موضوعی که در دنبال بحثهای گذشته، در زمینۀ ولایت قابل تذکر دادن است؛ اولاً یک معرفی اجمالی از جامعۀ دارای ولایت و فرد دارای ولایت است، ثانیاً نقش دورنمایی است از جامعهای که در آن جامعه ولایت وجود دارد. در یکی دو روز گذشته که در این زمینه بحث کردیم، آنچه بهدستِ ما آمد از تدبر در آیات قرآن ـ البته این تدبر با استمداد و استنتاجی بود که بر اثر رابطۀ با معارف اهلبیت در زمینۀ ولایت در ذهن ما وجود داشته است، بنابراین آنچه که عرض کردیم، یک خلاصهگیری، هم از قرآن است، هم از حدیث ـ خلاصهای که از این حرفها بهدست آمد، این شد که ولایت دارای چند بُعد است، دارای چند جلوه است.
یکی این است که جامعۀ مسلمان، وابسته و پیوستۀ به عناصر خارج از وجود خود نباشد، پیوستگی به غیر مُسلِم نداشته باشد. و البته توضیح دادیم که این پیوسته نبودن و وابسته نبودن یک حرف است، بهکلی رابطه نداشتن، یک حرف دیگر است. هرگز نمیگوییم که عالم اسلام در انزوای سیاسی و اقتصادی به سر ببرد و با هیچ یک از ملتها و کشورها و قدرتهای غیرمسلمان رابطهای نداشته باشد؛ نه، این نیست مطلب. مسئله، مسئلۀ وابسته نبودن است، پیوسته و دنبالهرو نبودن است، در قدرتهای دیگر هضم و حل نشدن است، استقلال و روی پایِ خود ایستادن است خلاصه.
یک جلوۀ دیگر و یک بدنه و رویۀ دیگر از ولایت، عبارت است از انسجام و اتصال و ارتباط بسیار شدیدِ داخلی میان عناصر مسلمان؛ یعنی آنوقتیکه جامعۀ اسلامی مطرح است برای بحث ما و ذهن ما، آنچه که ولایت به آن میگویند، عبارت است از یکپارچه بودن و یکجهت بودن جامعۀ اسلامی. همانطوریکه در احادیث نبوی و غیر نبوی هست که «مَثَلُ المُؤمِنينَ في تَوادِّهِم وَ تَراحُمِهِم كَمِثلِ الجَسَدِ»[1] مثل یک پیکر واحدی، مثل یک عمارت واحدی، مثل اجزای بههم پیوستۀ یک بنایی؛ مسلمانها باید پیوستۀ بههم، جوشیدۀ بههم، گره خوردۀ بههم و خلاصه، دست واحدی باشند درمقابل دستهای دیگر و درمقابل تعارضها و دشمنیهایی که پیش خواهد آمد. این مطلب را در آیۀ دیروز کاملاً مشاهده کردید. باز از آیات سورۀ مائده است که ﴿اَذِلَّةٍ عَلَى المُؤمِنينَ اَعِزَّةٍ عَلَى الكافِرينَ﴾[2]، در یک آیۀ دیگر از قرآن، همین مطلب باز بهصورت واضحتری بیان شده، ﴿مُحَمَّدٌ رَسولُ اللهِ وَ الَّذينَ مَعَهُ اَشِدّآءُ عَلَى الكُفّارِ رُحَمآءُ بَينَهُم﴾[3]. وقتی درمقابل جبهۀ خارجی قرار میگیرند، تو از آنها چیزی استوارتر و خللناپذیرتر نمیبینی، تأثّرناپذیرتر و نفوذناپذیرتر نمیبینی، مستقل؛ اما در جبهههای داخلی ـ که تعبیر جبهه اساساً درست نیست، چون جبههبندیای در داخل وجود ندارد ـ در داخل، میان بدنهها و جناحهای این پیکر عظیم اسلامی هیچگونه نفوذناپذیری نیست، خلل و تأثّرناپذیری نیست؛ بلکه بهعکس، همه روی هم اثر میگذارند، همه یکدیگر را بهسوی خیر و نیکی جذب میکنند، همه یکدیگر را توصیۀ به پیروی هرچه بیشتر از حق میکنند، همه یکدیگر را توصیۀ به پافشاری هرچه بیشتر در راهِ حق و مقاومتِ هرچه بیشتر درمقابل انگیزههای شر و فساد و انحطاط میکنند، همه همدیگر را نگه میدارند. و همانطوریکه آن روز مثال زدم، مثل ده نفر کوهنوردِ کوهپیمای ورزیده، که در این پیچوخمهای کوه دارند میروند، در این کورهراههایی که اگر یک کلوخی، یک سنگی از زیر پای یک کوهنورد در رفت، کافیست که او را با مغز در اعماق درّه و صدمتری و دویستمتری و پانصدمتری سقوط بدهد، در اینجا، راه برای سالم ماندن همۀ افراد این است که کمرهای اینها را با ریسمانی هرچه قویتر به یکدیگر ببندند، تجاذب[4] داشته باشند، دست هم را بگیرند، همدیگر را صدا بزنند: فلانی راه را که گم نکردی، عقب نماندی که، گرسنه نشدی که. ببینند آیا بین آنها کسی هست که از لحاظ فکری، از لحاظ مادی، از لحاظ شناخت حق و حقیقت، ضعیفتر از دیگران باشد یا نه، اگر هست، همه بکوشند تا او را هدایت کنند، همه سعی کنند تا اینکه او را به راه راست بکشانند، خلاصه، یک خانواده با اعضا و افرادی صددرصد صمیمی. اینهم یک جلوۀ دیگر از جلوههای ولایت است که جامعۀ اسلامی بهاینصورت است.
یک جلوۀ دیگر از جلوههای ولایت که باز در روزهای قبل گفتیم که بسیار مهم است و از همه مهمتر این است و ضامن بقای ولایت بهمعناهای اول و دوم هم همین است؛ این است که جامعۀ اسلامی نیازمند یک مرکز ادارهکننده با شرایطی خاص است. چون جامعۀ اسلامی حکم یک پیکر واحدی را باید داشته باشد، هم در داخل با یکدیگر متجاذب و متماسک[5] باشند و هم در خارج مثل یک مشت واحد، مثل یک بدن واحد، مثل یک تن واحد درمقابل جبهههای خارجی جلوهگری بکنند، چون این وحدت در جامعۀ اسلامی لازم است؛ و وحدت، بدونِ تمرکز نیروی ادارهکننده ممکن نیست. اگر چنانچه بر هر گوشهای از گوشههای این عالمِ اسلام، یک عاملی، یک قدرتی، یک قطبی حکومت بکند، اجزای این پیکر از یکدیگر وا میروند، از هم جدا میشوند، در یک راه حرکت نمیکنند. عیناً مثل این میشود که ارگانیسم اعصاب ادارهکنندۀ انسان، از وضع کنونی تبدیل پیدا کند به اینکه مثلاً دو دستگاه فرماندهی اعصاب در وجود انسان باشد؛ یکی برای طرف راست، یکی برای طرف چپ. حالا که هر دوتا یکیست، بنده اگر بخواهم این دستهایم را بهطور هماهنگی تکان بدهم، میتوانم. چون هردو دست از یک مرکز دارند الهام میگیرند. آن آقایی که ستونی را میخواهد بردارد و بگذارد آنطرف، وزنهای را بردارد بگذارد آنطرف، هردو دست، چون از یک مرکزِ فرماندهی فرمان میبرند، باهم کار میکنند، متناسب باهم کار میکنند. این دست میآید از این طرف میگیرد، این دست هم از این طرف میگیرد، هردو به یکطرف فشار میدهند، بعد با همدیگر بلند میکنند وزنه را. اما اگر مرکز فرماندهیِ اعصاب بدن دوتا شد در انسان، یکی برای طرف راست، یکی برای طرف چپ؛ اینجا دست راست و چپ، دیگر باهم هماهنگی نخواهند داشت. دست راست برای گرفتن این وزنه و بار سنگین، پنجههایش را باز کرده، حالا دست چپ چون از مرکز دیگری دارد فرمان میگیرد و الهام میبرد، در همان حال این پنجهها را هرچه بیشتر دارد بههم فشار میدهد. دست راست به دست چپ میگوید همکاری کن، تو هم اینطرف وزنه را بگیر. نهخیر، اصلاً گوشش بدهکار نیست. در همان حالی که این دست آماده است که این بار را بردارد و بگیرد، این دست بهکلی تبدیل شده به یک مشتی تویِ هم رفته، منقبض، منجمد، بههیچصورت حاضر نیست این بار را بگیرد اصلاً. یک جای دیگر میرسند به یک دشمنی، این دستی که مشت بوده حالا میخواهد بخورد توی سر آن دشمن؛ به این دست دیگر میگوید خب تو هم کمک کن تا دو بامبی[6] بزنیم توی سرش، دو مشتی مغزش را متلاشی کنیم تا زودتر خلاص بشویم، این دست هم حالا به جبران اینکه او آنجا لج کرده بود، به پیروی از مرکز فرماندهی اعصاب قسمت راست لج میکند. میگوید نهخیر، بنده حالا میخواهم بازِ باز باشم. خب این با مشت فرود میآید، این اصلاً آمادگی ندارد برای خوردن بر سر آن دشمن. سرکار ببینید که اگر چنانچه بدن انسانی، از دو مرکز فرماندهی، اعصابش فرمان بگیرد، الهام بگیرد، این بدن چه وضع مسخرهای پیدا میکند. آنجا که بناست یک باری را بردارد نمیتواند. آنجا که بناست یک چیزی را از جایی به جای دیگری منتقل کند، باز نمیتواند. آنجاییکه قرار است دشمنی را دفع کند، باز نمیتواند.
جامعۀ اسلامی اگر بخواهد دشمنان را بهجا، بهوقت و خوب دفع بکند؛ یک گوشۀ جامعۀ اسلامی امروز به فکر دفع کردن دشمن بیفتد، یک گوشۀ دیگر پسفردا بیفتد، باز فایدهای ندارد. اگر چنانچه یک جامعه و یک پیکر میخواهد با دشمن خود بستیزد، باید در آنِ واحد، همۀ جناحهای این جامعۀ اسلامی با آن دشمن روبهرو و مواجه بشوند. امروز این به فکر بیفتد، فردا آن به فکر بیفتد، روز سوم آن جناح دیگر و آن گوشۀ دیگر از خواب بیدار بشود؛ آن دشمن با خیال راحت، ماجرای همان سه نفری که در باغ انگور رفته بودند[7] و ملّ نقل کرده، این ماجرا را، بهوجود میآورد و پیش میآورد، و کَلَک همه را خواهد کند؛ همچنانیکه این تجربه، نه یک بار، نه دو بار، ده بار لااقل در تاریخ اسلام اتفاق افتاده.
پس اگر جامعۀ اسلامی بخواهد بهوقت، منافع را جذب کند؛ بهوقت، ضررها و زیانها را دفع کند؛ در داخل، با یکدیگر اجزای ملائم[8] و پیوستهای باشند، در خارج، درمقابل دشمن حکم یک مشت واحد و دست واحدی را داشته باشند؛ خلاصه اگر بخواهد آن دو رویه و دو بُعد و دو جانب ولایت را در خود تأمین بکند، محتاج است که یک مرکز فرماندهی مقتدری در درون خود داشته باشد تا همۀ عناصرِ فعال و بانشاط این جامعه، نشاط فکری خود، نشاط عملی خود، فعالیتهای زندگی خود، دشمنکوبیهای خود، دوستنوازیهای خود را از آن مرکز الهام بگیرند.
آن مرکزی که در بطن جامعه و متن جامعۀ اسلامی، همۀ جناحها را اداره میکند، هرکسی را به کار لایقِ به شأن خودش مشغول میکند، از تعارضها جلوگیری میکند، نیروها را به یک سمت هدایت میکند؛ او باید از سوی خدا باشد، باید عالِم باشد، باید آگاه باشد، باید مأمون و مصون باشد، باید یک موجود تبلوریافتهای از تمام عناصر سازندۀ اسلام باشد، باید مظهر قرآن باشد؛ اسم او را چه میگذاریم؟ اسم او را میگذاریم ولیّ. پس ولایت در جامعۀ اسلامی، به آن دو صورتی که عرض کردم، ایجاب میکند که ولیای در جامعه وجود داشته باشد. اینهم یک بعد و یک بدنه و یک رویۀ دیگر از ابعاد مسئلۀ ولایت. این توضیح بحثهای گذشته بود.
مسئلهای که بعد از این پیش میآید، این است که بنده و جنابعالی آیا دارای ولایت هستیم یا نه؟ من و شما ممکن است دارای ولایت باشیم، آیا مجموعاً جامعۀ ما دارای ولایت هست یا نیست؟ مگر فرق میکند آقا؟ بله، ممکن است یک عضوی بهخودیخود سالم باشد، اما سالم بودن یک عضو، اولاً نه بهمعنای سالم بودن همۀ بدن است، این یک مطلب، ثانیاً یک عضو سالم اگر در یک بدن غیر سالم قرار گرفت، نمیتواند همۀ محسنات یک عضو سالم را دارا باشد، این دو نکته. اول ببینیم یک انسانِ با ولایت چهجور آدمیست، تا بفهمیم آیا شخص بنده، شخص جنابعالی، دارای ولایت هستیم یا نه. اگر چنانچه ثابت شد، روشن شد انشاءالله که بنده و شما دارای ولایتیم، بعد باید بپردازیم ببینیم که جامعه چگونه باید باشد تا دارای ولایت باشد.
هیچ مانعی ندارد؛ مانعی ندارد، یعنی ممکن است، منظورم این است؛ نهاینکه اشکالی ندارد، خیلی اشکال دارد، اما هیچ مانعی ندارد که بتوانیم فرض کنیم یک انسان دارای ولایت را در یک جامعۀ بیولایت. آیا این انسان مسئولیتش تمام شده است؟ همینکه خودِ او دارای ولایت است، ولو در جامعۀ محروم و عاری از ولایت زندگی میکند، این زندگی، یک زندگی مطلوب است؟ و آیا اگر کسی خودش دارای ولایت بود، اما در یک جامعهای زندگی کرد که آن جامعه بیولایت است، و او درمقابل بیولایتیِ جامعه مسئولیت احساس نکرد، همین عدم احساس مسئولیت، ولایت خود او را هم مصدوم و خراب نمیکند؟ اینها یک تیترهاییست که شما مرد مسلمان، زن مسلمان، مخصوصاً جوان مسلمان باید رویش فکر کنید. ممکن است بنده آنقدر فرصت و مجال نداشته باشم که هر تکتکِ اینها را برایتان شرح بدهم، و اگر بخواهم هر تکتکِ اینها را برای شما شرح بدهم تا اینکه همۀ افرادی که اینجا هستند، مطلب را درست بفهمند، این لازم دارد که هر یکی از این تیترها را یک روز مثلاً بحث کنیم، و من وقتم اینقدر نیست.
مسئله این است که اولاً ببینیم یک انسان دارای ولایت، چگونه انسانیست؟ من چهجوری باشم، دارای ولایتم؟ چهجوری باشم، دارای ولایت نیستم؟ این یکی؛ ثانیاً ببینیم چگونه باشیم ما، جامعه، هیئت اجتماعیِ انسانهایی که یک جا جمع شدند، تا دارای ولایت باشیم و چگونه دارای ولایت نخواهیم بود؟ در چه صورتی یک جامعه، جامعۀ ولیّ و متولّی و موالیست،[9] بهصورتی که اسلام دستور داده و در چه صورتی و در چه شرایطی از ولایت محروم است، آن ولایتی که اسلام گفته.
مسئلۀ سوم، اینها دو مسئله است، (دارم تکرار میکنم، برای اینکه هریک از آقایان در ذهنتان بگنجانید. آنهایی که اهل دقت و تأمل و یادداشت کردنند، یادداشت کنند. خودتان بروید فکر کنید. خودتان از اندوختههای ذهنی اسلامی و از متون موجود اسلامی استفاده کنید. معنای نتیجۀ قضاوت در این مسائل را بهدست بیاورید.) مسئلۀ سوم، آیا یک انسانی که دارای ولایت است، تکلیف خودش با ولایت داشتنِ شخص خودش تمام شده دیگر؟ تکلیف ندارد که جامعۀ دارای ولایت بسازد؟ اینهم یک مسئله.
مسئلۀ چهارم اینکه اگر یک آدمی خودش دارای ولایت بود، در یک جامعۀ محروم از ولایت زندگی میکرد و احساس تکلیفی نمیکرد که جامعه را دارای ولایت بکند، آیا این احساس تکلیف نکردن، ولایت خود او را مخدوش نخواهد کرد؟ همینیکه در فکر نیست که دیگران را هم دارای ولایت درست کند، همین به فکر نبودن، آیا خودِ این، ولایت او را ضعیف نکرده، مخدوش نکرده، خراب نکرده؟ اینهم یک مسئلۀ دیگر است.
این مسائل را باید بحث کنیم. حالا من یکی، دوتا از اینها را مطرح میکنم، بحث میکنم، صحبت میکنم. البته وقتیکه این بحث شد، آنوقت مقایسه کنید در ذهن خودتان این معنایِ مترقیِ عالیِ جالبِ خردپسندِ قرآنفرمودۀ حدیثگفتۀ ولایت را، با آن معنایی که آدمِ تنبلِ از کار بگریزِ راحتطلبِ سهلگرایِ سهولتطلب، برای ولایت پیش خودش تصور میکند.
عدهای خیال میکنند که دارای ولایت بودنِ یک آدم به این است که آدم در مجالس اهلبیت گریه کند فقط. خیال میکنند که دارای ولایت بودن به این است که وقتی اسم اهلبیت علیهمالسلام میآید، پشتِ سرش حتماً «علیهمالسلام» را بگوید؛ فقط همین و بس. خیال میکنند که دارای ولایت بودن به این است که محبت اهلبیت در دل انسان باشد، همین و بس. بله، محبت اهلبیت را داشتن، واجب و فرض است. نام این بزرگواران را با عظمت بردن، بسیار جالب و لازم است. به نام اینها مجلس بهپا کردن و از عزا و شادی آنها درس گرفتن، عزای آنها را گفتن، شادی آنها را گفتن، گریستن بر بزرگواریهای آنها، بر شهامتهای آنها، بر مظلومیتهای آنها، همۀ اینها لازم است، اما همۀ اینها ولایت نیست؛ ولایت از این بالاتر است. آنیکه در مجلس سیدالشهدا صلواتاللهوسلامهعلیه مینشیند و اشک میریزد، کارِ خوبی میکند که اشک میریزد، اما کارِ بدی میکند که اشک ریختن را کافی میداند برای دارا بودنِ ولایت.
درست بفهمید چه میگویم. آنکسانیکه ذهنشان تحت تأثیر تلقینات و القائات مغرضانه یا جاهلانۀ بعضی از دستهای مزدور و مغرض است، درست دقت کنند. گفته نشود که با گریستنِ بر سیدالشهدا کسی مخالف است، نه. اگر هم کسی مخالف باشد، ما مخالف نیستیم، ما طرفداریم. ما میگوییم که گریستن بر امام حسین صلواتاللهوسلامهعلیه گاهی میتواند یک ملت را نجات بدهد. توّابین[10] رفتند سرِ قبرِ حسینبنعلی نشستند، بیستوچهار ساعت یا چهلوهشت ساعت یا سه روز فقط گریه کردند. نتیجۀ آن گریه چه شد؟ نتیجۀ آن گریهها این شد که پیمان مرگ و خون باهم بستند. گفتند میرویم در این میدان جنگ، برنمیگردیم، عهد میکنیم که زنده برنگردیم. این است گریۀ امام حسین. کسی با این مخالف نیست.
با نام حسینبنعلی صلواتاللهعلیه و امیرالمؤمنین علیهالسلام را با عظمت بردن، هیچ عاقلی مخالف نیست، نه هیچ شیعهای؛ سنی هم مخالف نیست، کافر هم مخالف نیست. هرکسی بشناسد اینها را، تصدیق میکند که نام اینها را باید با عظمت برد. شب بیستوسوم اینجا گفتم من برای کسانی که بودید، خانوادهای که میراثشان شهادت است، خانوادهای که عزیزترین یادگارشان فداکاری و جانبازی در راه خداست، خانوادهای که تمام امکاناتشان، همۀ وجودشان وقف و خالص برای خداست، این خانواده را انسان با عظمت یاد نکند؟ باید بکند.
بنده به شما قول میدهم، شما بروید در اروپا، در امریکا، در هر بلد[11] کفرستانی، در هرجایِ از اسلامبیگانهای، آنجاییکه نام اسلامِ شما را هم نشنفته باشند، بگویید یک آدمی بود، اسمش علیبنابیطالب بود، سرگذشتش این است. بنا کنید سرگذشت امیرالمؤمنین را از اول تا آخر خلاصه گفتن، خواهید دید که به افتخار این چهره، به افتخار این انسانی که اینهمه افتخارات در زندگیاش هست، اینها کف میزنند، احترام میکنند، تجلیل میکنند، تعظیم میکنند و نام او را بهصورت یادبود عزیزی از شما در ذهن نگه میدارند؛ این مخصوص شیعه نیست که. جنابعالی حالا خیلی هنر کردی که وقتی میگویی علیبنابیطالب، علیهالسلام دنبالش میگویی؟ خیلی کار مهمی انجام دادی؟ و خیال میکنی که ولایت یعنی همین؟ بسی اشتباه بزرگ. آن ولایتی که انسان را به بهشت میبرد، این نیست. البته گریه کردن بر امام حسین یکی از گوشهها، شعبهها، بخشهای بسیار دورِ اصل بسیار مهم ولایت، میتواند بهحساب بیاید. یک عدهای واقعاً از روی جهالت و انشاءالله از روی جهالت، نه از روی غرض، این مسائل را مطرح میکنند. مسئلۀ گریه را، مسئلۀ عرض کنم که دشمنیهای زبانی با دشمنهای اهلبیت را، نه دشمنیهای فکری، مسائلی ازاینقبیل را مطرح میکنند، مسائل سطحیِ باب ولایت و تشیّع را مطرح میکنند و منحصر میکنند ولایت را به اینها، و شگفتا که ولایتفهمها و ولایتشناسها و ولایتدارها را با همین حربه میکوبند؛ این خیلی خوشمزه است. منحصر میکنند ولایت را در یک نِطاق[12] و محدودۀ تنگ و کوچکی که شایستۀ این اصل مهم اسلامی نیست.
ولایت در یک انسان، بهمعنای وابستگی فکری و عملیِ هرچه بیشتر و روزافزونتر با ولیّست. ولیّ را پیدا کن، ولیِّ خدا را بشناس، آنکسیکه او ولیّ حقّانی[13] جامعۀ اسلامیست، او را مشخص کن، بعد از آنیکه مشخص کردی، شخصاً از لحاظ فکر، از لحاظ عمل، از لحاظ روحیات، از لحاظ راه و رسم و روش، خودت را به او متصل کن، مرتبط کن، دنبالش راه بیفت، حرکت بکن. اگر تلاشِ تو تلاشِ او، جهادِ تو جهادِ او، دوستیِ تو دوستی او، دشمنیِ تو دشمنی او، جبههبندیهای تو جبههبندیهای او باشد؛ تو دارای ولایتی. دو کلمه و آسان. فهمیدید که چه گفتم؟ آدمِ دارای ولایت این است؛ ولیّ را بشناسد، فکر ولیّ را بداند، با ولیّ همفکر بشود، عمل ولیّ را بشناسد، با ولیّ همعمل بشود، دنبال او راه بیفتد، خودش را فکراً و عملاً پیوسته با ولیّ کند، این با ولایت است.
کدام حاضرید دست بلند کنید بگویید من دارای ولایتم، مرد و مردانه؟ و کدام حاضریم مرد و مردانه، اعتراف کنیم که ولایت کامل نداشتیم؟ ولایت را منحصر کردیم فقط در اینکه در دلمان مهر علیبنابیطالب است و یک قطره اشک هم برای امیرالمؤمنین میریزیم، ولو اینکه عملمان ضد عمل علیست، فکر و اندیشهمان ضد فکر و اندیشۀ علیست. ما اسم این را گذاشتیم ولایت؟ برای خودمان یک افسانهای، یک اسطورهای، یک خرافهای درست کردیم و دل خودمان را به آن خوش کردیم، خودمان را دانستیم از جملۀ مَوالی علیبنابیطالب علیهالسلام و دارای ولایت، و خوشحال که تمام آنچه برای موالی علیبنابیطالب هست، برای خودمان آنها را مسلّم و قطعی میدانیم. این خیلی جفاست، این خیلی ظلم است به حق علیبنابیطالب. این خیلی ظلم است به حق اسلام، چون ولایت برای اسلام است و این خیلی ظلم است در حق این اصل بزرگ، اصل ولایت. حاضر هم نیستیم ولایت را بفهمیم.
اینیکه امام صادق صلواتاللهوسلامهعلیه موالیان خود را، آنکسانیکه دارای ولایتند، قدرشان را میشناسد، برایشان احترام قائل میشود، ولایت را با عمل میداند، میگوید: آنکسیکه دارای عمل است، ولیّ ما اوست؛ آنکسیکه دارای عمل نیست، عدوّ ما اوست؛ این بر همین اساس است. چون ولایت را امام صادق آنجوری معنا میکند، چون ولایت در فرهنگ امام صادق فرق دارد با ولایت در فرهنگ آن جاهل یا مغرضی که به نام امام صادق دارد زندگی میکند. باهم تفاوت دارند اینها. چرا بنده و شما نفهمیم معنای ولایت را؟ چرا عمیقانه درک نکنیم این اصل اسلامی را تا باز هرچه بیشتر در رکود و جمود و خمود و عقبماندگی و دوری از اسلام و دوری از دنیا و آخرت نمانیم، چرا؟ میترسم خودمان را به امید بهشت، عمری در دوزخِ دنیا نگه داریم، و آنوقتیکه جان میدهیم که وقت مجسم شدن آرزوها و آمالِ دور و دراز ماست، آنجا هم از بهشت خبری نباشد؛ چقدر مایۀ حسرت است. ولایتِ یک انسان، پیوستگی و وابستگی مطلق اوست به ولیّ؛ باید وابسته و پیوسته باشد، این یک.
و اما ولایت یک جامعه به چیست؟ ولایت یک جامعه به این است که ولیّ در آن جامعه، اولاً مشخص باشد، بدانند که این است ولیّ، این یک؛ ثانیاً منشأ و الهامبخش همۀ نیروها، نشاطها، فعالیتهای آن جامعه باشد. قطبی باشد که همۀ جویها و سرچشمهها از او سرازیر میشود. مرکزی باشد که همۀ فرمانها را او میدهد و همۀ قانونها را او اجرا میکند. نقطهای باشد که همۀ رشتهها و نخها به آنجا برگردد، همه به او نگاه کنند، همه دنبال او بروند. موتور زندگی را او روشن بکند در این جامعه، راننده و پیشقراول کاروان زندگی در جامعه، او باشد. این جامعه، جامعۀ دارای ولایت است.
امیرالمؤمنین صلواتاللهعلیه بعد از پیغمبر، بیستوپنج سال زمام اجتماع را در دست نداشت. جامعۀ اسلامی بعد از پیغمبر، بیستوپنج سال دارای ولایت نبود؛ تمام شد رفت. در آن جامعه، سلمان شخصاً دارای ولایت بود، ابیذر شخصاً دارای ولایت بود، مقداد شخصاً دارای ولایت بود، آن دیگری شخصاً دارای ولایت بود، اما جامعۀ اسلامی چطور؟ جامعۀ اسلامی بعد از پیغمبر، بیستوپنج سال دارای ولایت نبود. بعد امیرالمؤمنین رسید به حکومت، جامعۀ اسلامی شد دارای ولایت. چقدرش؟ همانقدری که علی در آنقدر، در آن بخش، در آن قسمت، منشأ و الهامبخش و بستر فرمانها و مقررات و معرفتها و شناختها بود. ولایتِ یک اجتماع به این است. هروقتیکه امام در جامعه حکومت میکند، آنوقتیکه امام منشأ امر و نهی در جامعه میشود، آنوقتیکه همۀ رشتهها از امام ناشی میشود، آنوقتیکه امام دارد عملاً جامعه را اداره میکند، آنوقتیکه پرچم جنگ را امام میبندد، آنوقتیکه فرمان حمله را امام میدهد، آنوقتیکه قرارداد صلح را امام مینویسد، آنوقت جامعه، جامعۀ دارای ولایت است؛ و در غیر اینصورت، جامعه دارای ولایت نیست. اینهم جامعۀ دارای ولایت.
حالا اگر ولایت دارید، شکر خدا بکنید؛ اگر ندارید، دنبالش راه بیفتید. اگر اینچنین نعمتی بر سر شما هست، خدا را شکر کنید. بزرگتر از نعمت ولایت، نعمتی نیست. تشریح میکنم حالا برایتان که چطور بزرگتر از ولایت نعمتی نیست. اگر ندارید، دنبالش راه بیفتید، تأمین کنید ولایت را در شخص خودتان و در جامعۀ بشری. سعی کنید که علیوار زندگی کنید، سعی کنیم که دنبال علی راه بیفتیم، سعی کنیم که میان خودمان و علی که ولیّ خداست، پیوند برقرار کنیم. اینها کوشش دارد، تلاش دارد، مجاهدت دارد، خون دل خوردن دارد. و بگویم به شما که ائمۀ هدی علیهمالسلام بعد از شهادت امیرالمؤمنین، یکسره در راه ولایت کوشیدهاند، یکسره. تمام تلاش ائمه برای این بوده که ولایت را زنده کنند. جامعۀ اسلامی را احیا کنند، این نهالی را که به نام انسان در این مزرع، در این باغستان، در این نهالستان غرسشده، با آب گوارایِ جانبخشِ حیاتآفرینِ ولایت، زنده و سرسبز و بالنده کنند. این تلاش ائمه بوده، از راهش، با شکل لازم.
برای ولایتِ یک جامعه تلاش کردن، معنایش این نیست که بنشینیم مدام چانه بجنبانیم و مدام لقدهنی کنیم و فحش به زید و عمرو بدهیم، به این و آن. با این کارها ولایت درست نمیشود، با این کارها از ولایت دورتر میافتیم. راهش این است که تلاش کنیم برای قدرت دادن به ولیّ اسلام، به ولیّای که خدا گفته. دیروز معین کردم که ولیّای که خدا گفته، چهجوری است. دیروز گفتم یک ولیّ را خدا با نام میگوید، یک ولیّ را خدا با نشان میگوید. یکوقت هست علیبنابیطالب علیهالسلام حسنبنعلی علیهالسلام حسینبنعلی علیهالسلام علیبنحسین علیهالسلام تا آخر ائمه، به نام و خصوصیات مشخص میشوند؛ یکوقت هست که نه، با نام مشخص نمیشوند، خود آن ولیّای که با نام مشخص شده است، میگوید: «فَاَمّا مَن كانَ مِنَ الفُقَهاءِ صائِناً لِنَفسِهِ حافِظاً لِدينِهِ مُخالِفاً عَلىٰ هَواهُ مُطيعاً لِاَمرِ مَولاه»[14]، اینجوری مشخص میکند. ولیّ، ولیّست؛ اینهم از طرف خداست، آنهم ازطرف خداست. منتها او را با اسم معین کردهاند، این را با اسم معین نکردهاند، این را خصوصیاتش را گفتهاند. شما خودت حساب کردی، اندازه کردی، قواره گرفتی، الگو را گذاشتی، دیدی درآمد حضرت آیتاللهالعظمی آقای بروجردی مثلاً. توجه کردید؟ وقتیکه انسان بنا داشت که قوانین اسلامی و مقررات الهی را در جامعه، بهصورتی که ولایت حکم میکند، زنده و احیا بکند، آنوقت میگردد راهش را پیدا میکند. میگردد، روشها و شیوههایی که دنیا بر دوش انسان و بر گردن انسان میگذارد، آنها را یاد میگیرد. حالا ما بحث در شیوهها و روشها نداریم، اصلش را بحث میکنیم.
آنوقت اگر جامعهای دارای ولایت شد، چه میشود؟ خوب است در یک کلمه بگویم: مردهایست که دارای جان خواهد شد. همین یک کلمه کافیست. یک مرده را شما در نظر بگیرید، این بیجان افتاده آنجا. مغز دارد، کار نمیکند. چشم دارد، نمیبیند. دهان دارد، غذا را هضم و بلع نمیکند. معده و کبد و جهاز هاضمه[15] دارد، اما غذا را جذب نمیکند. رگ دارد، خون در آن نمیگردد؛ خون دارد و در آن نمیگردد، چرا؟ چون جان ندارد. دست دارد، اما همین مورچۀ ریز را هم از خودش دفع نمیکند. پا دارد، حاضر نیست از آفتاب به سایه برود، نمیتواند. یک مرده دیگر، یک مرده. جان که دمیده شد، مغز کار میکند، اعصاب کار میکند، دست میگیرد، دهان میخورد، معده هضم میکند، دستگاه گوارش جذب میکند، خون میچرخد و میگردد، نیرو را به همۀ بدن میرساند، بدن را گرم میکند، او را در تلاش میاندازد، راه میرود، دشمن را میکوبد، دوستیها را جلب میکند، خود را هرچه بیشتر کاملتر و آبادتر میکند.
این مَثَل را در مقام فهمیدن اهمیتِ ولایت در یک جامعه، بگذارید مقابل چشمتان. پیکر مردۀ انسان را بردار، یک جامعۀ انسانی را بگذار سر جایش؛ روح را بردار، ولایت را بگذار سر جایش. جامعهای که ولایت ندارد، استعدادها در این جامعه هست، اما یا خنثی میشود، به هدر میرود، نابود میشود، هرز میشود یا بدتر، به زیان انسان بهکار میافتد. مغز دارد و میاندیشد، اما میاندیشد برای فسادآفرینی، میاندیشد برای انسانکشی، میاندیشد برای عالَم سوزی، میاندیشد در راه بدبخت کردن انسانها، میاندیشد برای محکم کردن پایههای استثمار و ظلم و استبداد. چشم دارد انسان، اما آنچه باید ببیند، نمیبیند، و آنچه باید نبیند، میبیند. گوش دارد، اما سخن حق را نمیشنود، اعصاب، سخن حق را به مغز نمیرساند. مغز فرمانی برطبق حق به جوارح و اعضا نمیدهد. جوارح و اعضا عملی برطبق حق در عالم انجام نمیدهند. شرایط عالم اجازۀ کار برطبق حق به انسان نمیدهند. این جامعۀ بیولایت است.
در جامعۀ بیولایت، چراغها نهفقط شعله نمیکشند و روشنیشان بیشتر نمیشود، همان یکذره روغنی هم که دارد، مدام تمام میشود، تمام میشود، تا بهکلی خشک میشود. روغنهایی که پیغمبر پای چراغها و مشعلهای هدایت ریخته بود، دیدی چطور خشک شد؟ دیدی روزهای بعد از وفات پیغمبر، شعله میکشید، منوّر میکرد، روشن میکرد؛ روغنش را پیغمبر ریخته بود، اما چون دستِ ولایت بالای سر این مشعلها و چراغها نبود، چطور روغنش ته کشید، ته کشید، خشک شد، بد شد، بدبو شد، پردود شد، کمنور شد، به زمان عثمان رسید و تحویل داده شد به معاویه؛ دیدید چه شد؟ همان چیزهایی که فاطمۀ زهرا سلاماللهعلیها به زنهای مهاجر و انصار گفت، و گوش نکردند روزهای اول. همان پیشبینیهایی که فاطمۀ زهرا کرد، مردم مسلمانِ غافلِ آن روز نتوانستند بفهمند و گوش نکردند. همانها تمام انجام گرفت. همان «سیف صارِم»[16] همان شمشیر خونریز، همان تیغی که اصالتها و فضیلتها را میکشت، همان دستی که انسانها را و انسانیتها را خفه میکرد؛ اینها همهاش را فاطمۀ زهرا گفته بود، قبل از فاطمۀ زهرا هم پیغمبر گفته بود. اینها میدیدند، اینها میفهمیدند، گفتند، جامعۀ اسلامی نفهمید. گوشها سنگین شد، کر شد. امروز هم صدای فاطمۀ زهرا هنوز به گوش میرسد. ای گوشهای حساس و هوشیار میشنوید؟
جامعۀ دارای ولایت، جامعهای میشود که تمام استعدادهای انسانی را رشد میدهد. همۀ چیزهایی که برای کمال و تعالی انسان، خدا به او داده، اینها را بارور میکند. نهال انسانی را بالنده میسازد. انسانها را به تکامل میرساند. انسانیتها را تقویت میکند. در این جامعه، ولیّ یعنی حاکم، همان کسی که همۀ سررشتهها به او برمیگردد، جامعه را از لحاظ مشی عمومی، در راه خدا و دارای ذکر خدا میکند. از لحاظ ثروت، تقسیم عادلانۀ ثروت بهوجود میآورد. سعی میکند نیکیها را اشاعه بدهد، سعی میکند بدیها را محو و ریشهسوز کند.
﴿الَّذينَ اِن مَكَّنّاهُم فِی الاَرِ﴾[17]، آیۀ قرآن است؛ آنکسانیکه اگر در زمین متمکّنشان سازیم، ﴿اَقامُوا الصَّلاةَ﴾ ـ ذکر خدا، نماز سمبل است برای ذکر خدا و توجه و جهتگیریِ خداییِ یک جامعه ـ ﴿اَقامُوا الصَّلاةَ﴾ نماز را بهپا میدارند، بهسوی خدا میروند، جهتگیریشان را برطبق جهتگیریِ خدافرموده و خدادستورداده قرار میدهند. ﴿وَ آتَوُا الزَّكاةَ﴾، تقسیم عادلانۀ ثروت، زکات میدهند. به احتمالی و به گمانی که در ذهن من است، زکات در قرآن دامنهاش خیلی وسیعتر است از آنچه که در ذهنها وجود دارد. احتمال میدهم من، البته این احتمال استها، هنوز یقین هم درست ندارم خودم، شما هم بهعنوان یک مطلب یقینی تلقی نکنید این را، احتمال میدهم که اصطلاح زکات در قرآن، شامل همۀ انفاقات و صدقات مالی باشد. قرائنی هم البته پیدا کردم، نه بهقدری که یقین کنم به این مطلب و بهطور قاطع بگویم. بههرحال یکچنین احتمالی در ذهنم است.
﴿آتَوُا الزَّكاَ﴾ و بهطور کلی، مسلّم بهمعنای این است که تعدیلی در ثروت ایجاد میکنند، با توجه به روایاتی که در باب زکات هست که میگوید زکات موجب تعدیل ثروت است. ﴿وَ اَمَروا بِالمَعروفِ﴾، اشاعۀ نیکیها، گستردن کارهای خوب، ﴿وَ نَهَوا عَنِ المُنكَرِ﴾، ریشهکن کردن منکرها. ما خیال میکنیم امربهمعروف و نهیازمنکر بهمعنای این است که بنده، به جنابعالی امر کنم که شما فلان کار بد را انجام ندهید، فلان کار خوب را انجام بدهید. فقط همین امر کردن و گفتن. درحالیکه امر کردن و گفتن، یکی از جلوههای امربهمعروف و نهیازمنکر است. به امیرالمؤمنین گفتند که با معاویه چرا میجنگی؟ حدیثش مفصل است نمیخوانم. گفت برای خاطر اینکه امربهمعروف و نهیازمنکر واجب است. خوب گوش بدهید، استنتاج کنید. آقا در جنگ صفین با معاویه چهکار داری آخر؟ برو طرف کوفه، آنهم برود طرف شام. فرمود که خدا امربهمعروف و نهیازمنکر را واجب کرده است. امام حسین از مدینه بلند میشود، آقا کجا میروی؟ «اُريدُ اَن آمُرَ بِالمَعروفِ وَ اَنهىٰ عَنِ المُنكَرِ»[18] میخواهم امربهمعروف و نهیازمنکر کنم. ببینید چقدر دایره و دامنه وسیع و چقدر از نظر ما کوچک و ضیق و تنگ است. بههرحال وقتیکه ولایت در جامعهای بود، اینها هم انجام میگیرد، اقامۀ صلاة، ایتای زکات، امربهمعروف، نهیازمنکر و خلاصه، پیکر بیجانی، جان و روح و حیات مییابد.
پاورقیها
۱.حدیث شماره 9
۲.سوره مبارکه مائده/ آیه 54
۳.سوره مبارکه فتح/ آیه 29
۴.(جذب) کشیدن یکدیگر به سوی هم
۵.(مسک) خود را نگاهدارنده، چنگ درزننده
۶.ضربه ای که با دو کف دست گشادۀ به هم متصل، بر فرق سر زنند.
۷.حکایتیست در دفتر دوم مثنوی معنوی مولوی، با عنوان: تنها کردن باغبان صوفی و فقیه و عَلَوی را از همدیگر. در این حکایت یک صوفی و فقیه و عَلَوی (از سادات) وارد باغی میشوند. باغدار برای بیرون راندن این سه نفر از باغش، این سه را با ترفندی از هم جدا و به دست خودشان مجازات میکند.
۸.(ملء) موافق و مناسب طبع
۹.متولّی: سرپرست، موالی: یار و یاور
۱۰.گروهی بودند متشکل از شیعیان کوفه، به سرکردگی سلیمانبنصُرَد و مسیّببننَجَبه، که از عدم یاری امام حسین در کربلا پشیمان شده و به جهت خونخواهی آن امام از بنیامیه، قیام کردند. ایشان به جهتِ توبۀ از غفلت گذشتۀ خود، به توّابین مشهور شدند. سرانجام ایشان و جمعی از شیعیان بصره که به یاری ایشان رفته بودند، با سپاه شام درگیر شده و شجاعانه به مبارزه پرداختند. اگرچه در ابتدا توفیقی یافتند، لکن در نهایت، بسیاری از ایشان به شهادت رسیدند. قیام توّابین (65 ق) نخستین قیام علیه دولت بنیامیه، پس از واقعۀ کربلا است.