رسیدن به مقام مؤذنی با منشأ اجتماعی پست در معیار جاهلی
… (امِروزش را نگاه نکن که مؤذن مسجد امام حسن، مش اسحاق ِما احساس حقارت میکند، و سر وقت نمیآید غالبا،ً مثل اینکه اینجا نیست بشنود، بعضی روزها میآید، بعضی روزها نمیآید) مقام مؤذنی خیلی مقام عظیم و باشکوهیست در اسلام، مقام ارجمندیست، همهکس مؤذن نمیشدند. بِلال سیاه حبشی از منشأ پَست اجتماعی، از لحاظ معیارهای جاهلی آن زمان، این میرسد به مقام مؤذنی، این بالاترین است، یکی از بالاترین مقامها. سلمان فارسی ازنظر معیارهای آن روز از یک منشأ پایینتر بود، چون عربها خودشان را بالاتر میدانستند و همۀ انسانهای دیگر را پایینتر از خودشان. خب، سلمان هم که فارسی بود دیگر، اهل اصفهان بود. درعینحالی که فارسیست، غریب است، از راه دور آمده، زبان عربی را شاید …
انتخاب بلال به مؤذنی بر پایهٔ ایمان و مجاهدت نه زیبایی و نسب
… رئیس قبیله با فلان آدم بسیار پایین و متوسّط، اخوّت ایجاد کرد. گفت شما دو نفر با هم برادرید؛ آنها هم با کمال میل این برادری را قبول کردند. اشراف و بزرگان را در کنار بردگانِ مسلمانشده و آزادییافته قرار داد و با این کار، همه موانع وحدت اجتماعی را از بین برد. وقتی میخواستند برای مسجد، مؤذّن انتخاب کنند، خوشصداها و خوشقیافهها زیاد بودند، معاریف و شخصیتهای برجسته متعدّد بودند؛ اما از میان همه اینها بلال حبشی را انتخاب کرد. نه زیبایی، نه صوت و نه شرف خانوادگی و پدر و مادری مطرح بود؛ فقط اسلام و ایمان، مجاهدت در راه خدا و نشان دادن فداکاری در این راه ملاک بود. ببینید چطور ارزشها را در عمل مشخّص کرد. بیش از آنچه که حرف او بخواهد در دلها اثر بگذارد، عمل و سیره و ممشای او در دلها اثر گذاشت.
انتخاب او به مؤذنی تنها به سبب اسلام و ایمان و مجاهدت
… رئیس قبیله با فلان آدم بسیار پایین و متوسط. گفت شما دوتا باهم برادر؛ آنها هم با کمال مِیل این برادری را قبول کردند. اشراف و بزرگان را در کنار بردگانِ مسلمانشده و آزادییافته قرار داد؛ یعنی همۀ این موانعِ وحدت اجتماعی را به این وسیله با یک حرکت از بین برد. حالا مؤذن میخواهند برای مسجد انتخاب کنند، خوشصداها زیادند، خوشقیافهها زیادند، معاریف مدینه متعددند، شخصیتهای برجسته متعددند؛ از میان همۀ اینها بلال حبشی را انتخاب کرد. نه زیبایی، نه صوت، نه شرف خانوادگی و پدر [و] مادری، فقط اسلام! اسلام، ایمان، مجاهدت در راه خدا، نشاندادن فداکاری در این راه. ارزشها را ببینید چطور در عمل مشخص کرد! بیش از آنچه که حرف او بخواهد در دلها اثر بگذارد، عمل او، سیرۀ او، مَمشای[25] او در دلها اثر گذاشت.
پایداری بلال بر توحید زیر شکنجه و معنای «احد احد» او
پیغمبر، اول آتش به جان خودش زده شد، اول دل خودش متحول و منقلب شد، اول شورِ قیامت در باطن خودش بهوجود آمد که توانست دنیا را به شور قیامت بکشاند. توانست یک انسان درست کند که این انسان جانش را از دست بدهد، فکرش را از دست ندهد؛ مگر شوخی است؟ مگر شوخی است که بلال حبشی سیاهچُرده را بیایند بیندازند بزنند، نه اینجور زدنهای یکذره، دو ذره؛ از آن زدنها، بزنند چهجور! بعد، این در همان زیر شلاق، همان زیر شکنجه، نه یک دقیقه بعد، نه یک ساعت بعد، فریاد بزند اَحَدٌ اَحَدٌ، اَحَدٌ اَحَدٌ! اگر بخواهیم این را به تعبیر فارسی برگردانیم، بخواهیم یک جملهای معادلش پیدا کنیم، یعنی مرگ بر شما، مرگ بر شما، مرگ بر شما، معنای اَحَدٌ اَحَدٌ بلال این است.[21] پیغمبر بیخودی نمیتواند ابوذر[22] درست کند، الکی نمیتواند بلال درست کند، یا مقداد[23] درست کند، یا عبدالله مسعود درست کند در اوایل اسلام و بعثت؛ اول خودش متحول شد. حالا ببینیم این نغمۀ نخستینِ وحی با پیغمبر چه کرده و چه مطالبی دارد.
برتری غلام سیاه آگاه بر اشراف جاهلیت در جامعهٔ اسلامی
… مایۀ درک و شعور و آگاهی را در همۀ افراد مسلمان، بلکه در همۀ افراد انسان، بهوجود [میآورد]. این سرمایۀ اولیه را به همۀ آنها میدهد، بعد هم میدان کار را درمقابل آنها گسترده و وسیع قرار میدهد. به آنها میگوید حالا کار کنید؛ حالا از نیروی خداداد استفاده کنید. آنوقت است که در جامعۀ اسلامی، یک بلال حبشی ـ که یک غلامِ سیاه غریب بدشکل بدلهجه است ـ از بزرگترین اشراف زمانِ جاهلیت بالاتر میرود. آنوقت شعور مردم و درک و آگاهی مردم، سطحش ترقی میکند و تعالی میگیرد، که وقتی آن اشرافیِ قدیمی احساس یک طعنهای میکند ـ در ماجرای ساختن مسجد پیغمبر در مدینه[4] ـ و به پیغمبر شکایت میآورد که یا رسولالله! مگر ما مسلمان شدیم که از دوستان تو طعنه و نیشِ زبان …