اگر نظرِ برادران عزیز باشد، عرض کردیم که توحید را درصورتی که ما بهعنوان یک عقیدۀ عملخیز و تعهدانگیز بدانیم، ناگزیر یک سلسله الزامها و تعهدها را این عقیده بر دوش ما مینهد، و گفتیم که باید این الزامها و تعهدها را بفهمیم، و البته این تعهدها مخصوص زندگیِ فردی انسانها هم نیست، بلکه تکیۀ بیشتر این تعهدات روی زندگی اجتماعیست، روی نظام اجتماعی و شکل جامعه است؛ یعنی توحید وقتی در جامعهای وارد شد، اولکاری که میکند، بنای آن جامعه را با شکلی که متناسب با این عقیده است، انجام میدهد. بعد از اینکه این کار انجام گرفت، آنوقت نوبت میرسد به اینکه یک انسان موحد چه تکالیفی دارد بهعنوان یک فرد.
بههرصورت، این تعهدات را باید شناخت و دانست. ما تعبیر کردیم از مجموعۀ این تعهدات به قطعنامۀ توحید. گفتیم توحید یک قطعنامهای به ما میدهد، یک مجموعۀ قرارداد و الزام را روی دست ما میگذارد. ما برای اینکه بتوانیم انشاءالله موحد زندگی کنیم، لازم است که این تعهدات را فعلاً بدانیم. اوّلیِ از این تعهدات، عبارت بود از اینکه عبودیت و اطاعت، منحصراً از آنِ خداست؛ این اولتعهد توحید است. و ضمنِ یکی دو تلاوت یا دو، سه تلاوت این مطلب را بیان کردیم. امروز دومین تعهدی که توحید بر دوش موحد میگذارد، جامعۀ موحد، فرد موحد، دنیای موحد، با این عنوان میتوان مشخص کرد، که اینجا[1] نوشتیم: توحید و نفی طبقات اجتماعی. (البته در این نوشتههایی که در دست شماست، خوب است که اول ِصفحه، یک عدد ِدو بگذارید. چون در آن نوشتۀ مربوط به عبودیت و اطاعت انحصاری، یک عدد یک نوشته شده بود، اینجا هم الزم است یک دو بگذارید که معلوم باشد تسلسل مطالب. سهاش را هم بعدا ًانشاءالله عرض خواهیم کرد و چهار و اگر بیشتر داشت، بیشتر.)
نفی طبقات اجتماعی؛ و با یک عبارت کوتاه که تفصیلاتش را بعداً عرض میکنیم، جامعۀ توحیدی طبق این اصطلاحی که به گوش شما آشناست، یک جامعۀ بیطبقه است، یک جامعهای است که گروههای انسانها در آن جامعه از یکدیگر برحَسَب حقوق و مزایا جدا نشدند. همۀ انسانها زیر یک سقفِ حقوقی زندگی میکنند. همه در یک مسیر و با یک نوع امکانات و با یک نوع حقوق زندگی میکنند و حرکت میکنند. این جامعهایست که توحید از لحاظ طبقهبندی اجتماعی، درمقابل دیدِ ذهن ما و تصور ما میگذارد.
به تاریخ که برمیگردیم، میبینیم اختلاف طبقاتی از جملۀ دردهای مزمن تاریخ است در همۀ اجتماعات. نهفقط اجتماعات عقبماندۀ قبایلی، نهفقط اجتماعات سرزمینهای دور از تمدن، بلکه در آن کشورها و سرزمینهایی که مادر تمدن بشری و گاهوارۀ تمدن بشری هستند، در همانجاها اتفاقاً اختلاف طبقاتی با زشتترین چهرهای و کریهترین صورتی خودش را به ما از لابهلای اوراق تاریخ نشان میدهد. واقعاً ستم بزرگ تاریخ و لکۀ ننگ بزرگ تاریخ بشر از جمله همین است: اختلاف طبقاتی. یعنی چه اختلاف طبقاتی؟ یعنی اینکه انسانهایی که در این جامعه زندگی میکنند، اینها همه مثل هم نیستند. یک عده محکومند به اینکه محرومیت بکشند، رنج ببرند، خدمت گروههای دیگر را بکنند و باید از این محرومیت و رنج، گلهای هم نداشته باشند. یک عده هم بایستی برخوردار باشند، بهرهمند باشند، لذت و عیش زندگی برای آنها باشد، از همۀ مزایا آنها بتوانند استفاده بکنند و اشکالی هم نداشته باشد. مثلاً در هندوستان، که برای یک مثال، بهترین جایی که میشود مثال زد هندوستان است. و میدانید که هندوستان مهد تمدن آریاییست و نژاد آریایی از آغاز شهرنشینی، از آغازی که یک ملتی و جمعیت متشکلی را تشکیل داد، در همین هندوستان بود. که میگویند نژاد آریایی از سرزمینهای شمالی و سیبریا آمد، وقتیکه وارد شدند، دو شقه شدند، یک عده رفتند طرف هندوستان، یک عده طرف ایران، و مردمی که در هندوستان بودند، زودتر به تمدن رسیدند تا آنهایی که در ایران آمدند مشغول زندگی شدند.
مهدِ تمدن بشری یا یکی از مهدهای تمدن بشری هندوستان است و اختلاف طبقاتی غوغاست. چهار طبقۀ اصلی اینها قائل بودند. یک طبقه زیرِ طبقات دیگر و صدها طبقه در لابهلای این چهار طبقۀ اصلی؛ که البته تفصیلاتش را بگردید در کتابهای مربوط به تاریخ ادیان، آنهایی که ذوقش را دارند، علاقهمندند، بگردند و یکقدری با تدبّر و تفکر بیندیشند در توحید و قرآن و مقایسه کنند. چهار طبقه مردم را تقسیم میکردند، طبقۀ اول بَرَهمَنان، رجال دینی و روحانی، که اینها بالاترینِ طبقات اجتماعی بودند. طبقۀ دوم سپاهیان و شاهزادگان، اینها در طبقۀ دوم قرار داشتند. البته بین این دو طبقه اختلافات و تعارضها فراوان بوده، قبلاً شاهزادگان طبقۀ بالا بودند و روحانیون طبقۀ دوم، بعد در اثر عواملی که پیشامد کرد و کشمکشهایی که شد، توانستند روحانیون و برهمنان طبقۀ علمی و بالایی را به خودشان اختصاص بدهند و سلحشوران و سپاهیان و شاهزادگان و خوانین را در طبقۀ دوم قرار دهند.
از طبقۀ دوم که میگذشتیم، طبقۀ زارعان و کارگران بود، صنعتگران. این دو طبقۀ بالا که برای اجتماع کاری نمیکردند، برهمن چهکار میکرد؟ جز اینکه چندتا وِرد و ذکر بخواند و دستهایش را تکان بدهد. آن خان و شاهزاده چهکار میکرد؟ جز اینکه یکقدری بیشتر املاک و یکقدری بیشتر ثروت و یکقدری بیشتر و وسیعتر قلمروِ آقایی برای خودش درست بکند. اما صنعتگران و کشاورزان همه کارِ این سرزمین عظیم را انجام میدادند، طبقۀ سوم بودند اینها. طبقۀ چهارم مردم عامی بودند. عامۀ مردم، یعنی مردم معمولی. لابد کاسب، کسانی که در جامعه به کارهای دستی و کوچک مشغول هستند. زیر این چهار طبقه، یک طبقۀ دیگر وجود داشت که آنها میگفتند از نژاد آریایی اصلاً نیستند، این چهار طبقه، هر چهار طبقه از نژاد آریایی بودند، آنها را میگفتند خارج از نژاد آرین هستند، پس نجسند؛ طبقۀ نجسها. البته اینهایی که دارم عرض میکنم، مربوط به تاریخ است، اما تاریخی که امتداد پیدا کرده، کرده، کرده، تا قرن بیستم. در هندوستان آنچه که من الآن برایتان عرض کردم، تا چند سال پیش، با کمالِ اعتبار به قوت خودش باقی بود. شاید آقایانی که مطالعه کردند در مسائل هندوستان، بدانند که طبقۀ نجسها و پلیدها را گاندی، رهبر فقید هندوستان، نسخ کرد و از بین برد، گفت نجس چیست؟! خود این نخستوزیر قبلی هندوستان که نِهرو[2] باشد و الآن هم صبیۀ[3] ایشان رئیس دولتند، اینها خودشان جزء برهمنها هستند. خود نهرو جزو برهمنها بود، در طبقۀ بالا. پدرش پاندیت نهرو جزو برهمنها بود. البته این چون ضد مذهبی و غیر مذهبی بود، بدش میآمد به او بگویند برهمن و پاندیت، لقب مخصوص برهمنها را، به او بگویند. بههرصورت، میخواهم بگویم اینها یک چیزهای مربوط به تاریخ باستان هم نیست خیلی. بعد از آنیکه چهارده قرن یا سیزده قرن و اندی از ظهورِ خورشیدِ توحیدِ قرآنی میگذشت، باز در هندوستان، در آنجاییکه زایشگاه تمدن بشریست، این اختلاف طبقاتی وجود داشته.
خب، حالا منظورم تشریح اختلاف طبقاتیست. اینها چهار طبقه بودند و همانطور که عرض کردیم در لابهلای طبقات به گفتۀ جان ناس[4] که تاریخ ادیان را نوشته، دهها بلکه صدها طبقۀ فرعی. آنوقت، دو نفر آدم از دو طبقه حق ندارند باهم ازدواج کنند، باهم حرف بزنند، باهم دست بدهند، پهلوی هم بنشینند، باهم راه بروند، باهم رفاقت کنند وَ قِس عَلَیهِ فَعلَلَ وَ تَفَعلَل.[5] اصلاً اینها از همدیگر با یک دیوار پولادین جدا میشدند. چرا جدا بشوند؟ برهمن مگر چه دارد که منِ کشاورز ندارم؟ یا منِ کاسبِ معمولی ندارم؟ یا فلان سپاهیِ بزرگ مگر از چه مزیت طبیعی برخوردار است که منِ عامیِ معمولی برخوردار نیستم؟ اگر این سؤال میشد، میدانید در جواب چه میگفتند؟ میگفتند فضولی موقوف! برای خاطر اینکه در اصلِ خلقت، در اصلِ تکوین، شما دو گروه، دو جور آفریده شدید. ارتباط به قانون و قرارداد و جَعلِ زید و عمرو ندارد، شما دو جور آفریده شدید. برای خاطر اینکه بَرَهما، خدای بزرگ، وقتیکه میخواست موجودات را پدید بیاورد، وقتی میخواست انسان بسازد، برهمنها را از سر خود آفرید، خانها و سپاهیان و شاهزادگان را از دستهای خود، کشاورزان را از بازوهای خود و مردم طبقۀ عامله را از پاهای خود، و طبقات نجس اصلاً از برهما نیستند، از آن ریشۀ پاک نیستند، از این نژاد نیستند. وقتیکه طبقۀ چهارم از پای برهما آفریده شده، چه حقی دارد خودش را همپا و همسر بداند با برهمن که از سر برهما آفریده شده، اصلاً شما همهتان در خلقت یکسان نیستید، یک عدهای از اصل شریفتری آفریده شدند، شایستۀ احترام بیشتری هستند، موهبت آنها طبیعیست، برخورداری آنها ذاتیست، محرومیت طبقات پایین هم ذاتی است، این منطق بود.
شما فکر میکنید که در یکچنین اجتماعی، آیا امکان دارد که اختلاف طبقاتی روزی برافتد؟! چنین چیزی ممکن است؟ چرا ممکن باشد؟ فکر میکنید اختلاف طبقاتی را چه کسی ممکن است بر بیندازد در یک جامعۀ مختلفالطبقات؟ آیا طبقۀ بهرهمند؟ آیا طبقۀ برخوردار میآید میگوید برای خاطر خدا من از حقوقم گذشتم؟ اینکه خیال خامیست. لابد اگر اختلاف طبقاتی بخواهد برافتد در اجتماعی، طبقۀ محروم باید حق خودش را بخواهد، برخورداریای که برای او هست طلب کند و اعتراض کند به برخورداریهای زیادیِ طبقات بالا، طبقۀ پایین باید اعتراض کند. طبقۀ پایین در یکچنین اجتماعی که من ترسیم کردم، محال است اعتراض کند. چرا؟ برای خاطر اینکه او معتقد است وضع طبیعی اینجوریست، اصلاً ذاتاً اینجور آفریده شدهاند، قابل تغییر و دگرگونی نیست، نمیشود کاری کرد، اینجور ساخته شده؛ اینجور آفریده شده. وقتیکه انسان معتقد بود که طبیعت و فطرت و سرشت و خلقت خدایی در او، او را به یک صورت خاصی آفریده، محال است که انتظار داشته باشد که غیر آن صورت برای او امید برود، و از مزایا و حقوقی که با وضع ساختمان او و طبیعت او متناسب نیست، برخوردار باشد. میگوید من حقم است، گلیم بخت کسی را که بافتند سیاه،[6] کاریش نمیشود کرد. ما را از اول سیاهجامه بافتند، ما را از اول از نوع بد رشتند، کاری دیگر نمیشود کرد. شما یک چیز سیاهی را ببرید لب جوی آبی، لب یک اقیانوسی، بنا کنید هی شستن و شستن، وقتی ذاتاً سیاه است، وقتیکه از اول، این رنگ طبیعیاش سیاه بوده، ممکن است این رنگش از بین برود؟ بلکه گرد و خاکهایش پاک خواهد شد، سیاهیاش شفافتر خواهد شد، بیشتر سیاهی میزند. بنابراین، در طول تاریخ، همانطورکه ملاحظه کردید، در این اجتماعات، این ستم بزرگ وجود داشت و وسیلۀ علاجی هم برای او نبود.
البته مصلحینی پیدا میشدند، افکار را عوض میکردند، دقت کنید به این نکتهای که عرض میکنم، تصریح نمیکنم این معنا را، اما این نشانۀ یک فلسفۀ اختصاصیِ مخصوص ادیان است. مصلحینی میآمدند، اول فکر را عوض میکردند، اول فرهنگ را دگرگون میکردند، اول میگفتند که این فلسفه غلط است، بر اساس غلط بودن آن فلسفه، مردم را قانع میکردند به اینکه این وضع ظالمانه است. برداشت صحیح از تحولات تاریخی این است. این درست نیست که ما بگوییم اول وضع عوض میشد، اول شکل اجتماعی دگرگون میشد، بعد فلسفهها و افکار دگرگون میگشت، نه؛ مصلحینی میآمدند. این تاریخ ماست، تاریخ مشرق زمین است؛ یعنی، آنهایی که آنجور فکر میکردند و آنجور فرض کردند، به نظر ما، تاریخ مشرق زمین را نخوانده بودند، تاریخ اروپا را دیده بودند؛ این هندوستان است، این چین است، این ایران است، این مصر است؛ مصلحینی که بهوجود آمدند، مصلحین مذهبی، اول افکار را عوض کردند، فلسفهها را دگرگون کردند، بعد که افکار عوض شد، فلسفهها عوض شد، آنوقت زمینه آماده شد برای اینکه وضع اجتماعی و نظم غلط اجتماعی هم دگرگون بشود. باری، در طول تاریخ اینجوری بوده.
ملاحظه کردید، اینجا هندوستان بود، ایران هم همینجور بود، مصر هم همینجور بود، چین هم همینجور بود، هرجایی که شما از تمدنی سراغ دارید، وضع بر همین منوال بود. یعنی چه؟ یعنی گفته میشد چون انسانها دو گونه آفریده شدهاند، چون از دو سرشت و دو فطرت و دو طینت یا بیشتر آفریده شدهاند، پس حقوق اجتماعی آنها هم باید باهم برابر نباشد. لازم است که باهم یکسان نباشد، اگر کسی گفت باید یکسان باشد، غلط گفته است، این را اینجوری میگفتند.
اسلام آمد اعلان کرد که خدایانی نیست، خدایان غلط است؛ خداست. آنهایی که تصور میکردند که دو خدا، دو گروه انسان را آفریدهاند، با دو گونه تمایزات و مشخصات، اشتباه کردهاند. یک خداست، همۀ عالم را هم او آفریده، تدبیر جهان و جهانیان یکسره در قبضۀ قدرت اوست و او همه را برابر آفریده. او همه را از یک اصل، از یک طینت، از یک فطرت، از یک ریشه و منشأ مادی درست کرده. آیات قرآن در این زمینه فراوان است؛ ﴿يا اَيُّهَا النّاسُ اعبُدوا رَبَّكُمُ الَّذي خَلَقَكُم وَ الَّذينَ مِن قَبلِكُم﴾[7]. حالا آیاتی که اینجا امروز ذکر کردیم در این نوشته و در این تلاوتِ امروز هست، میخوانیم.
گفت همۀ انسانها از یک اصل و یک منشأ و یک ریشهاند. همۀ انسانها با یک نوع تجهیزات به دنیا آمدند. همۀ انسانها لایق اوج و پرواز بهسوی تکاملِ بینهایتند. همۀ انسانها میتوانند بزرگ و بزرگ و بزرگتر بشوند. این استعداد در همگان هست. البته توجه کنید، موجودات و انسانهایی که بهصورت محسوسی بالاتر از سطح بشرِ معمولی هستند، یعنی پیامبران و امامان، آنها در این کلّیِ حرف من داخل نیستند. اینیکه گفتیم هر انسانی میتواند پرواز کند و به بینهایت برسد، معنایش این نیست که انسان میتواند پیغمبر یا امام هم بشود با کوشش و مجاهدتش؛ آن یک بحث دیگریست؛ پیغمبر و امام چگونه میشود که پیغمبر میشوند یا امام میشوند، آن یک مطلب بعدیست. در یک صحبت دیگری، در یک بحث دیگری، اگر بتوانیم، ممکن است که مختصر اشارهای بکنیم. اجمالاً پیغمبران و امامان صلواتاللهعلیهم اینها از یک امکانات بیشتری برخوردارند، یک ویژگیهایی دارند که اینها در بشر معمولی نیست، البته اینها میدانید عدهشان کم است، استثناییاند و سخن، روی افراد جامعههای بشریست بهطور عموم. البته همان پیغمبران و امامان هم از ریشه و در منشأ مادی، با انسانهای معمولی هیچ تفاوتی ندارند، «اَبوهُم آدَمُ وَ الاُمُّ حَوّاء.»[8]
این یک آموزش اسلامیست؛ در سایۀ توحید به انسانها تعلیم شد، اثبات شد، مسجّل شد که در متن جامعه اختلاف طبقاتی وجود ندارد. آن جامعهای که اسلام بهوجود میآورد، آن جامعه گروهگروه نیست، طبقهطبقه نیست، ممکن نیست مردمی از حقوقی برخوردار باشند که دیگران از آن حقوق برخوردار نباشند. در آن جامعه گفته نمیشود که مردم از دو اصل، دو منشأ، دو ریشه یا بیشتر آفریده شدهاند. در آن جامعه گفته نمیشود که یک نفر از خاک آفریده شده، آن دیگری فرض بفرمایید که از نور آفریده شده. از لحاظ مادی، منشأ مادیِ همه یک چیز است. بنابراین توحید بهمعنای یک خدا قائل بودن، تدبیر و خلق و آفرینش و ادارۀ جهان را از یک خدا دانستن، ضامن نفی طبقات اجتماعیست.
البته مطلبی در اینجا هست و این است که طبقات اجتماعی، همیشه بهصورتیکه در هندوستان ذکر کردم، بیان کردم، نبوده. اینجور نیست که همهجا یک فلسفهای به آن صورت داشته باشد؛ ایبسا در اجتماعاتی، در میان جمعیتها و ملتهایی، از لحاظ فلسفه و ادعا و بینشهایی که مطرح میکنند میان مردم، همه در سطح واحدی قرار داشته باشند، اما در عمل اختلاف طبقاتی وجود داشته باشد، همچنانیکه در دنیای امروز ما هست.
امروز در دنیا شما نگاه کنید، مخصوصاً در دنیای سرمایهداری، مخصوصاً در کشورهایی که از لحاظ سرمایهداری اوجِ بیشتری گرفتهاند، اختلاف طبقاتی بهنحو بارزی مشهود است. البته آنجا هرگز نگفتهاند که کارگرها و کارفرماها از دو منشأ و ریشۀ خَلْقی و آفرینشی آفریده شدهاند، نه؛ آنها نمیگویند که آقای صاحب فلان کمپانی عظیم، مثلاً فلان کارتل، با کارگر فلان معدن، اینها از دو ریشهاند، از دو اصلند، نه؛ اما عملی که باهم انجام میدهند، مقرراتی که برای این دو گروه آدم میگذارند، وضع رفتاری که در جامعه میان این دو نوع انسان برقرار میکنند، چندان تفاوتی ندارد با آن مردمی که معتقد بودند اینها از دو اصل و دو منشأ و دو ریشه آفریده شدهاند. برای عدهای امکانات بینهایت، برای گروه زیادی امکانات صفر. عدهای ثروت تمام عالم را به نفع خودشان استثمار میکنند، عدهای دسترنج خودشان را هم اجازه ندارند تنها بخورند.
اختلاف طبقاتی بهاینمعنا هم صدق میکند و این در دنیا، امروز هست. بلکه حتی میخواهم بگویم این اختلاف طبقاتی، رذالتآمیزتر و موذیانهتر است از آن اختلاف طبقاتی آن روز. آنها صاف میگفتند که بله، ما با همدیگر تفاوت داریم؛ اینها میگویند که ما برادریم باهم، همه در یک ترازیم، ما اصلاً حامی حقوق شما هستیم، اما در عمل میبینیم که اینجور نیست، در عمل همان تمایزها وجود دارد. گاهی در مقام اجرای مقررات حقوقی هم یک تساویها و برابریهایی به چشم میخورد که فلانکس هم فلان گناه را انجام داده، مبتلا به فلان مجازات شده، وَلو از طبقۀ بالاست، اما باز که نگاه میکنیم، میبینیم نه، ریشۀ مطلب چیز دیگری است. میبینیم باز همان اختلاف طبقاتیها، باز همان تمایزات اجتماعی، به قوت خود باقیست. درحقیقت برخورداریها منحصر است به یک عدۀ خاص، و یک اکثریتی محرومند، و اولچیزی که از آن محرومند، یک فهم و درک و رشد کامل و درست است.
اسلام همۀ اینها را نفی کرده. بنده بهطورخلاصه، آنچه را که از آیات قرآن، در مجموعۀ این کتاب عزیز استفاده میشود در زمینۀ نفی طبقات اجتماعی؛ اینها را وقتی فکر کردم، دیدم خیلی زیاد است، چندتا را اینجا نوشتهام. گوشهای از این آموزشها که در آیات زیر، نشان آن نمایان است، بدین قرار است:
خالق و معبود و مدبّر امور همگان خداست. این یک حرف اسلامیست. خالق همه یک نفر است، خداست. میگویید چه فرق میکند؟ خیلی فرق میکند. اگر چنانچه ما قائل شدیم که خالق دو تاست نه اینکه اگر ما قائل شدیم، بحث طلبگی نمیخواهم بکنم، فرضی ـ آن اجتماعی و آن فلسفۀ دو خدایی، دو خدایی بودنش، اولین تأثیری که میبخشد این است که دو گروه در اجتماع بهوجود میآیند. وقتی ما یک خدایی هستیم، معنایش این است که مردم جامعه همه یک صفند، یک گروهند، یک طبقهاند، برادر و در کنار همند. کار به لازمۀ این جمله دارم، کار به لوازم آن فلسفۀ منسوخ باستانی ندارم. میخواهم توجه کنید که وقتی ما معتقدیم خدا یک است، یعنی چه. خدا یک است و دو نیست، یعنی بندگان خدا در یک ترازند، در دو تراز نیستند. از جملۀ معانی خدا یک است و دو نیست، این است؛ نه اینکه همۀ معنایش این است. یعنی بندگان خدا در دو طبقه نیستند، در یک طبقهاند، چرا؟ چون خدایشان یکی است، آفریدگارشان یکی است.
آیا خدا به یک عدۀ از اینها محبت بیشتری داشت هنگامی که اینها را آفرید؟ ﴿وَ قالَتِ اليَهودُ وَ النَّصارىٰ نَحنُ اَبنآءُ اللهِ وَ اَحِبّآؤُهُ﴾[9] یهود گفتند ما فرزندان خدا و دوستان او هستیم، خدای متعال در جای دیگر، یکی از جنایتهای اینها را به رخ میکشد. هم جواب میدهد، هم شماتت میکند. ﴿قُل فَلِمَ تَقتُلونَ اَنبِيآءَ﴾[10] اگر شما اینقدر با خدا رفیق و نزدیک و قوم و خویشید، چرا پیغمبرهایش را کشتید؟ چرا بندگان برگزیدهاش را کشتید؟ چرا؟ یهودیها میگفتند که ما بچههای خدا و نزدیکان خدا هستیم، یک امتیازی داریم. نهخیر؛ اسلام میگوید این حرف غلط است. یک جای دیگر میفرماید: ﴿قُل يا اَيُّهَا الَّذينَ هادوا اِن زَعَمتُم اَنَّكُم اَولِيآءُ لِلّٰهِ مِن دُونِ النّاسِ فَتَمَنَّوُا المَوتَ اِن كُنتُم صادِقيَ﴾[11] اگر شماها میگویید با خدا خیلی رفیق و نزدیکید، اگر راست میگویید، تمنّای مرگ کنید. خب، از این زندگی پوشالی برهید، به خدای محبوبِ عزیزِ همجبهۀ قوم و خویشتان نایل بشوید دیگر، شما که از خودتان است آنجا، بعد میفرماید: ﴿وَ لا يَتَمَنَّونَهُ اَبَداً﴾ محال است که اینها تمنّای مرگ کنند. یهودی و تمنّای مرگ؟!
پس خالق و معبود و مدبر امور همگان خداست. این مسئلۀ خیلی مهمی است که اگر چنانچه خالق و معبود یکی شد، ناگزیر انسانها در یک طبقه و یک ترازند. همه از اصل و ریشۀ مادیِ واحدی آفریده شدند. روی این کلمۀ مادی دقت داریم، تکیۀ مخصوص داریم؛ از جنبۀ مادی، از جنبۀ ساختمان بدنی، همۀ انسانها از یک اصل و یک ریشه آفریده شدهاند. هیچکس در آفرینش از مزیتی که منشأ برخورداریهای حقوقی باشد، بهرهمند نیست. این را هم دقت کنید؛ نهاینکه از مزیتی برخوردار نیست؛ چرا، ممکن است انسانهایی بر اثر شرایطی، یک استعداد خاصی پیدا کنند؛ خب، یک مزیتی شد. یک نفر ممکن است از لحاظ شرایط خِلقتی جوری بهوجود آمده باشد که نابغه باشد. ممکن است کسی از پدر و مادری تولید شده که بااستعداد است. یکی کماستعدادتر است، یکی نیرومندتر است، یکی ضعیفتر و لاغرتر است، یکی زیباتر است، یکی زشتتر است، پس این اختلافات هست، اما این اختلافات منشأ اختلاف حقوقی نیست. چنین نیست که آنکسیکه از قوایِ جسمیِ بیشتری برخوردار است، از حقوق اجتماعیِ بیشتری برخوردار باشد، ابداً! چنین نیست آنکه در یک خانۀ اشرافی و متنفّذی به دنیا آمده، از امکانات بیشتری برخوردار باشد. هرگز! اسلام اگر مدرسه باز میکند، برای همۀ بچهها باز میکند؛ اگر تعلیم و تربیت میدهد، برای همۀ بچهها میدهد؛ اگر به انسانها امکان کسب و کار و تلاش و سعی در زندگی میدهد، به همه میدهد؛ کار اگر میدهد، به همه میدهد.
در جامعۀ اسلامی با حکومت اسلامی، ذیلِ ظلِّ[12] مقرراتِ اسلامی، اینجور نیست که کسی برای درسخواندن، برای کار کردن، برای چیز فهمیدن، برای پول در آوردن، برای کار گرفتن، برای شاغلشدن، حتی تا بالاترین مقامات، محتاج پارتی باشد. در جامعۀ اسلامی اینجور است؛ میدانیست وسیع و دارای میلیونها راه درمقابل میلیونها انسان؛ بروند، همه استفاده کنند، همه در این میدان بهسوی هدفها و مقصودهای مادی و معنوی بدوند، هیچ اشکالی ندارد، راه جلوی همه باز است؛ برخلاف نظامهای غیرتوحیدی، برخلاف نظامهای جاهلی که جاده را برای بعضی آسفالته میکنند و برای بعضی، راهها را پر از خار و سنگ و مانع. بهقول سعدی سنگ را میبندند و سگ را میگشایند،[13] در جامعۀ اسلامی اینجور نیست.
همه میتوانند در جامعۀ اسلامی به عالیترینِ مقامات برسند. خب، شما ببینید، بلال حبشی رسید به مقام مؤذنی (امِروزش را نگاه نکن که مؤذن مسجد امام حسن، مش اسحاق ِما احساس حقارت میکند، و سر وقت نمیآید غالبا،ً مثل اینکه اینجا نیست بشنود، بعضی روزها میآید، بعضی روزها نمیآید) مقام مؤذنی خیلی مقام عظیم و باشکوهیست در اسلام، مقام ارجمندیست، همهکس مؤذن نمیشدند. بِلال سیاه حبشی از منشأ پَست اجتماعی، از لحاظ معیارهای جاهلی آن زمان، این میرسد به مقام مؤذنی، این بالاترین است، یکی از بالاترین مقامها. سلمان فارسی ازنظر معیارهای آن روز از یک منشأ پایینتر بود، چون عربها خودشان را بالاتر میدانستند و همۀ انسانهای دیگر را پایینتر از خودشان. خب، سلمان هم که فارسی بود دیگر، اهل اصفهان بود. درعینحالی که فارسیست، غریب است، از راه دور آمده، زبان عربی را شاید بد یاد گرفته، یعنی مسلّم، شاید هم خیلی خوب حرف نمیزده، ایشان میرسد به ولایت و حکومتِ یک منطقۀ عظیم، و ازاینقبیل و ازاینقبیل و ازاینقبیل فراوان.
بنابراین هیچکس در آفرینش از مزیتی که منشأ برخورداریهای حقوقی باشد، بهرهمند نیست، ولو اینکه از بعضی مزیتها بهرهمند است. همۀ مزیتها در اختیار همگان و وابسته به تلاشهای مداوم و کوششها و مجاهدتهای خود آدمیست؛ همهچیز همۀ مقامها ـ عرض کردم جز آن مقامهای خاصی که برای هدایت و رهبری بشر، بهصورت الهی معین شده و مهیا شده، آنها را نمیگویم فعلاً ـ همۀ جهان از آنِ اوست؛ یعنی از آنِ خدا، و آدمیان همه فقیران درگاه اویند. همه از او باید بخواهند، همه از او باید بگیرند، همه باید دست نیاز بهسوی او باز کنند، و همه در اینجا یکسانند.
امام سجاد صلواتاللهعلیه هم که فرزند پیغمبر و فرزند امیرالمؤمنین و فرزند فاطمۀ زهرا و فرزند حسینبنعلی، علیهمالسلام است، او هم باید بِنالد، زار بزند، اشک بریزد؛ و میکند این کار را. یک آدم غیر وابستۀ به این خاندانِ پاک هم درمقابل خدا همینجور باید زار بزند. برای کسب و کارِ دنیا، امام باقر صلواتاللهعلیه و امام صادق هم میرود بیل میزند. یک آدم معمولی هم بیل میزند. امام صادق را مثال نزنم، امیرالمؤمنین صلواتاللهوسلامهعلیه هم کار میکند، کار در دوران قدرت، در دوران آقایی. در زمان پیغمبر، یکی از بزرگترین فرماندههای سپاه پیغمبر، در غالب جنگها و همۀ جنگها امیرالمؤمنین است. میرود بیل میزند، میرود باغداری میکند، میرود آبیاری میکند و ازاینقبیل. ببینید، پول اگر بخواهید بهدست بیاید، باید کار کنید، دانش اگر بخواهی، باید درس بخوانی، مقام سیاسی اگر بخواهی، باید تلاشِ لازم را بکنی. و راهِ تلاش در مقابل همگان باز است؛ همه، هرکسی تلاش کرد، میرسد.
منطق اسلام این است و البته این منطق را در سراسر قرآن، در آیههای گوناگون، فراوان، میتوان بهوضوح پیدا کرد. باز اینجا هم من شما را ارجاع میدهم به قرآن و به متن قرآن. بروید قرآن را باز کنید، با تدبر در قرآن نگاه کنید که مشمول این آیه نباشیم، ﴿اَ فَلا يَتَدَبَّرونَ القُرآنَ اَم عَلىٰ قُلوبٍ اَقفالُها﴾[14]، قفل بر دل نباشیم، تدبر کنیم قرآن را. حالا به این آیات قسمت اول، مربوط به سوره مؤمنون آیه 84 تا 91 توجه کنید.
﴿قُل لِمَنِ الاَرضُ وَ مَن فيها اِن كُنتُم تَعلَموَ﴾ ای پیامبر، بگو زمین و هر آنچه در اوست از آنِ کیست؟ اگر میدانید. به مشرکین بگو، به مشرکینی که منطقههای نفوذ خدایان خودشان را تقسیم میکردند و مشخص میکردند، بگو زمین و هرچه در آن است متعلق به کیست؟ ﴿سَيَقولونَ لِلّٰهِ﴾ خواهند گفت از آنِ خداست. خب، مشرکین مکه معتقد به الله بودند و بتها را شفیعانی که پیش الله آنها را شفاعت خواهند کرد، میدانستند. ﴿قُل اَ فَلا تَذَكَّروَ﴾ بگو پس چرا به خود نمیآیید؟
﴿قُل مَن رَبُّ السَّماواتِ السَّبعِ وَ رَبُّ العَرشِ العَظيمِ﴾ بگو کیست مدبر هفت آسمان و مدبر عرش بزرگ. معنای عرش چیست؟ هفت آسمان کدام است؟ بعضیهایش را مختصر توضیحی در یک بحثهایی در گذشته دادیم، بعضیهایش را هم توضیح ندادیم ـ الآن جایش نیست؛ حرفهایی هست، بههرحال یکوقت یک مجالی باشد، فرصتی باشد، عرض میکنم. خیلی هم مهم نیست اجمالاً ـ ﴿سَيَقُولُونَ لِلّٰهِ﴾ خواهند گفت آنها هم از آنِ خداست. قدرت و مُلک پروردگار بر آسمان و زمین گسترده است. ﴿قُل اَ فَلا تَتَّقوَ﴾ بگو پس چرا پروا نمیکنید از این خدا؟ عملتان را و فکرتان را برطبق گفتۀ او و فرمان او قرار نمیدهید؟
﴿قُل مَن بِيَدِهِ مَلَكوتُ كُلِّ شَىءٍ وَ هُوَ يجُيرُ وَ لا يجُارُ عَلَهِ﴾ بگو کیست آنکه ملکوت و حکومت و سلطنتِ مطلقۀ همهچیز در دست اوست. آنکسانیکه قدرتها در اختیارشان است، فوقش این است که بر ظاهر یک جسمی مسلط باشند. شما که مالک خانۀ خودتان هستید، یک آجر را از جایی به جایی میگذاری، تسلطت همین اندازه است. یک آهن را از اینجا برمیداری به آنجا میگذاری، دو قطعه را با همدیگر جوش میدهی یا از هم جدا میکنی، تسلط تو بر یک قطعۀ آهن همین اندازه است. اما آنکسیکه بر تمام ذرات اجزای این موجود مسلط است، حرکت اتمهایش در اختیار او و به فرمان اوست، در گیاهان رشد و نمو، در حیوانات و انسانها تمام حرکات داخلی وجود آنها و همهچیزشان خلاصه در قبضۀ قدرت اوست، او خداست. ﴿قُل مَن بِيَدِهِ مَلَكوتُ كُلِّ شَىءٍ﴾ بگو به دست کیست ملکوت و سلطنت و قدرت همهچیز، ﴿وَ هُوَ يجُيرُ﴾ و او پناه میدهد، ﴿وَ لا يجُارُ عَلَهِ﴾ علیرغم او کسی پناه داده نمیشود؛ یعنی از خدا بگریزی و به کس دیگری پناه ببری درمقابل خدا، ﴿یجُارُ عَلَیهِ﴾ یعنی این. فرض کنید مسیحیها معصیت خدا بکنند، به آغوش عیسی بگریزند و عیسی پناه بدهد به آنها، و درمقابل خدا از آنها حمایت کند، چنین چیزی ممکن نیست. ﴿وَ هُوَ يجُيرُ﴾ او پناه میدهد هر موجودی را، هر انسانی را ﴿وَ لا يجُارُ عَلَهِ﴾ علیرغم او، بر ضد او، کسی پناه داده نمیشود، ﴿اِن كُنتُم تَعلَمونَ﴾ اگر میدانید. کیست که اینجور است؟ ﴿سَيَقولونَ لِلّهِ﴾ خواهند گفت ملکوتِ همهچیز در دست خداست و آن خداست که پناه میدهد و علیرغم او پناه داده نمیشود هیچکس، ﴿قُل فَاَنّىٰ تُسحَرونَ﴾ بگو پس چگونه فریب میخورید؟
و لطیف است که قرآن روی فریبخوردگی تکیه میکند؛ فریبخوردن، غافل ماندن. دائماً میخواهد مردم غافل نمانند، فریب نخورند، چشمشان را باز کنند. قرآن مطمئن است که اگر مردم چشم را باز کنند، نظر او تأمین میشود و درست هم هست. ما هم امروز حرفمان این است. ما هم میگوییم اگر دنیا امروز چشمش را باز بکند، این قرآنِ ما حکومت جهانی پیدا خواهد کرد، اگر چشم باز بکند؛ منتها جهلها و غرورها نمیگذارد و ازطرفی دستهای خائنانه نمیگذارد که چشمها باز بشود.
﴿بَل اَتَيناهُم بِالحَقِّ﴾ بلکه حقیقت را در اختیار آنان نهادهایم، وَاِنَّهُم لَكاذِبوَ﴾ و حقاً آنان دروغگویند. مطلب را برایشان روشن کردیم، حق را در اختیارشان گذاشتیم، آنها با این وضعی که از لحاظ فکری و عملی پیش گرفتند، بهانه میتراشند، بهانۀ دروغ میتراشند. ﴿مَا اتَّخَذَ اللهُ مِن وَلَدٍ﴾ نگرفته است خدا هیچ فرزندی، ﴿وَ ما كانَ مَعَهُ مِن اِلهٍ﴾ هیچ معبودی در کنار او و با او وجود نداشته است.
ایضاً دقت کنید که محل اتکاء و استناد، بیشتر در این قسمت است، البته آیات قبلی هم دلالتی داشت بر آنچه که مورد نظر بود. ﴿اِذاً لَذَهَبَ كُلُّ اِلٰهٍ بِما خَلَقَ﴾ اگر بنا بود که خدایانی میبودند، هر خدایی مخلوق و آفریدۀ خود را بهسویی میبرد. یعنی اختلاف، یعنی اختلاف طبقاتی میان انسانها، یعنی برداشته شدن انسجام و وحدت در آفرینش، آفرینش جهان و انسان. آنیکه خدای نوری و خدای ظلمتی و خدای انسانی و خدای طبقۀ بالایی و طبقۀ پایینی قائل است، این آفرینش را یک چهلتکۀ جداجدا میداند. اما برطبق نظر توحید، آفرینش، یک قطعۀ متصل و منسجمِ واحد است. انسان و حیوان و کوه و فلک و زمین و موجودات، همه و همه با همدیگر اتصال و ارتباط دارند، همه باهم وحدت دارند. ﴿اِذاً لَذَهَبَ كُلُّ اِلٰهٍ بِما خَلَقَ﴾ اگر چندین خدا و معبود میبودند، هر الهی، هر معبودی، مخلوق و آفریدۀ خود را بهسویی میبرد، ﴿وَ لَعَلا بَعضُهُم عَلىٰ بَعٍ﴾ و بعضی از آنان بر بعضی دیگر برتری میگرفت. ﴿سُبحانَ اللهِ عَمّا يَصِفوَ﴾ پاک و منزه و مبرّاست خدا از آنچه که توصیف میکنند.
(این یک قسمت بود از تالوت امروز. قسمت دیگر، اجازه بدهید از روی همین کاغذ بخوانم، که اگر بخواهم از روی متن قرآن بخوانم، باید هی بگردم پیدا کنم. آیا دست کسی از آقایان قرآن هست؟) قسمت بعدی از سورۀ بقره است، آیۀ 21 و 22. ﴿يا اَيُّهَا النّاسُ﴾ هان ای مردمان، ای انسانها، خطاب به کیست؟ خطاب به طبقۀ بالا و پایین نیست. خطاب به انسانهای سیاه یا سفید نیست. خطاب به یک گروهی از انسانیت نیست، خطاب به همۀ انسانیت است. تکیۀ ما رو این کلمه است؛ ﴿يا اَيُّهَا النّاسُ﴾ هان ای انسانها، ﴿اُعبُدوا رَبَّكُم﴾ عبادت و عبودیت کنید پروردگارتان را که یکی است، ﴿الَّذى خَلَقَكُم﴾ آنکه آفرید شما را، ﴿وَ الَّذينَ مِن قَبلِكُم﴾ و همۀ گذشتگانتان را، ﴿لَعَلَّكُم تَتَّقونَ﴾ مگر که تقوا پیشه کنید؛ یعنی این عبادت، این عبودیت، موجب تقواست. یکی از چیزهایی که تقوا را، آن حالت نیکِ جالب را ـ تشریح کردم برایتان که تقوا یعنی چه ـ آن حالت مصونیت از گناه را، در روح، در انسان، بهوجود میآورد، عبودیت خداست. لذا در جامعهای که همۀ مردم بندۀ خدا هستند و جامعه شکل بندگی خدا دارد، در آن جامعه، تقوا هرچه بخواهی فراوان است. هرچه تقوا بخواهی فراوان، قحط تقوا نیست مثل روزگار ما!
﴿الَّذى جَعَلَ لَكُمُ الاَرضَ فِراشاً﴾، ببینید همهچیز برای همه است. آنکه قرار داد برای شما، شما یعنی کی؟ انسانها، همه. ﴿الاَرضَ فِراشاً﴾ زمین را گسترده، ﴿وَ السَّماءَ بِنَاءً﴾ و آسمان را بنایی استوار، ﴿وَ اَنزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً﴾ از آسمان آب باران فرستاد، ﴿فَاَخرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزقاً لَكُم﴾ برون آورد بهوسیلۀ این باران از میوهها برای روزی شما، نه روزی طبقۀ خاصی و شما صدقهسری آنها بخورید، نه؛ برای همه. حالا که اینجور است، ﴿فَلا تجَعَلوا لِلّٰهِ اَنداداً﴾ پس دو خدایی نشوید، با دوتا خدا قرار دادن، با رقیب و هماورد برای خدا فرض کردن، انسانها را به دو گروه و سه گروه و ده گروه تقسیم نکنید، همه یک گروهند، ﴿فَلا تجَعَلوا لِلّٰهِ اَنداداً وَ اَنتُم تَعلَمونَ﴾ شما که میدانید، برای خدا شریکان و رقیبان فرض مکنید.
بعد سورۀ حجرات، این آیۀ معروفی که در زبانها خیلی رایج و دایر است، آیۀ 13. ﴿يا اَيُّهَا النّاسُ اِنّا خَلَقناكُم مِن ذَكَرٍ وَ اُنثىٰ﴾ ای انسانها، بازخطاب به همه است، ما آفریدیم شما را از مردی و زنی. همۀ شما را از یک مرد و یک زن، همانی که در دیوان منسوب به امیرالمؤمنین صلواتاللهوسلامهعلیه اینجور بیان شده، مضمون همین آیه است:
همه یکسان و برابرند از لحاظ منشأ و ریشۀ آفرینش. ﴿وَ جَعَلناكُم شُعوباً وَ قَبَائِلَ لِتَعارَفوا﴾ شعبهشعبه شدنها و قبیلهقبیله شدنها برای تعارف و شناخت است. (که حاال اینهم البته مختصر توضیحی احتیاج دارد که چون وقت گذشته، میگذارم برای وقت دیگری اگر الزم بود.) ﴿اِنَّ اَكرَمَكُم عِندَ اللهِ اَتقاكُم﴾ این حکم قاطعِ اسلامیست در زمینۀ نفی طبقات اجتماعی؛ گرامیترین شما در نزد خدا، باتقواترین است. یعنی از یک طبقهای بودن، وابسته به خانوادهای بودن، وابسته به یک سلسله و تیرهای بودن، موجب گرامیتر بودن نیست. و تازه نکتۀ جالبتر و باریکتر اینجاست؛ آنهایی که باتقوا هستند، که بالاتر از دیگرانند، باز از امتیازات حقوقیِ بیشتری برخوردار نیستند. اینجور نیست که آدمهای باتقوا یک پول بیشتری بگیرند، یک حقوق بیشتری داشته باشند یا از حقوق اجتماعی بیشتری و بهتری برخوردار باشند، نه، نهخیر؛ اینجور نیست، بلکه ﴿اِنَّ اَكرَمَكُم عِندَ اللهِ﴾ پیش خدا عزیزترند. البته تقوا منشأ یک آثار اجتماعی هست تا یک حدودی، اما نهچندان؛ بعضی از مشاغل و پُستها هست که شرطش باتقوا بودن است، فقط همین اندازه. ﴿اِنَّ اللهَ عَليمٌ خَبيرٌ﴾ همانا خدا دانا و مطلع است. باز قسمت دیگر، یک آیه است مربوط به سورۀ اسراء آیۀ 70. ﴿وَ لَقَد کَرَّمنا بَنی آدَمَ﴾ به یقین که بنیآدم را گرامی داشتیم، ﴿وَ حَمَلناهُم فِی البَرِّ وَ البَحرِ﴾ آنان را در خشکی و دریا برداشتیم، حمل کردیم، وسیلۀ سِیرشان را فراهم کردیم، ﴿وَ رَزَقناهُم مِنَ الطَّیِّباِ﴾ ـ که این ﴿وَ حَمَلناهُم فِی البَرِّ وَ البَحرِ﴾ ضمناً شاید اشاره باشد به وجود روابط میان انسانها؛ که اگر انسانها نمیتوانستند از نقطهای به نقطۀ دیگر بروند، این امکان، این خصوصیت در آنها نبود، میان یک جامعۀ انسانی، ای بسا بنابر فرضی تفرق بهوجود میآمد ـ ﴿وَ رَزَقناهُم مِنَ الطَّیِّباِ﴾ و آنان را از نیکوییها برخوردار کردیم، ﴿وَ فَضَّلناهُم علىٰ كَثيرٍ مِمَّن خَلقنا تَفضيلاً﴾ و آنان را بر بسیاری از آفریدگان خود برتری دادیم. چه کسانی را؟ صحبت چه کسانی است؟ چه کسانی را تکریم کردیم؟ به چه کسانی از طیبات روزی دادیم؟ و چه کسانی را بر بسیاری از آفریدگان تفضیل دادیم؟ انسانها را، نه طبقه و تیرۀ خاصی را.
(عرض ما تمام شد، یکقدری هم مثل اینکه وقت گذشت، تالوت قرآن امروز بهوسیلۀ یکی از تالوتگران عزیز ما انجام میگیرد. خواهش میکنم تشریف بیاورند.)
پروردگارا! به محمد و آل محمد قرآن را دستگیر ما در دنیا و آخرت قرار بده.
به محمد و آل محمد، پروردگارا! خیرت را از طریق آموزش قرآن از ما دریغ مدار.
پاورقیها
۱.به پلیکپی انتهای جلسه مراجعه بفرمایید.
۲.جواهر لعل نهرو (1964-1889 م) از رهبران مبارز نهضت استقلال هندوستان بود. او که دانشآموختۀ رشتۀ حقوق دانشگاه کمبریج بود، با دیدن رنج مردم هندوستان و ظلم انگلیسیها در جریان جنگ جهانی اول، به نهضت استقلال هند و حزب کنگره پیوست. وی پس از استقلال هند به نخستوزیری انتخاب شد. دخترش ایندیرا گاندی، با فاصلهای پس از پدر به نخستوزیری هند انتخاب شد.
۳.دختر
۴.کتاب تاریخ جامع ادیان، نوشتۀ جان ناس، که در آن به بررسی آیینها و ادیان قدیمی جهان تا عصر حاضر در چهار بخش پرداخته است. ادیان ابتدایی و گذشته، ادیان هند، ادیان خاور دور، ادیان خاور نزدیک.
۵.و کارهایی ازاینقبیل، قِس علی هذا
۶.به گوش جان رهی منهیی ندا درداد / ز حضرت احدی لا اله الا الله که ای عزیز کسی را که خواریست نصیب / حقیقت آنکه نیابد به زور منصب و جاه به آب زمزم و کوثر سفید نتوان کرد / گلیم بخت کسی را که بافتند سیاه (حافظ)