟ انسان برای اینکه سعادتمند باشد چه چیزهایی احتیاج دارد؟ آن چیزهایی که انسان احتیاج دارد تا بهطورکامل و همهجانبه سعادتمند باشد، تماماً به مؤمن و بر ایمان نوید داده شده. این چیزهایی که ما اینجا نوشتیم، ده، دوازده موضوع است. ببینید آیا واقعاً اگر یکی از این موضوعات کسر باشد، انسان میتواند احساس خوشبختی بکند؟ میبینید که نه؛ البته موضوعات دیگری هم هست که در احساس خوشبختی انسان دخیل است. و تمام این موضوعاتی که اینجا نوشته شده و بسی موضوعات دیگر، بهصورت نویدی و مژدهای بر ایمان و به مؤمن در قرآن هست. چه نتیجه میگیریم؟ نتیجه میگیریم که ایمان، باورِ توأم با عمل، آنچنانکه فرهنگ قرآنی معین میکند، مساویست با تمام شرایط خوشبختی و سعادت، ازنظر احتیاجات و نیازهایی که یک انسان برای خود تصور بکند.
مسئله، مسئلۀ تعصبِ از برای مذهب و دینداری نیست، آنچه که ما اینجا نوشتیم بهعنوان شرایط سعادتمند شدن؛ برای یک مادیگرا هم همینها شرایط سعادتمند شدن است. حالا دانهدانه میخوانیم، ببینیم که آیا یک مادی، اگر چنانچه اینها را داشته باشد، احساس خوشبختی میکند یا نه؟ و بعد که معلوم شد که اینها شرایط سعادتمند شدن است، آنوقت برمیگردیم به قرآن، به سخن دلنواز قرآن گوش فرا میدهیم، میبینیم تمام اینها را به مؤمن وعده داده، به مؤمن نوید داده، برای مؤمن به ارمغان آورده ﴿وَ صَدَقَ اللهُ﴾[4]، وعدۀ دروغ نمیدهد خدا؛ که البته این قسمتش مربوط به طرز تفکر خاص مذهبی ماست که معتقد به خدا هستیم.
به چه چیزهایی محتاج است انسان؟ یک، محتاج است به اینکه هدف و سرمنزل سعادت را بشناسد. بداند به کجا میخواهد برسد، بداند برای چه هدفی میخواهد تلاش بکند، نقطۀ اتمام و پایان راه را از آغاز ببیند و راه آن را بداند. علاوهبراینکه هدف را میداند و میشناسد و میفهمد، بداند که بهسوی این هدف، از کدام راه باید رفت تا رسید و زودتر رسید و تحقیقاً رسید. آیا شناخت هدف، شناخت پایان، شناخت سرمنزل و شناخت راهی که به سرمنزل منتهی میشود، عنصر اوّلی و اصلی سعادت انسان نیست؟ در اینجا فرقی بین الهی و مادی نیست، مادی هم این را میپذیرد، قبول میکند، احساس میکند. در پرانتز نوشتیم هدایت، اولین شرط. البته این اول، دومی که ما اینجا شماره زدیم، حتماً بهمعنای یک ترتیب منطقی نیست که شما بگویید که این دومی را میشود اول گذاشت، اولی را میشود دوم گذاشت. خب بشود، ما حالا پشتسرهم آوردیم، ممکن است چیزهایی هم لابهلای اینها بشود جا داد.
دو، و اینکه پردههای جهل و غرور و پندار و هر آنچیزی که گوهر بینش و خردِ او را در حجابی ظلمانی میپیچد و نیروی دیدن و فهمیدن را از او میگیرد، زائل گردد. خیلی چیزها نمیگذارد که انسان بفهمد. غرور انسان نمیگذارد انسان بفهمد، جهالتها نمیگذارند انسان ببیند و بفهمد، پندارها و خرافات نمیگذارند یک انسان یا یک ملت، حقیقت را درک کند و بفهمد، نظامهای جائرانه نمیگذارند که انسانها بفهمند و بدانند. حجابها و مانعهای گوناگون، از درون و از برون، مانع میشوند از اینکه انسان، گوهر عقل و خرد خداداد را بهکار بیندازد و بداند و بفهمد؛ او را در ظلمت نگه میدارند، انسان را در زندانی از تاریکیها مینشانند، او را از نور، از فروغِ درک و فهم صحیح دور نگه میدارند. یکی از ارکان خوشبختی انسان و از عناصر سعادت انسان، این است که انسان از این ظلمتها، از هر آنچه برای او ظلمت میآفریند، نجات پیدا کند و به نور و فروغ حقیقت راه پیدا کند و شعاعی از نور حقیقت بر دل او بتابد. در پرانتز نوشتیم نور. پس اول هدایت لازم است به آن معنایی که توضیح داده شده، دوم نور لازم است بهاینمعنایی که باز توضیح داده شده؛ و اینها دو چیزند.
سه، و اینکه در راه طولانیاش بهسوی سعادت، در این راهی که دارد طی میکند بهطرف آن سرمنزل و پایان راه، از دغدغهها و وسوسههای درونی ـ دقت کنید ـ که توانفرساتر از عاملهای بازدارندۀ برونی است، برَهد. یکوقت جلوی راه شما را میگیرند، میگویند آقا، ما نمیگذاریم از اینجا عبور کنید. تجربه نشان داده، تاریخ صریحاً به ما گفته که وقتی جلوی راه کسی، راهرویی را بگیرند، در پیمودن این راه حریصتر میشود، شوقش بیشتر میگردد، آتش اشتیاقش شعلهورتر میشود. اگر بگویند نمیگذاریم بِروی، بیشتر انسان فشار میآورد تا برود، تا عبور کند. این عامل بازدارندۀ برونی است. این عامل بازدارنده خارج از وجود انسان است. یکوقت هست که از درون انسان را میپوسانند. در او تردید ایجاد میکنند، جلوی راه را نمیبندند، راه باز است، اما توانِ رفتن، ارادۀ رفتن، تصمیمِ حرکت، امکان تلاش را از انسان میگیرند، این بدتر است. چرا میروی؟ چه فایدهای دارد؟ شاید نرسیدی، شاید در راه دزدی رسید، شاید گرگی آمد، به چه مجوزی میروی؟ نمیخواهد بروی. خیلی خونسرد و دلسوزانه و پیرمردانه و استادانه، راه هم باز است. این مانع، این وسوسه، این دغدغه، بهمراتب توانفرساتر است از آن چوبی که وسط راه بگذارند، بگویند نمیگذاریم بروی.
این دغدغه برای غالب راهروها، غالب رهروان راههای سعادت در طول تاریخ بوده. چقدر به موسی التماس میکردند که میترسیم خلاف گفته باشی، خلاف به تو وعده داده شده باشد. در قرآن میگوید که فشار و فقر، آنقدر زیاد وجود داشت که حتی خواص متزلزل میشدند که ﴿مَتىٰ نَصرُ اللهِ﴾[5] پس کِی؟ پس کو؟ چه شد؟ ببینید، حتی خواص را میلغزاند این تردیدها و تزلزلها و دغدغههای درونی. انسان اگر بخواهد سعادتمند باشد و به سرمنزل و پایان راهِ سعادت برسد، یک شرطش هم این است که از این دغدغه، از این اضطراب، از این ناایمنی روحی، از این عدم آرامش و نداشتن اطمینان برهد، بتواند بر این دغدغه و اضطراب و وسوسۀ درونی غالب بیاید. اینهم یکی از چیزهایی است که انسان را به سعادت میرساند؛ اینکه در راه طولانیاش بهسوی سعادت، از دغدغهها، وسوسهها و وسوسههای درونی که توانفرساتر از عاملهای بازدارندۀ برونیست برهد. داخل پرانتز نوشتیم اطمینان و امن. میتوانید بهجای امن، بگذارید ایمنی، فرق نمیکند. امن را ما انتخاب کردیم؛ چون عین تعبیر قرآنی بود. بد نیست این جمله را اینجا تذکر بدهم، شاید چند بار دیگر هم گفته باشم؛ در دعای کمیل میخوانیم «يا ربِّ، يا ربِّ، يا ربِّ»[6]؛ پروردگار من! پروردگار من! پروردگار من! «قَوِّ عَلىٰ خِدمَتِكَ جَوارِحى» جوارح و اعضای مرا در خدمتت نیرومند کن، «وَ اشدُدْ عَلَى العَزيمَةِ جَوانِحى» دل مرا بر تصمیم قادر کن. بتوانم تصمیم بگیرم، بتوانم بر ضعفها، تردیدها، شکها، وسوسهها، دغدغهها غالب و فائق آیم، این انسان را زیاد در راه مینشاند، و از پیمودنِ راه باز میدارد.
چهار، و اینکه تلاش خود را ثمربخش بداند، امیدوار باشد که این تلاش به جایی میرسد. آنکسانیکه امیدوار نیستند که تلاششان و حرکتشان به نتیجهای منتهی خواهد شد، مسلّم به سرمنزل خوشبختی و رستگاری نمیرسند. مطمئن باشد که تلاشش ثمربخش است، بداند هر کاری که میکند، یک اثر مثبتی بهجا میگذارد، بداند هر گامی که برمیدارد، یک قدم به مقصد نزدیک میشود. در یک بیابانی، اگر شما بدانید که منزل از اینطرف است، میدانید کجا دارید میروید؛ اگرچه دیر شده، اگرچه تنها ماندید، از قافله عقب ماندید؛ استوار، محکم، با تلاش، با شور، حرکت میکنید، قدم میزنید، به جلو میروید. اما اگر راه را گم کردید، نمیدانید از اینطرف باید رفت یا از آن طرف باید رفت؛ به هر طرف که راه میافتید، قدم برمیدارید، میبینید سُستید، چرا؟ چون نمیدانید که این تلاش ثمربخش خواهد بود. احتمال میدهید که همین یک قدم، یک قدم شما را از منزل دور میکند؛ لذا باز برمیگردید از این طرف، باز میروید از آن طرف، باز میروید از آن طرف. پس یکی از شرایطِ اینکه انسان به سعادت بتواند برسد؛ آن آدم راهرو، آن آدم تلاشگر، آن آدم کوششگر، شرطش این است که تلاش و کوشش خود را ثمربخش بداند.
پنج، و اینکه لغزشها و خطاهایش قابل جبران و مورد بخشایش باشد، اینهم خیلی مهم است. انسان در طول زندگی و حرکتش اشتباهاتی دارد، خطاهایی دارد، اگر هر خطایی که انجام داد، بهصورت یک جراحتِ غیر قابل التیامی بماند، بهصورت یک عمل غیر قابل جبرانی بماند، انسان همیشه در دغدغه است که نکند باز یک خطای دیگر بکنم و این خطای دیگر، بیشتر مرا دور بیندازد از هدف؛ و از راه کنار بیندازد. همیشه مأیوس است از گذشته و همیشه بدبین است نسبت به آینده. اما اگر بداند که خطاهای او بهشرط آنکه خودش درصدد جبران باشد، قابل جبران است؛ اشتباهات او مشروط بر اینکه خود او از آن اشتباهات پشیمان باشد، قابل صرفنظر شدن است؛ اگر اینها را بداند، شوق او، امید او، نشاط او و شور او چند برابر خواهد شد. داخل پرانتز نوشتیم مغفرت و رحمت.
شش، و اینکه در همه حال، از دستاویزِ تکیهگاهی مورد اطمینان برخوردار باشد. بداند همه جا، در تمام شرایط، یک کمککاری هست که میتواند از او استفاده کند. عیناً مثل آدمی که نقشۀ جامعِ راه را در جیبش گذاشته، وارد راه شده، در این جادهها دارد میرود، اشتباه هم نمیکند البته، اما دغدغه هم ندارد. میداند که اگر احیاناً یکوقتی، یکجایی، راه را اشتباهی گم کرد و رفت، این نقشه در بغلش است، درمیآورد نگاه میکند، از این نقشه استفاده میکند. همه جا یک مستمسک و مستعصمی[7] وجود دارد که میتواند به او چنگ بزند، از او استفاده کند.
هفت، و اینکه در مواجهه با دشمنها و دشمنیها از نصرت و مدد خدا برخوردار گردد؛ اینهم یک شرط دیگر سعادت، خوشبختی و کامیابیست. البته مادی به خدا معتقد نیست، اما ما با مادی اسم خدا نمیآوریم، میگوییم آقا شما در این تلاش مادیتان، در این تلاش اجتماعیتان، در این جهادتان که دارید انجام میدهید، اگر بدانید یک نیرویی فرضاً ماورای نیروی ماده و طبیعت هست و آن نیرو با شما همراه است، این چطور است؟ یکچنین چیزی داشته باشید شما، یکچنان کمک و یاور و مددکاری برای خود فرض کنید، این چطور است؟ میبینید برق از چشمش میپرد، میگوید بسیار خوب است. چقدر جالب است که انسان نیرویی ماورای نیروی ماده و مادیات، پشتیبان خود داشته باشد که وقتی با دشمنها و دشمنیهایشان، توطئههایشان، دسیسههایشان، جلادیهایشان روبهرو میشود، معتقد باشد و بداند که آن نیروی ماورای ماده کمککار و حامی اوست. منتها مادی اسم خدا را بلد نیست، اعتقاد به خدا ندارد، اگرچه یقین هم به نبودن خدا ندارد. اما الهی که یقین دارد بهوجود آنچنان قدرت مسلط و مصیطری[8]، ماورای تمام این پدیدهها و متکی به اوست، ببینید چقدر در راه سعادت تندروتر و جالبتر حرکت میکند.
هشتم، و اینکه بر جبههها و صفهای مخالف برتری و رجحان[9] داشته باشد، بداند که بالاخره برتری و رجحان و ارجحیت برای اوست. اینهم خودش تأثیر عجیبی دارد در اینکه بتواند انسان این راه را با سهولت بیشتری طی کند.
نهم، و اینکه بر دشمنان راه و هدفش که مانع و خنثیکنندۀ تلاش اویند، پیروز گردد. آدم همۀ این تلاشها را بکند، بعد هم شکست بخورد؟! اینکه به سعادت نمیرسد. پس یکی از مهمترینِ عناصر سعادتمندی یک انسان، این است که آخرش پیروز بشود، غیر از این است مگر؟ مگر مکتبهای دنیا برای پیروزی نمیکوبند؟ پس یکی از عناصر و عوامل سعادت انسانی، فردی، اجتماعی و گروهی، این است که در مواجهۀ با دشمنها، بالاخره بر آنها پیروز بشود.
دهم، و اینکه عاقبت، از همۀ سختیها و فشارها و بندها و حصارها، رسته و به مقصود و منظور خود نائل گردد، برسد به آن سرمنزل. داخل پرانتز نوشتیم فوز و فلاح، همین تعبیرات قرآنی.
یازدهم، و اینکه در همه حال، در راه و در منزل، هم در راهِ هدف، هم در خود سرمنزلِ هدف، از ذخیرههایی که برای آدمی در این جهان مهیا گشته، بهرهمند و برخوردار گردد. برکات آسمان و زمین بر او ببارد، گندم زمین و قطرۀ باران آسمان و ذخائر دریاها و ذخائر جنگلها و معدنهای کوهها و همۀ مواد حیاتی و غیرحیاتیِ لازم برای انسان و بالاتر از همه، منبع و معدن هوش و درک و خرد و استعداد و ابتکار آدمی، بر روی او گشوده بشود، از همۀ اینها استفاده کند. اینهم یکی از چیزهاییست که در سعادت انسان دخیل است. و ازاینقبیل چیزهایی که ممکن است انسان برای سعادتمند شدن خودش دخیل بداند.
و بالاخره بعد از تمام اینها، که اینها در دوران زندگی و تلاش و بیداری انسان به وقوع میپیوندد، بعد هم که مُرد، بعد هم که این چراغ خاموش شد، بعد هم که به ظاهر، با جمادی برابر شد؛ تازه رشتۀ استفادهاش خاتمه نپذیرد، اولِ استراحتش باشد، اولِ پاداشگیری و اجر بردنش باشد، اولنقطه و اولقدم راحتی و عیشش محسوب بشود. یک مادی بعد از آنیکه مُرد، برای تمام تلاشهای خود، فقط نتیجۀ دنیایی قائل است، بعد از دنیا امید به جایی ندارد. به همان هم بگویند آقا، بعد از آنیکه شما مُردید، رفتید، فرض محال که محال نیست؛ تازه اول مُردنِ شما، اول راحتیتان بشود، این چطور است؟ میبینید که این بزرگترین رکن سعادت است. و بالاخره اینکه پس از سپری شدن دوران زندگی و پایان یافتن همۀ تلاشها، خود را با پاداشی شایسته روبهرو ببیند و در بهشت نعمت و رضوان بیارَمَد.
اینها شرایط سعادت است. برای سعادتمند بودن یک انسان، برای خوشبخت شدن یک انسان یا یک جامعه، اینها لازم است. اکنون به گفتار قرآن گوش فرا دهید که اینهمه را به دارندۀ ایمان، ایمانی تعهدآمیز و توأم با عمل، نوید میدهد. چطور است؟ قرآن تمام آن چیزهایی که عناصر و عوامل سازندۀ سعادت و خوشبختی محسوب میشوند، اینها و دهها چیز غیر از اینها را به آدمهای باایمان نوید میدهد. میگوید اینها برای شماست. هدایت را نوید میدهد، نور را نوید میدهد، ایمنی و اطمینان و سکون و آرامش روح را نوید میدهد. ثمربخش بودن و ضایع نبودن تلاشها را نوید میدهد. و اینهمه را ما اگر با دیدۀ روشنی به تاریخ و به گذشته بنگریم، در واقعیتهای تاریخی و انسانی مشاهده خواهیم کرد. سنت خدا هم همیشه یکسان است.
آیات امروز را حالا مورد توجه و دقت قرار بدهید، با توجه به این مقدمهای که از رو خوانده شد و پارهای توضیح داده شد. اولین آیه مربوط به سورۀ یونس است. آیاتِ امروز متفرق است، از یک جا نیست، از چندین جاست. ﴿اِنَّ الَّذينَ آمَنوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ يَهديهِم رَبُّهُم بِايماِهنِم﴾[10] آنکسانیکه ایمان آوردند و عمل صالح کردند، عمل صالح را با یک تعبیری داخل پرانتز توضیح دادیم، عمل صالح یعنی تعهد متناسب با آن ایمان. ایمان انسان بر دوش انسان تعهدی میگذارد، انجام آن تعهد، بر دوش گرفتن آن تعهد، عمل صالح است. آنکسانیکه ایمان بیاورند، آن باور را پیدا کنند، بعد هم برطبق تعهداتش عمل نمایند، ﴿يَهديهِم رَبُّهُم بِايماِهنِم﴾ پروردگارشان، به سبب ایمانشان آنها را هدایت خواهد کرد. خودِ ایمان موجب میشود که آنها راه پیدا کنند. به چه راه پیدا کنند؟ هم به هدف، هم به راهها به وسیلهها. بعضی میگویند آقا، ما چگونه میتوانیم به آن سرمنزل مقصود برسیم؟ وقتی میکاوی این حرف را، میبینی ایمانِ به قدمِ اول در دلش نیست؛ اگر ایمان باشد، عمل همراهش نیست. اگر عمل بکند، روشنی و هدایت نصیبش خواهد شد، قدم دوم را هم پیدا خواهد کرد. خودْ راه بگویدت که چون باید رفت.[11] وقتی انسان ایمانِ به هدف و راه آورد و دنبال این ایمان حرکت کرد، راه خودبهخود، خود را نشان میدهد. ﴿يَهديهِم رَبُّهُم بِايماِهنِم﴾ بهوسیلۀ ایمان، پروردگار آنها را هدایت خواهد کرد، راه را درمقابل اینها باز میکند.
در قدم اول هیچیک از رهبران و بزرگان و راهروان و دنبالهروان، نمیدانستند قدم دهم چیست؟ بنده گاهی مثال میزنم، میگویم در یک بیابانی که فرض کنید دهها کیلومتر یا بیشتر، طول و عرض این بیابان است، در یک شب تاریک و مُظلَم، نه ماهی، نه ستارهای، جنابعالی دارید تنها راه میروید، یکدانه چراغقوۀ کوچک، یک لامپ نمرۀ پنج کوچک، یک شمع کوچک هم در دستت است. به شما بگویند آقا، با این شمع باید تا آخر آن بیابان بروی. شما یک نگاهی میکنی، میگویی آقا این شمعِ من تا شعاع یکمتر را بیشتر روشن نمیکند، من همۀ این ده کیلومتر را با همین یک شمع بروم؟ این شمعِ من فقط یکمتر را روشن میکند، من ده کیلومتر بروم؟ این یک منطقی است که آدم بیاطلاع، بیتجربه، ناوارد، ممکن است داشته باشد، جوابش چیست؟ جواب این منطقِ کور چیست به نظر شما؟ آیا جواب این حرف، این نیست که آقای محترم، یکمترِ اطرافت روشن هست یا نه؟ یک قدم بگذار جلو، یک متر دیگر روشن خواهد شد، اگر نشد نرو. همین یک متری که روشن هست برو، همین یک قدمی که میتوانی برداری و میدانی کجا میگذاری بردار، اگر یک قدم دیگر درمقابلت روشن نشد، نرو، اگر شد، بازهم برو. خواهی دید که تا آخر بیابان، تدریجاً روشن خواهد شد و تو این راه را خواهی پیمود و به منزل خواهی رسید؛ غیر از این است؟ آیا غیر از این است؟ ﴿يَهديهِم رَبُّهُم بِايماِهنِم﴾ خدا با ایمانشان آنان را هدایت خواهد کرد، خودِ ایمان موجب آن است که انسان راهها را پیدا کند.
در چندین آیۀ دیگر قرآن هم به این مطلب اشاره هست. یک جا در یک آیهای ـ که اینجا ننوشتیم ـ میفرماید که وقتی سورهای، آیهای نازل بشود، کفار و مخالفان و منافقان و بددلها و مریضدلها میگویند: ﴿اَيُّكُم زادَتهُ هذِهِ ايماناً﴾[12] چه کسی از این آیه، ایمانش زیادتر میشود؟ بعد قرآن در جواب میگوید که بگو آنکسانیکه مؤمن هستند، آنکسانیکه گرویدهاند به راستی، با این آیه و نشانه، ایمانشان بیشتر میشود. خودِ همان ایمان قلبیِ اینهاست که موجب میشود از این مایۀ هدایت، هدایت بگیرند. (این پرانتزهایی که ما باز کردیم، بهصورت توضیح داخل آن چیزی نوشتیم، اینها را دقت کنید.)
آیۀ بعدی ﴿يا اَيُّهَا النّاسُ قَد جاءَكُم بُرهانٌ مِن رَبِّكُم وَ اَنزَلنا اِلَيكُم نُوراً مُبيناً﴾[13] هان ای مردمان، از سوی پروردگارتان برای شما برهانی آمد، دلیلی قاطع و روشن، حجتی ثابت و ثابتکننده، ﴿وَ اَنزَلنا اِلَيكُم نُوراً مُبيناً﴾ و فرستادیم بهسوی شما نوری آشکارا. منظور از این برهان و نور، قرآن است و حقایق قرآنی. شاهد سخن ما در این آیۀ بعدیاش است، ﴿فَاَمَّا الَّذينَ آمَنوا بِاللهِ وَ اعتَصَموا بِهِ فَسَيُدخِلُهُم في رَحمَةٍ مِنهُ وَ فَضلٍ وَ يَهديهِم اِلَهِ صِراطاً مُستَقيماً﴾ پس آنکسانیکه به خدا ایمان بیاورند و به او متمسک و متکی گردند، فقط ایمان قلبی هم کافی نیست، باید به خدا، به دامن خدا، یعنی به دامن آئین خدا و راه خدایی چنگ بزنید، متمسک بشوید. ﴿فَاَمَّا الَّذينَ آمَنوا بِاللهِ وَ اعتَصَموا بِهِ﴾ چنگ زدند، متمسک شدند؛ اگر اینجور شد، ﴿فَسَيُدخِلُهُم في رَحمَةٍ مِنهُ وَ فَضلٍ﴾ خدا آنان را در رحمت و فضل خویش داخل خواهد کرد. دنبالش ﴿وَ يَهديهِم اِلَيهِ صِراطاً مُستَقيماً﴾ آنها را بهسوی خود راهنمون میشود، هدایت میکند؛ از راه راست و نزدیکی هم هدایت میکند، این هدایت مخصوص مؤمنین است. اگر ایمان نداشته باشید؛ اگر ایمان داشته باشید، اعتصام نداشته باشید، تعهدات خودتان را درمقابل خدا عمل نکنید؛ بهسوی خدا راه نمییابید، آن روشناییِ هدایت در دل شما فروغ نمیافکند؛ این مخصوص مؤمنین است. سورۀ نساء آیۀ 175.
آیۀ دیگر، ﴿وَ الَّذينَ جاهَدوا فينا﴾، این آیۀ معروفی است که بر سر زبانها زیاد است، ﴿وَ الَّذينَ جاهَدوا فينا لَنَهدِيَنَّهُم سُبُلَنا وَ اِنَّ اللهَ لَمَعَ المُحسِنينَ﴾، آنکسانیکه در راه ما ـ خدا میگوید، راه خدا چیست؟ ـ و بهخاطر هدفهای الهی، اهداف الهی، هر هدفی که خدا دارد در این عالم، مجاهدت کنند، هدفهای خدایی چیست؟ عدالت است، امنیت است، بندگیِ بندگان درمقابل اوست، به رشد رسیدن و تکامل بندگان خداست، آباد شدن روی زمین است، آباد شدن دل انسانهاست، معمور شدن[14] دنیا و آخرت آدمیان است، به خط و ریلِ تکامل افتادن تمام موجودات است؛ اینها خواستههای خداست. نبودن ظنّ است، نبودن شرک است، نبودن کفر است، نبودن ناامنیست، نبودن ددخویی و ددمنشیست[15]، نبودن سرکشی و طغیان است؛ اینها خواستههای خداست. ﴿وَ الَّذينَ جاهَدوا فينا﴾ آنکسانیکه مجاهدت کنند در راه هدفها و خواستههای ما، خواستههای خدایی، ﴿لَنَهدِيَنَّهُم سُبُلَنا﴾ بیگمان و بیتردید، راههایمان را به آنها نشان میدهیم، گیجشان نمیگذاریم، گمراهشان نمیگذاریم، آن شعری که خواندم مناسب اینجاست، تو پای به راه در نِه و هیچ مپرس خودْ راه بگویدت که چون باید رفت ﴿وَ الَّذينَ جاهَدُوا فينا لَنَهدِيَنَّهُم سُبُلَنا﴾. در همۀ رشتهها اینجور است. در رشتۀ فهم دین، در رشتۀ درک دین، در رشتۀ تحقیق مسائل دین، در مسائل اجتماعی، در مسائل جهانی، در همۀ رشتهها، هرکسی وارد هدفهای الهی شد، قدم گذاشت، هر قدمی که پیش رفت، قدم بعد برایش روشن است. آنکسانیکه در راه ما و بهخاطر هدفهای الهی مجاهدت کنند، به راههای خود که راههای سعادت و تکامل انسان است، رهبریشان میکنیم. ﴿وَ اِنَّ اللهَ لَمَعَ المُحسِنِينَ﴾ و بیگمان خدا با نیکوکاران است. سورۀ عنکبوت آیۀ 69.
این آیاتی بود که در زمینۀ هدایت، آن موضوع اول، در قرآن هست. و فراوان آیات دیگر هست که اگر میخواستم همۀ آیات را جمع کنم، اینجا بنویسم و بخوانم، اقلاً سه، چهار روز دربارۀ هدایت فقط باید صحبت میکردم.
گفتیم نور یکی از چیزهایی است که برای سعادتمند شدن انسان لازم است، با آن توضیحی که دربارۀ نور در آن صفحۀ قبلی دادیم. به مؤمنین نور وعده داده شده. ﴿اللهُ وَلِيُّ الَّذينَ آمَنوا يخُرِجُهُم مِنَ الظُّلُماتِ اِلَى النّورِ﴾[16] خدا سرپرست و همجبهۀ مؤمنان است. ولیّ را من، همجبهه، پیوسته، همسطح معنا میکنم و بر سرپرست و دوست و یاور و این چیزهایی که معمول است، ترجیح میدهم. چون ولایت بهمعنای پیوستگی است، دو چیز که به همدیگر پیوستۀ بسته میشوند، به این میگویند ولایت. خدا ولیّ مؤمنین است، یعنی پیوستۀ با مؤمنین است، یعنی چه پیوستۀ با مؤمنین است؟ یعنی خدا و مؤمنین در یک صفند. دشمنان خدا در صف دیگر، درمقابل مؤمنین و درمقابل خدا. ولیّ هرجا که هست، ﴿وَ اللهُ وَلِيُّ المُؤمِنيَ﴾[17] یا ﴿اَوليآءَ اللهِ﴾ و تعبیراتی که در قرآن هست، بهاینمعناست؛ نظرتان باشد این.
﴿اللهُ وَلِيُّ الَّذينَ آمَنوا﴾ خدا سرپرست و همجبهۀ مؤمنان است، ﴿يخُرِجُهُم مِنَ الظُّلُماتِ اِلَى النّورِ﴾ آنها را از ظلمتها میرهاند و بهسوی نور میرساند. اینجا را یک توضیحی دادیم که این توضیح هم بد نیست برای فهمیدن معنای ظلمات. آنان را از ظلمتها، ظلمتهای جهل، خُرافه، غرور، نظامهای تحکمآمیز و ضدانسانی، همۀ آن چیزهایی که برای بشر و برای گوهرِ بینش بشر، زندان و سیاهچالی محسوب میشود، آنان را از این ظلمتها میرهاند و به نور، چه نوری؟ نور معرفت، دانش و ارزشهای انسانی میرساند. خدا با مؤمن این کار را میکند. هرگز غیر مؤمن را، بیایمان را، شک و تردیدگرا را، کافر ناسپاس را به نور نمیرساند؛ لذا مشرک همیشه مضطرب است، مشرک همیشه دغدغه دارد، مشرک همیشه زندگیاش زندگیِ توأم با اضطراب است، برایش نورانیت نیست، معرفت واقعی نیست، شناخت درست نیست، به هرجا برسد. ﴿وَ الَّذينَ كَفَروا﴾، اما کفار چطور؟ کفار یعنی آنکسانیکه عقیدۀ دینی و مکتب دین را ناسپاسی کردند، این ارمغان هدیۀ الهی را با ناسپاسی رد کردند، کافرنعمتان. دقت کنید در این تعبیرات فارسی که عرض میکنم، اینها نشان میدهد که ریشۀ لغت کجاست و چگونه شده که این کلمه بهاینمعنا بهکار رفته. کافر آن کسی نیست که دین را قبول نکرده، کافر یعنی پوشانندۀ نعمت، ناسپاس نعمت، چرا به این میگویند کافر؟ خب، این دین را قبول نکرده، کافر چرا؟ برای خاطر اینکه این دین ارمغان خدا بود، این هدیهای بود از سوی خدا برای سعادت او و همۀ انسانها؛ این را رد کرد، این ناسپاسِ نمکنشناس، این کافرنعمت؛ لذا به او میگویند کافر. ﴿وَ الَّذينَ كَفَرُوا﴾ آنها که کفر و انکار ورزیدند، ﴿اَولِيآؤُهُمُ الطّاغوتُ﴾ سرپرستان و همجبهگانشان طاغوتها و متجاوزانند. و آنانکه کفر و انکار ورزیدند، سرپرستان و اربابانشان، طاغوتها و سرکشان و تجاوزکارانند. ﴿يخُرِجوَهنُم مِنَ النّورِ اِلَى الظُّلُماتِ﴾ آنان را از نور معرفت دور ساخته، به زندان ظلمتها و تاریکیها میکشانند. ﴿اُولٰٓئِكَ اَصحابُ النّارِ هُم فيها خالِدوَ﴾ آنها همگی مصاحبان[18] آتش و در آن جاودانهاند. سورۀ بقره آیۀ 257.
(یک آیۀ دیگر، یعنی یک فراز دیگر از قرآن باقی است که بخوانم. هم من خسته شدم، هم وقت دارد میگذرد. بعد هم جناب آقای رضایی، قاری عزیزمان امروز همین آیات را میخوانند، از روی نوشته هم میخوانند، قرار بوده که با قرآن تطبیق کنند، البدُ تطبیق کردند و از روی نوشته میخوانند. این آیات را با این معناها و ترجمههایی که اینجا نوشته شده و بنده توضیح دادم، بعد با صوت دلکش و مؤثر ایشان که گوش کنید، میبینید که خیلی در ذهن دلنشینتر میشود.)
﴿يا اَيُّها الَّذينَ آمَنوا﴾ ای کسانیکه ایمان آوردهاید، ﴿اذكُرُوا اللهَ ذِكراً كَثيراً﴾[19] خدا را بسیار یاد کنید، ﴿وَ سَبِّحوهُ بُكرَةً وَ اَصيلاً﴾ و در هر بامداد و شامگاه، او را به پیراستگی و پاکی بستایید. مگر چه شده؟ ﴿هُوَ الَّذي يُصَلّي عَلَيكُم وَ مَلائِكَتُهُ﴾ اوست که بر شما درود میفرستد و فرشتگانش نیز. چرا؟ ﴿لِيُخرِجَكُم مِنَ الظُّلُماتِ اِلَى النّورِ﴾ تا شما را از ظلمتها برهاند و به نور و روشنی رهنمون گردد. این قرآن است و این نوید قرآن است. از این نویدها یک تعداد دیگری هم هست که انشاءالله فردا عرض میکنم و اگر بخواهم همۀ این نویدهای قرآنی را بیان بکنم و آنچه را که قرآن به ما وعده میدهد، دانهدانه بشمارم، مسلّم بیش از ده روز و دوازده روز طول میکشد، تا نویدها و مژدههایی که بر ایمان و برای مؤمن است، بتوانم بیان کنم؛ لذا فقط فردا را بحث میکنیم، اگر لازم شد، مجبور شدیم، پسفردا هم میگوییم، واِلّ که فردا ختمش میکنیم.
پاورقیها
۱.(غور) فرو شدن، فرو رفتن.
۲.سوره مبارکه کهف/ آیه 31
۳.به پلیکپی انتهای جلسه مراجعه بفرمایید.
۴.سوره مبارکه احزاب/ آیه 22
۵.سوره مبارکه بقره/ آیه 214
۶.حدیث شماره 12
۷.(مسک) (عصم) دست گیرنده، پناه دهنده
۸.(صطر) چیره و غالب
۹.(رجح) برتری
۱۰.سوره مبارکه یونس/ آیه 9
۱۱.گر مرد رهی میان خون باید رفت / وز پای فتاده سرنگون باید رفت تو پای به راه درنه و هیچ مپرس / خود راه بگویدت که چون باید رفت (عطار)