دوران زندگی امام پنجم، امام باقر علیهالسلام بهطورکامل ادامۀ منطقی دوران زندگی امام سجاد است. اکنون دیگر، جمعی گرد آمدهاند و شیعه دوباره احساس وجود و شخصیت میکند. دعوت شیعی که چند سالی بر اثرِ حادثۀ کربلا و حوادث خونین پس از آن ـ مانند حادثۀ حَرّه و حادثۀ توّابین ـ و سختگیریهای خلفا متوقف مانده بود و جز در پوششهای بسیار ضخیم ارائه نمیشد، اکنون در بسیاری از اقطار کشورهای اسلامی، مخصوصاً در عراق و حجاز و خراسان، ریشه دوانیده و قشر وسیعی را به خود متوجه ساخته و حتی در دایرهای محدودتر بهصورتِ یک پیوند فکری و عملی که میتوان از آن به یک «تشکیلات حزبی» تعبیر کرد، درآمده است. آن روزی که امام سجاد میفرمود: «در همۀ حجاز، دوستان و علاقهمندان ما به بیست نفر نمیرسند» سپری شده و اکنون هنگامیکه امام باقر به مسجد پیامبر در مدینه وارد میشود، جماعت انبوهی از مردم خراسان و دیگر مناطق گرد او را میگیرند و از مسائل فقهی سؤال میکنند. کسانی چون طاووس یمانی و قَتادَةبندِعامَه و ابوحنیفه و دیگران و دیگران که رجال نامآور دانش دین و البته در غیر جهتگیری امامت و شیعه بهشمار میآیند، آوازۀ دانش وسیع امام را شنیده و برای استفاده و یا برای احتجاج و مجادله[1]، به او روی میآورند. شاعری چون «کُمِیْت اسدی»[2] با آن زبان فصیح و هنر سرشار، مهمترین اثر هنریاش قصیدههایی است به نام «هاشمیات» که دستبهدست و زبانبهزبان میگردد و مردم را با حق آل محمد و فضل و دانش و ارج معنوی آنان آشنا میسازد. از سوی دیگر خلفای مروانی بِدان جهت که پس از دوران اقتدار بیستسالۀ عبدالملکبنمروان (متوفی به سال هشتادوشش) و فروکوفتن همۀ سرهای داعیهدار و فرونشاندن همۀ شعلههای مخالفت، احساس امن و رضایت میکنند، و هم بِدان جهت که متاع آسانبهدستآمدۀ خلافت را مانند گذشتگان خود قدر نمیدانند، و هم نیز بهجهتِ سرگرمیهایی که معمولاً لازمۀ آن جاه و جلال است، چندان به کار تشیّع نمیپردازند و در نتیجه، امام و یارانش تا حدودی از تعرضهای آنان در امانند.
باری، اوضاع از چندین جهت به سودِ امامت و تشیّع تغییر یافته است؛ پس قهراً میتوان نتیجه گرفت که امام باقر در دوران امامتِ خود گامی پیش رفته و تلاش و مجاهدت شیعی را بهسمت آخرین گام، مرحلهای فراتر برده است؛ و همین است که شاخصۀ دوران امامت امام باقر را تشکیل میدهد. پیشوای صادق، ص33-30
در مورد امام باقر علیهالصلاةوالسلام حرف زیادی هست، منتها به دو نکته از زندگی آن حضرت من اشاره میکنم. یکی عبارت است از مبارزۀ آن حضرت با تحریف در معارف اسلامی و احکام اسلامی؛ این چیزی بود که در دوران امام باقر از همیشۀ پیش از زمان آن حضرت، مشروحتر و مبسوطتر و گستردهتر انجام شد. یعنی چه مبارزۀ با تحریف؟ مقصود از مبارزۀ با تحریف این است که دین مقدس اسلام اساساً با معارف و احکامی که دارد و با آیات قرآن برای جامعۀ اسلامی خصوصیاتی را و شرایطی را مقرر کرده ـ بلکه برای دنیای انسانی و زندگی بشر ـ که اگر مردمی آن معارف را بدانند و به آن پایبند باشند، ممکن نیست که در جامعهای که به نام اسلامی وجود دارد، بعضی چیزها را تحمل کنند. مثلاً حکومت ستمگران را، یا حکومت فُسّاق و فُجّار[3] را، یا حکومت از دین بیخبرها را تحمل نمیکنند. تبعیض را و تقسیم غیر عادلانۀ ثروت در جامعه را قهراً تحمل نمیکنند و بسیاری از این فسادهایی که در جوامع اسلامی هست، این با احکام اسلامی و با نظام اسلامی سازگار نیست.
بعضی از سلاطین و زمامدارانی که بهعنوان خلافت پیغمبر بر سر کار آمدند ـ مثل بنیامیه و مروانیها ـ اینها بههیچوجه شایستۀ آن نبودند که بر جامعۀ اسلامی حکومت کنند و در دوران زمامداری خودشان انواع فسق و ظلم و فساد و تبعیض و جهل و خلاصه انحرافهای گوناگون وجود داشت. اگر قرار بود احکام اسلامی و آیات قرآنی همانطورکه هست، برای مردم تبیین بشود، امکان ادامۀ حکومت و زمامداری و قبضهکردن قدرت برای اینها نبود؛ این بود که دست به تحریف میزدند. حالا تحریف را هم از چندین راه انجام میدادند. یکیاش این بود که بعضی از فقها و علما و محدثین و قراء و چهرههای موجّه و اینها را میفریفتند و در کنار خود نگاه میداشتند، به آنها پول میدادند یا آنها را میترساندند. بعضی را با طمع، بعضی را با ترس وادار میکردند که همان چیزی را که مورد علاقۀ آنهاست در بین مردم ترویج کنند. لذا شما اگر به تاریخ یکی، دو قرن اول اسلام نگاه کنید، یک منظرۀ عجیبی میبینید. اینقدر چهرۀ معروف قدس و تقوا و علم، انسان میبیند که اینها در خدمت حکام و زمامدارانِ جور بودند و یک احکام عجیب و غریبی را به نام اسلام به خورد مردم دادند. حالا ببینید مثلاً از باب نمونه این چطور حکمی است که یک عالِمی اینطور بگوید که خدای متعال و قرآن که به ما گفتند از اولیالامر پیروی کنید،[4] این اولیالامر هر آن کسی است که به هر وسیلهای بر مردم تسلط پیدا بکند؛ این اولیالامر است. ولو با دغلبازی و حیله و شمشیر و زور و قلدری و سرِ گردنه گرفتن، بالاخره بتواند بر مردم حاکمیت پیدا کند؛ این میشود اولیالامر.
خُب این، اینقدر نامعقول و نادرست است که اگر به اسلام و به یک ریشۀ اعتقادی و ایمانیِ مردم متصل نشود، برای کسی قابل قبول نیست؛ اما اینها آمدند این را به اسلام متصل کردند و ازاینگونه حرفها زیاد زدند که در تاریخِ یکی، دو قرن اول اسلام ازاینقبیل مطلب الیماشاءالله فراوان است. راه میانداختند این چهرههای نامدار را خلفا در کنار خودشان مکه میبردند، مدینه میبردند، به مردم عرضه میکردند، در مجامع عمومی آنها را مطرح میکردند، و آنها را وسیلهای برای تأیید خودشان قرار میدادند...یکی از راههای تحریف دین این بود؛ اینگونه افراد عالِمنما و فقیهنما و مقدسنما و زاهدنما در خدمت خلفا بودند و هرچه که آنها مایل بودند که مردم اعتقاد پیدا کنند، اینها به نام دین، آن را به خورد مردم میدادند. بعضی از اینها هم در کتابها هنوز مانده و متأسفانه بسیاری از مسلمین هنوز به آن چیزها معتقدند.
یک راه تحریف این بود که خود خلفا وقتیکه بر اریکۀ قدرت تکیه میزدند، احساس میکردند که هرچه بگویند مردم مجبورند از آنها قبول کنند؛ یک حرفی را، یک فکری را، یک مبنایی را همینطوری مطرح میکردند به نام اسلام و بهصورت فرهنگ رایج درمیآوردند و این در همهجای دنیای اسلام مدام گفته میشد، مدام تکرار میشد، مدام دهانبهدهان میگشت، تا میشد ذهنیت مردم. مثلِاینکه بعضی از سرداران دستگاه عبدالملک مثل حَجاج و اینها معتقد بودند یا اینطور اظهار میکردند که خلافت از نبوت بالاتر است؛ حالا اینها به این قانع نبودند که عبدالملکبنمروان و اولاد عبدالملک و آن فَسَقه و فَجَره بهعنوان جانشینی پیغمبر باشند ـ که این کلاهی بود برای سر آنها بسیار گشاد و لباسی بود به قامت آنها بسیار ناساز و بیاندام و غصب کرده بودند این عنوان را ـ اما به اینهم اکتفا نمیکردند، میخواستند ادعا بکنند که خلافت حتی از نبوت بالاتر است. ..یکچنین تحریفهایی در دین واقع شده بود، و عامل اصلی ادامۀ سلطۀ بنیامیه و بنیعباس و مانع اصلی حکومت حق اسلامی همین فرهنگ غلطی بود که بر ذهنهای مردم حاکم بود.
حالا ائمه میخواهند حکومت اسلامی درست را سرپا کنند؛ میخواهند نظام علوی را برقرار بکنند، چه باید بکنند؟ اولین کار این است که ذهنیت مردم را عوض کنند؛ فرهنگ بهاصطلاح اسلامی ضد اسلامی را که در ذهن مردم رسوخ کرده، از آنها بگیرند و جای آن را با فرهنگ خوب و صحیح و قرآن حقیقی و توحید واقعی جایگزین کنند؛ این همان مبارزۀ فرهنگی است. پس مبارزۀ فرهنگی فقط نشستن و از احکام اسلام چیزهایی را بیانکردن بدون یک جهتگیری، بدون یک سَمتگیری انقلابی و مبارزی نیست، این مبارزه نیست. بلکه مبارزۀ فرهنگی این است که سعی کنند ذهنیت مردم را و فرهنگ حاکم بر ذهنهای مردم را عوض کنند، تا راه را برای حکومت الهی هموار کنند و راه را بر حکومت طاغوتی و شیطانی ببندند و امام باقر این کار را شروع کرد. «باقِرُ عِلمِ الاَّوَلین»[5] یعنی این؛ حضرت شکافندۀ حقایق قرآنی و دانشهای اسلامی بود. واقعاً قرآن را برای مردم تبیین میکرد. و لذا بود که هرکسی که نفَس امام باقر علیهالصلاةوالسلام به او میخورْد و او وابسته نبود، سرسپرده نبود، سرش در آخور جایی بند نبود، این یقیناً نسبت به وضع حاکمیتِ زمان، نظرش برمیگشت. لذا بسیاری از مردمی که افراد متوسطی هم بودند در زمان امام باقر گرایش پیدا کردند به مکتب اهلبیت، به مکتب امامت، به همان چیزی که در عرف رایج امروز ما به آن تشیّع گفته میشود، تشیّع یعنی این؛ یعنی پیروی از مکتب اهلبیت برای ایجاد حاکمیت حقیقی اسلام، برای اِعلای حقیقی کلمۀ قرآن و برای روشنکردن و پیادهکردن معارف قرآنی در میان مردم. هرکسی که امام باقر با او ارتباط پیدا میکرد و مطالب را به او میگفت ذهنیت او تغییر پیدا میکرد و عوض میشد. این کارِ اول امام باقر بود که یک کار بسیار مهم و اساسی بود و بیشترین کار امام باقر علیهالصلاةوالسلام هم این بود.
کار دیگری در زندگی آن حضرت هست که آن عبارت است از تشکل. یعنی چه؟ یعنی این معارف را، همین تغییر فرهنگی و مبارزۀ فرهنگی را یکوقت انسان همینطور پرتاب میکند در میان جامعه، مثل بذری است که انسان بیحساب آن بذر را بریزد در یک سرزمینی. خُب یک بذر سبز خواهد شد، یکی از بین خواهد رفت، یکی بعد از سبزشدن خشک خواهد شد، یکی بعد از سبزشدن لگدمال خواهد شد، از بین خواهد رفت، خیلی مثمرِ ثمر نیست، اینطور بذر پاشیدن. یکوقت نه، آن باغبانِ ماهر، آن زراعتگر چیرهدست و عاقل علاوهبراینکه بذر را میپاشد آن را حفظ هم میکند؛ حفظ او به چیست؟ به این است که یک عدهای را بگمارند، افرادی را مأمور کنند در سرتاسر دنیای اسلام برای اینکه آنکسانیکه تحت تأثیر این تبلیغات و تعلیمات عالیه قرار میگیرند، اینها اِشکالاتشان را با آنها برطرف کنند و مطرح کنند؛ معرفت بیشتری پیدا کنند، تحت تأثیر القائات دشمن قرار نگیرند، اشتباه نکنند، پیوستگیشان را با همدیگر حفظ کنند، خلاصه یک تضمین کافی برای سبزشدن این بذرهای سالم در آن سرزمین آماده و مستعد بهوجودآوردن.
یکی از کارهای امام باقر همین بود، که کسانی را از شاگردان خود و از دوستان خود تربیت کند، بالا بیاورد، بهصورت اختصاصی آنها را مورد توجه قرار بدهد ـ شاگردان ویژۀ آن حضرت ـ بعد آنها را به همدیگر وصل کند و در سرتاسر دنیای اسلام آنها را بهعنوان یک قطبی، یک رکنی، بهعنوان وکیل خود، نایب خود بگذارد که آنها کار آن حضرت را دنبال کنند و ادامۀ تبلیغات و تعلیمات آن حضرت را به گردن بگیرند و به عهده بگیرند. این سازماندهی پنهانی امام باقر بود، که از زمان قبل از امام باقر شروع شده بود، اما در زمان آن حضرت یک هیجان بیشتری پیدا کرد و البته در زمان امام صادق و امام موسیبنجعفر به اوج خودش رسید؛ اینهم کار دیگر بود، که کاری بود بسیار خطرناک.
لذا شما میبینید در روایات، بعضی از اصحاب امام باقر علیهالصلاةوالسلام بهعنوان اصحاب سرّ شناخته شدند، مثل جابربنیزید جُعفی؛ جابر جعفی بهعنوان اصحاب سرّ، رازداران. رازداران چه کسانیاند؟ همین افرادی هستند که در گوشه و کنار دنیای اسلام، در همهجا اینها حضور دارند، و راهنمایی و دستگیری و هدایت و خلاصه اشباعِ[6] ذهنهای مردمانِ مستعد و علاقهمند به عهدۀ اینهاست. دستگاه هم هروقت اینها را پیدا میکرد، اینطور افراد را زیر سختترین فشارها قرار میداد. (1366/5/9)
تاکتیکهای مبارزاتی امام باقر
در یک مطالعۀ کوتاه، سراسرِ دوران نوزدهسالۀ امامت امام باقر را (از سال نودوپنج تا سال صدوچهارده) بدینگونه میتوان خلاصه کرد: پدرش ـ امام سجاد ـ در آخرین لحظات عمر، او را به پیشوایی شیعه و جانشینی خود برمیگزیند و این منصب را برای او در حضور دیگر فرزندان و وابستگانش مسجّل میکند. صندوقی را که به زبان روایات، انباشته از دانش یا حاوی سلاح رسولالله است، بدو نشان میدهد و میفرماید: «ای محمد! این صندوق را به خانهات ببر».[7] سپس خطاب به دیگران میگوید: «در این صندوق از درهم و دینار چیزی نیست، بلکه انباشته از علم است». و گویا بدین ترتیب و با این زبان، میراثبر رهبری علمی و فکری (دانش) و فرماندهی انقلابی (سلاح پیامبر) را به حاضران معرفی میکند.
از نخستین لحظات، تلاش وسیع و پُردامنۀ امام و یاران راستین او در اشاعۀ دعوت هدفدار و زیر و رو کُنِ تشیّع، مَطلعی تازه میگیرد. گسترش دامنۀ این دعوت چنان است که علاوهبر مناطقِ شیعهنشین ـ مانند مدینه و کوفه ـ مناطق جدیدی، بهویژه بخشهایی از کشور اسلامی که از مرکز حکومت بنیامیه دور است نیز بر قلمرو طرز تفکر شیعی افزوده میشود. و خراسان را در این میان میتوان بیش از همه نام بُرد، که نفوذ تبلیغات شیعی در مردم آن سامان را در روایات متعددی مشاهده میکنیم.[8]
آنچه در سراسر این تلاش توانفرسا، امام و یارانش را به حرکتی سکونناشناس برمیانگیزد و وظیفۀ الهی را دمبهدم بر آنان فرومیخواند، واقعیت تأسفبار اجتماعی و ذهنی است. آنان در برابر خود، مردمی را مشاهده میکنند که از سویی بر اثرِ تربیتی تبهساز و ویرانگر، روزبهروز در جریان فساد عمومی جامعه مستغرقتر و ساقطتر[9] میشوند و کمکم کار به جایی رسیده است که عامۀ مردم نیز مانند سردمداران و مسئولان، حتی گوش به دعوت نجاتبخش امامت نمیدهند ـ «اِن دَعَوناهُم لَم یَستَجیبوا لَنا»[10] اگر بخوانیمشان، دعوت ما را نمیپذیرند ـ و از سوی دیگر، در آن جریان انحرافی که همهچیزش، حتی درس و بحث و فقه و کلام و حدیث و تفسیرش در جهتِ تمنیّات و خواستههای طواغیت اموی است، هیچ دریچۀ امید دیگری به روی آنان گشوده نیست؛ و اگر تشیّع نیز کمر به دعوت و هدایت آنان نبندد، راه هدایت یکسره بر آنان بسته شده است؛ «وَ اِن تَرَکناهُم لَم یَهتَدوا بِغَیرِنا» و اگر واگذاریمشان، با هیچ وسیلۀ دیگری هدایت نمیشوند.
بر اساس درک عمیق همین واقعیت نابسامان اجتماعی، امام موضعگیری خصمانۀ خود را در برابر قدرتهای فکری و فرهنگی؛ یعنی شعرا و علمای خودفروخته ـ که آفرینندگان جَو ناسالم فکر اجتماعند ـ برملا میسازد و با فروکوفتن تازیانۀ شماتت خود بر سرِ آنان، اگرنَه در وجدان خفتۀ خود آنان، در ذهن و دل دنبالهروانِ بیخبرشان، موجی از تنبّه و هوشیاری برمیانگیزد. با لحنی اعتراضآمیز به «کُثَیِّر» شاعر میفرماید: عبدالملک را ستودی؟! و او رندانه یا سادهلوحانه در صدد رفوکردن گناه خود برمیآید و چنین پاسخ میدهد: او را پیشوای هدایت خطاب نکردم، بلکه او را «شیر» و «خورشید» و «دریا» و «اژدها» و «کوه» خواندم؛ و شیر، سگی است و خورشید، جسم جامدی و دریا، پیکر بیجانی و اژدها، حشرۀ متعفنی و کوه، سنگ سختی. و امام در برابر این عذر و توجیه ناموجّه، تبسم معناداری میکند و آنگاه «کُمیت» ـ شاعر انقلابی و هدفدار ـ برمیخیزد و یکی از قصاید هاشمی خود را انشا میکند[11] و خاطرهای از مقایسۀ میان این دو گونه کار هنری، در ذهن حاضران و همۀ کسانی که این ماجرا به گوششان رسیده و میرسد، بر جای میگذارد.[12]
عِکرِمَه، شاگرد معروف ابنعباس که از اعتبار و حیثیتی عظیم در میان مردم برخوردار است، به دیدن امام میرود و چنان تحت تأثیر وقار و معنویت و شخصیت روحی و علمی امام قرار میگیرد که بیاختیار در آغوش امام میافتد و خودش با شگفتی میگوید: من با بزرگانی چون ابنعباس نشستهام و هرگز در برابر آنان چنین حالتی بر من نرفته است. و امام در جواب میفرماید: «وَیلَکَ یا عُبَیدَ اَهلِ الشّامِ اِنَّکَ بَینَ یَدَی بُیوتٍ اَذِنَ اللهُ اَن تُرفَعَ وَ یُذکَرَ فیهَا اسمُهُ»[13] وای بر تو ای بردۀ حقیر شامیان! تو اینک در برابر خانههایی قرار گرفتهای که به اذن خدا رفعت یافته و کانون یاد خدا گشته است.
در هر فرصت مناسبی با نشاندادن گوشهای از واقعیت تلخ و مرارتبار زندگی شیعی و تشریح فشارها و شدت عملهایی که از سوی قدرتهای مسلط بر امام و یارانش میرود، احساسات و عواطف مردم غافل را تحریک میکند و خونِ مرده و راکد آنان را به جوش میآورد و دلهای کرخشدۀ[14] آنان را هیجانی میبخشد؛ یعنی آنان را آمادۀ گرایشهای تند و جهتگیریهای انقلابی میسازد.
به مردی که از آن حضرت پرسیده است: چگونه صبح کردهاید، ای فرزند پیامبر! چنین خطاب میکند: «آیا وقت آن نرسیده است که بفهمید ما چگونهایم و چگونه صبح میکنیم؟! داستان ما، داستان بنیاسرائیل است در جامعۀ فرعونی، که پسرانشان را میکشتند و زنانشان را زنده میگرفتند! بدانید که اینها (بنیامیه) پسران ما را میکُشند و زنان ما را زنده میگیرند».[15] و پس از این بیان گیرا و برانگیزاننده، مسئلۀ اصلی ـ یعنی اولویت داعیۀ شیعی و حکومت اهلبیت ـ را پیش میکِشد: «عرب میپنداشت که برتر از عجم است؛ زیرا محمد عربی است، و عجم بدین پندار گردن مینهاد. قریش میپنداشت که بر دیگر قبیلههای عرب برتری دارد؛ زیرا محمد قریشی است، و آنان به این پندار گردن مینهادند. اگر آنان در این ادعا صادقند، پس ما از دیگر شاخههای قریش برتریم؛ زیرا ما فرزندان و خاندان محمدیم و کسی با ما در این نسبت شریک نیست». مرد که گویا سخت به هیجان آمده، میگوید: به شما خاندان مهر میورزیم، به خدا؛ و امام که او را تا مرز پیوستگی کامل فکری و قلبی و عملی (ولایت) جلو آورده، آخرین سخنِ آگاهیبخش و هشیارگر را نیز به او میگوید: «پس خود را آمادۀ بلا کن. به خدا سوگند بلا به شیعیان ما نزدیکتر است از سیل به دامنۀ کوه، و بلا نخست ما را میگیرد و سپس شما را؛ همچنانکه راحت [و] امنیت، اول به ما میرسد و آنگاه به شما.»
در دایرهای محدودتر و مطمئنتر، روابط امام با شیعیان از ویژگیهایی دیگر برخوردار است. در این ارتباطات، امام را آنسان مشاهده میکنیم که در پیکرۀ زنده، مغز متفکری را در رابطه با اعضا و جوارح، و قلب تپندهای را در کار تغذیۀ اندامها و بدنهها.
نمودارهایی که از ارتباطات امام با این جمع، در دسترس اطلاع ماست، از یکسو نمایشگر صراحتی در زمینۀ آموزشهای فکری است، و از سوی دیگر نشاندهندۀ پیوستگی و تشکل محاسبهشده میان آنان با امام.
فُضَیلبنیَسار از نزدیکترین یاران رازدار امام، در مراسم حج با آن حضرت همراه شد.[16] امام به حاجیانی که پیرامون کعبه میگردند، مینگرد و میگوید: در جاهلیت نیز بدینگونه میگردیدند! فرمان، آن است که بهسوی ما کوچ کنند و پیوستگی و دوستی خود را به ما بگویند و یاری خویش را بر ما عرضه کنند. قرآن ـ از قول ابراهیم ـ میگوید: «بارالها! دلهایی از مردم را مشتاق ایشان کن».[17] به جابر جعفی در نخستین دیدارش با امام سفارش میکند که به کسی نگوید از کوفه است؛ وانمود کند از مردم مدینه است.[18] و بدینگونه به این شاگرد نوآموز که گویا قابلیت فراوان او برای تحمل اسرار امامت و تشیّع، از آغاز نمایان بوده است، درس رازداری و کتمان میآموزد و همین شاگرد مستعد است که بعدها بهعنوان صاحب راز امام معرفی میشود و کار او با دستگاه خلافت به اینجا میرسد.
نُعمانبنبشیر میگوید: من در سفر حج با جابر بودم. در مدینه بر ابیجعفر امام باقر علیهالسلام درآمد و در روز آخر با آن حضرت خداحافظی کرد و شادمانه از نزد او بیرون آمد. رهسپار کوفه شدیم. در یکی از منازل بین راه، شخصی به ما رسید (نعمان نشانههای آن شخص و گفتگوی کوتاه او با جابر را نقل میکند) و نامهای به جابر داد. جابر نامه را بوسید و بر چشم نهاد و سپس باز کرد و خواند. دیدم هرچه نامه را میخوانَد، چهرهاش گرفته و گرفتهتر میشود. نامه را به آخر رسانید و پیچید و ما در ادامۀ راه به کوفه رسیدیم؛ اما جابر را شادمان ندیدم. روز بعد از ورود به کوفه، به ملاحظۀ احترام جابر، به دیدارش شتافتم. ناگهان با منظرۀ شگفتآوری روبهرو شدم. جابر درحالیکه مانند کودکان بر نِی سوار شده و گردنبندی از کَعبِ[19] گوسفند بر گردن افکنده بود و شعرهای بیسروتهی میخواند، از خانه بیرون آمد؛ نگاهی به من افکند و هیچ نگفت. من نیز سخنی نگفتم، ولی از این وضع بیاختیار گریهام گرفت. کودکان گرد من و او جمع شدند و او بیخیال به راه افتاد و میرفت تا به «رَحبَة»[20] رسید و کودکان همهجا او را دنبال میکردند... مردم به همدیگر میگفتند جابربنیزید دیوانه شده است. چند روزی بیش نگذشته بود که نامۀ خلیفه ـ هشامبنعبدالملک ـ به حاکم کوفه رسید که نوشته بود: تحقیق کن مردی به نام جابربنیزید جعفی کیست؛ دستگیرش کن و گردنش را بزن و سر او را نزد من بفرست. حاکم از حاشیهنشینان سراغ جابر را گرفت. گفتند: امیر به سلامت باد! او مردی است که از فضل و دانش و حدیث برخوردار بود؛ امسال حج کرد و دیوانه شد و هماکنون در رَحبه بر نِی سوار است و با کودکان به بازی سرگرم. نعمان گوید: حاکم برای اطمینان بر سرِ جابر و کودکان رفت و او را سوار بر نی در حالِ بازی دید؛ پس گفت: خدا را شکر که از قتل او معافم ساخت.[21]
این نمونهای از چگونگی ارتباط امام با یاران نزدیک است و نمایانگر وجود پیوستگی و رابطهای محاسبهشده و تشکیلاتی؛ و نیز نمونهای است از موضعگیری حکومت در برابر این یاران. پیداست که ایادی خلافت ـ که بیش از هر چیز به حفظ قدرت و استحکامبخشیدن به موقعیت خود میاندیشند ـ از روابط امام با یاران نزدیک و فعالیتهای جمع آنان یکسره بیخبر نمیمانند و کموبیش بویی از این موضوع میبَرند و در صدد کشف و مقابله با آن برمیآیند.[22] بهتدریج نمای متعرضانه در زندگی آن حضرت و نیز در جَو عمومی تشیّع پدید میآید و آغاز فصل دیگری را در تاریخ زندگی امامان شیعه نوید میدهد.
اگرچه در متون تواریخ اسلامی و نیز در کتب حدیث و غیره بهصراحت از فعالیتهای تعرضآمیز و بالنسبه حاد امام باقر سخنی نیست ـ و البته این خود ناشی از علل و عواملی چند است که مهمترین آنها اختناق حاکم بر آن جَو و ضرورت تقیّه برای یاران معاصر امام است که تنها مراجع مُطلع از جریانات زندگی سیاسی امام بودهاند ـ ولی همواره از عکسالعملهای حسابشدۀ دشمنِ آگاه میتوان عمق عمل هرکس را کشف کرد. دستگاه مقتدر و مدبری چون دستگاه هشامبنعبدالملک که مورّخ، او را مقتدرترین خلیفۀ اموی میداند، اگر با امام باقر یا هرکس دیگر، با چهرهای خشن روبهرو میشود، بیگمان ناشی از آن است که در روش و عمل وی تهدیدی برای خود میبیند و وجود او برایش تحملناپذیر میگردد. تردیدی نمیتوان داشت که اگر امام باقر فقط به زندگی علمی ـ نه به سازندگی فکری و تشکیلاتی ـ سرگرم بود، خلیفه و سران رژیم خلافت به صَرفه و صلاح خود نمیدیدند که با سختگیری و شدت عملی که به خرج میدهند، اولاً آن حضرت را با مقابلهای تند علیه خود برانگیزند ـ چنانکه در زمانی نزدیک، نمونهای از این تجربه را مشاهده میکنیم؛ ازجمله قیام حسینبنعلی (شهید فخّ)[23] ـ ثانیاً گروه دوستان و معتقدان به امام را ـ که تعدادشان اندک هم نبوده است ـ بر خود خشمگین کنند و از دستگاه خود ناراضی سازند. کوتاه سخن اینکه از عکسالعمل نسبتاً حاد رژیم خلافت در اواخر عمر امام باقر میتوان عمل نسبتاً شدید و حاد آن حضرت را استنباط کرد.
احضار امام باقر به شام
در میان جریانات مهم اواخر زندگی امام، از همه معروفتر، ماجرای جلب و احضار آن حضرت به شام، پایتخت حکومت اموی است. برای آگاهی از چگونگی موضع امام در برابر دستگاه خلافت، خلیفۀ اموی دستور میدهد امام باقر را (و طبق برخی از روایات، امام صادق، فرزند جوان و یار و همکار نزدیک پدر را نیز) دستگیر و به شام اعزام کنند. امام را به شام و قصر خلیفه میآورند. هشام قبلاً به مجلسیان و حاشیهنشینان خود دستورهای لازم را برای هنگام روبهروشدن با امام، دیکته کرده است. قرار است ابتدا خود خلیفه و سپس حضار مجلس ـ که همه از رجال و سرانند ـ سیل تهمت و شماتت را بهسوی امام سرازیر نمایند. وی از این کار دو منظور را تعقیب میکند:
نخست آنکه با این تندیها و دشنامها روحیۀ امام را تضعیف کند و زمینه را برای هر کاری که مقتضی به نظر میرسد، آماده سازد. و دیگر آنکه خصم را در دیداری که میان عالیترین رهبران دو جبهۀ متخاصم تشکیل شده، محکوم کند و بدین وسیله همۀ افراد جبهۀ او را با نشر خبر این محکومیت ـ که به برکت بلندگوهای همیشهآمادۀ خلیفه، مانند خطبا و عمّال و جاسوسهای شخص خلیفه بوده و قابلِ اجراست ـ خلع سلاح کند.
امام وارد میشود و برخلافِ رسم و سنت معمول که هر تازهواردی باید به خلیفه، آنهم با ذکر لقب مخصوص (امیرالمؤمنین) سلام دهد، به همۀ حاضران رو میکند و با اشارۀ دست، آنان را مخاطب میسازد و میگوید: السّلام علیکم. و آنگاه بیآنکه منتظر اجازه بماند، مینشیند.
از این رفتار، آتش کینه و حسد در دل هشام زبانه میکِشد و برنامه را شروع میکند. «شما (اولاد علی) همیشه وحدت مسلمانان را شکسته و با دعوت آنان بهسوی خود، میان آنان رخنه و نفاق افکندهاید و از سر نابخردی و نادانی، خود را پیشوا و امام پنداشتهاید». لَختی از این یاوهها میگوید و ساکت میشود. پس از او نوکران و جیرهخوارانش هر یک سخنی در همین حدود میگویند و هرکدام به زبانی امام را مورد تهمت و ملامت قرار میدهند.
امام در همۀ این مدت خاموش و آرام نشسته است. وقتی همه سکوت میکنند، حضرت برمیخیزد و میایستد و رو به حضار، پس از حمد و ثنای خداوند و درود بر پیامبر، در جملاتی کوتاه و تکاندهنده، سردرگمی و بیهدفی آن جمع پراکنده را به رُخشان میکِشد؛ بیاختیاری و آلت فعل بودنشان را همچون تازیانهای بر سر و رویشان میکوبد؛ موقع خود و پیشینۀ افتخارآمیز خاندانش را که منطبق با برترین معیار اسلامی (هدایت) است، روشن میسازد و سرانجام، نیکفرجامی راه خود را که برابر با سنتهای خدا در تاریخ است، مطرح میکند و روحیۀ متزلزل آنان را متزلزلتر مینماید: «اَیُّهَا النّاسُ! اَینَ تَذهَبونَ؟ وَ اَینَ یُرادُ بِکُم؟ بِنا هَدَی اللهُ اَوَّلَکُم وَ بِنا یَختِمُ آخِرَکُم، فَاِن یَکُن لَکُم مُلکٌ مُعَجَّلٌ فاِنَّ لَنا مُلکاً مُؤَجَّلاً وَ لَیسَ بَعدَ مُلکِنا مُلکٌ، لِاَنَّا اَهلُ العاقِبَةِ یَقولُ اللهُ عَزَّوَجَلَّ: وَ العاقِبَةُ لِلمُتَّقینَ»[24] به کجا میروید ای آدمها؟! و چه سرانجامی برایتان در نظر گرفتهاند؟ بهوسیلۀ ما بود که خداوند گذشتگان شما را هدایت کرد، و بهدستِ ما نیز خواهد بود که مُهر پایان به کار شما میزند. اگر شما را امروز دولتی مستعجل است، ما را دولتی دیرنده خواهد بود و پس از دولت ما، کسی را دولت نیست. ماییم اهل عاقبت، که خدا فرمود: عاقبت متعلق به صاحبان تقواست.[25]
در این بیان کوتاه و پُرمغز ـ که تظلّم و تحکم و نوید و تهدید و اثبات و رد را یکجا متضمن است ـ بهقدری تأثیر و گیرایی وجود دارد که اگر پخش شود و به گوش مردم برسد، ممکن است هر شنوندهای را به حقانیت گویندۀ آن معتقد سازد. برای پاسخگفتن به این سخن، نغزگویی و سخندانی به همان اندازه لازم است که خودباوری و دلگرمی، و اینهمه در مخاطبان امام نیست؛ پس چارهای جز خشونت و زور نمیماند.
هشام دستور میدهد امام را به زندان بیفکنند؛ یعنی عملاً به ضعف روحیه و نارسایی منطق خود اعتراف میکند. در زندان، امام به روشنگری و بیان حقایق میپردازد و همزنجیرهای خود را تحت تأثیر میگذارد؛ بهطوریکه از زندانیان کسی نماند که سخن او را از بُنِ دندان نپذیرفته و دلبستۀ او نشده باشد. مأموران، ماوقع را به هشام گزارش میکنند. این موضوع برای دستگاهی که در طول دهها سال بهصورتِ ویژه شام را از دسترس تبلیغات علوی دور نگاه داشته، مطلقاً قابلِ تحمل نیست. هشام فرمان میدهد آن حضرت و همراهانش را از زندان بیرون آورند. هیچجا برای آنان مناسبتر از مدینه نیست؛ شهری که در آن میزیستهاند؛ البته با همان مراقبتها و سختگیریهای همیشه، و بیشتر و در صورتِ لزوم، فرودآوردن ضربۀ آخر، و بیسروصدا حریف را در بستر و خانۀ خودش نابودکردن و وبال تهمت «امامکُشی» را به گردن نگرفتن. پس به دستورِ هشام آنان را بر مرکبهای تندرو ـ که سراسر راه را بیوقفه طی میکنند ـ مینشانند و بهسوی مدینه میتازند. قبلاً دستور داده شده است که در شهرهای میانِ راه، کسی حق ندارد با این قافلۀ مغضوب معامله کند و به آنان نان و آب بفروشد.[26] سه شبانهروز با این وضع راه میروند و ذخیرههای آب و نان پایان میگیرد.
اکنون به شهر مَدیَن رسیدهاند. اهل شهر طبق فرمان، دروازهها را میبندند و از فروختن توشه امتناع میکنند. یاران امام از گرسنگی و تشنگی به شِکوه آمدهاند. امام بر فراز بلندی که بر شهر مشرِف است، میرود و با رساترین فریاد خود، بر اهل شهر نهیب میزند: «ای مردم شهرِ ستمپیشگان! منم ذخیرۀ خدا، که خدا دربارۀ آن گفته است: ذخیره برای شما نیکوتر است، اگر مؤمن باشید»[27]. ناگهان یک هوشیاری و شهامتِ بجا توطئه را خنثی میکند. مردی از اهل شهر، همشهریان فریبخورده و بیخبر را هشدار میدهد و به آنان یادآور میگردد که این همان نهیبی است که شعیب پیامبر بر سرِ گمراهان زمان خود زد. و به آنان تفهیم میکند که هماکنون در برابرِ همان پیامی قرار دارند که روزی گذشتگانشان در برابرِ آن قرار داشتند؛ و امروز اینان گذشتگان خود را بهخاطرِ نشنیدهگرفتن آن پیام، لعن و نفرین میکنند. آری، تاریخ تکرار شده است؛ اینک همان پیام و همان پیامآور و همان مخاطبان. این سخنِ بجا بر دلها مینشیند. دروازهها را میگشایند و بهرغمِ زمینهچینیهای دستگاه خلافت، دشمن آن دستگاه را میپذیرند.[28]
آخرین بخش این روایت تاریخی ـ که از جهاتی چند میتواند نمایانگر وضع سیاسی و اختناق و نیز تحمیق همهگیرِ آن زمان از سویی، و از سوی دیگر روشنکنندۀ موضع ویژۀ امام باقر در برابرِ دستگاه حکومت بنیامیه باشد ـ چنین است: وقتی خبر مدین را به هشام رساندند، دستور داد پیش از هر چیز، آن مرد گستاخ را که جرأت کرده برخلافِ نقشۀ سران رژیم خلافت سخن گوید و مردم را از غفلتی بزرگ برهاند، به سزای این خیانت برسانند. و به دستور خلیفه، او را به قتل رساندند.
با اینهمه، امام از درگیرشدن با قدرت مسلط در صحنهای حاد و پیکاری رویاروی اجتناب میورزد؛ دست به شمشیر نمیبَرد و دستهایی را هم که عجولانه و چپروانه قبضۀ شمشیر را فشرده، برمیگشاید و آنها را به تیزبینی و موقعشناسی بیشتر وادار میسازد و شمشیر زبان را نیز تاآنجاکه ضرورت عمل بنیادین ایجاب نکرده است، در نیام میگذارد. به برادرش زید که در تنگنای غلیانِ[29] احساسات، از تاب رفته و به جان آمده است، رخصت خروج (قیام) نمیدهد. در ارتباطات معمولی زندگی و در رابطه با عناصر ناآزموده، بیشترین تکیه را بر فعالیتهای فرهنگی و فکری میکند؛ کاری که درعینِحال، هم شالودهریزی ایدئولوژیک است و هم تقیۀ سیاسی؛ لیکن ـ همانطورکه در اشارتهای کوتاه پیشین دانسته شد ـ این تاکتیک حکیمانه هرگز موجب آن نمیشود که امام سمت کلی حرکت امامت را برای یاران نزدیک و شیعیان راستین که به راه او گرویدهاند، مطرح نسازد و آرمان بزرگ شیعی را ـ که همان ایجاد نظامی اسلامی و حکومتی علوی از راه مبارزهای اجتنابناپذیر است ـ در دل آنان زنده نسازد؛ حتی در مواقع مناسب، احساسات را نیز بهاندازۀ لازم در این راه برنینگیزد.
نوید آیندۀ دلخواهی که چندان دور هم نیست، ازجملۀ شیوههای امیدبخش امام باقر علیهالسلام است و ضمناً نمایانگر آن است که آن حضرت موقع خود را در حرکت تدریجی شیعه، در کجا و در چه مرحلهای میدانسته است. «با حضرت ابوجعفر بودیم و خانه پُر بود. پیرمردی وارد شد، سلام کرد و گفت: ای پسر پیامبر! به خدا سوگند من شما و دوستدارانتان را دوست دارم و به خدا سوگند که این دوستی از روی طمع به زیورهای زندگی نیست. دشمن شما را دشمن میدارم و از او بیگانه و بیزارم و این کینه و خصومت بهخاطرِ خونی نیست که میان ما ریخته شده باشد. به خدا سوگند من امر و نهی شما را پذیرندهام و انتظار میکِشم که زمان پیروزی شما کِی فرا خواهد رسید. اکنون آیا برای من امیدی داری؟ فدایت گردم. امام مرد را نزد خود خواند و کنار خود نشانید؛ آنگاه گفت: ای پیرمرد! کسی از پدرم علیبنالحسین عیناً همین را پرسید. پدرم به او گفت: اگر در این انتظار بمیری، بر پیامبر و بر علی و حسن و حسین و علیبنالحسین فرود میآیی و دلت خنک و جانت کامیاب و چشمت روشن خواهد شد و همراه گزارهنویسان بزرگوار خداوند در آغوش آسایش و گشایش جای خواهی گرفت... و اگر زنده بمانی، در همین جهان روزگاری را خواهی دید که چشم تو روشن شود و در آن روزگار با ما و در کنار ما برترین جایگاه را خواهی پیمود. پیرمرد میرفت و امام به او مینگریست و میگفت: هرکه میخواهد به مردی از اهل بهشت بنگرد، به این مرد بنگرد»[30].
حتی گاهی از این اندازه هم فراتر میرود؛ سال پیروزی را مشخص میکند و آرزوی دیرین شیعی را جامۀ حقیقت میپوشاند. ابوحمزۀ ثمالی گوید: از ابیجعفر شنیدم که میگفت: خدا برای این کار (تشکیل حکومت علوی) سال هفتاد را معیّن کرده بود. چون حسین کشته شد، خدا بر خاکیان خشم گرفت؛ پس آن را تا سال صدوچهل به تأخیر افکند. ما این موعد را برای شما (دوستان نزدیک) گفتیم و شما آن را افشا کردید و پردۀ استتار این راز را گشودید؛ پس از آن، خدا دیگر وقتی و موعدی را نزد ما معیّن نساخت. و خدا هرچه را بخواهد، محو میکند و هرچه را بخواهد، ثبت میفرماید. ابوحمزه گوید: این سخن را به ابیعبدالله گفتم، فرمود: آری، اینچنین بود.[31]
بیاناتی ازاینقبیل، تشکیل نظام اسلامی و حکومت علوی را که در آن محیط اختناق و فشارِ کُشنده، همچون رؤیایی دلانگیز، تنها فروغ امیدبخش و حرکتزا را بر دلِ ستمکشیدۀ شیعه میافکند، بهصورت آیندهای محتوم و تخلفناپذیر درمیآورد. و بدینگونه بر قدرت و تصمیم آنان در پیمودن فاصلههایی که با آن داشتند، میافزود. نوزده سال دوران رهبری امام همانند خطی مستقیم و متصل و روشن، با این وضع سپری میشود؛ نوزده سالی که در آن، هم آموزندگی ایدئولوژی هست، هم سازندگی فرد؛ هم تاکتیک مبارزه هست، هم سازماندهی به جمع و ایجاد تشکل؛ هم حفظ و تداوم جهتگیری سیاسی هست، هم تقیّه و برافروزندگی امیدِ هرچه بیشتر و راسختر و خلاصه، نوزده سال مبارزه و گذر از روی جد و جهد در سنگلاخی صعبالعبور. و سرانجام، هنگامیکه این عمر کوتاه و پُربرکت پایان میگیرد، هنگامیکه دشمنان سوگندخوردۀ نهضت علوی با رفتن سلسلهجنبان این نهضت میپندارند که نفسی بهراحتی خواهند کشید و فارغالبال از مبارزات تبلیغاتی شیعه، به دردسرها و گرفتاریهای بیشمار خود در داخل کشور و در مرزها خواهند پرداخت، خاکستر گرم و سوزندۀ این کانون مشتعل، آخرین برق جانشکاف خود را بر بنیان رژیم اموی فرود میآورد. عمری را به افشاگری و تبیین گذرانده بود، پس از مرگ نیز کار خود را دنبال میکند. با زندگی خود، آگاهی داده بود؛ با مرگ خود نیز به این تلاش ادامه میدهد. برای یاران خود و انبوه مردمِ بیخبری که تشنۀ فهمیدن و اندیشیدنند، درسی تازه و پیامی تازه میفرستد. این پیام نیز مانند نقشۀ کلی زندگی او، آرام و عمیق است. دوستان و نیازمندان را بهره میدهد، ولی خواب دشمن را برنمیآشوبد. این، نمونهای است از تقیۀ امام باقر، و نموداری است از وضع عمومی منش و رفتار وی در آن مرحلۀ زمانی خاص.
کسانی که بعدها تاریخ زندگی امام را ثبت کردهاند نیز از کنار این اقدام بزرگ که در حدیثی کوتاه گنجانیده شده است، به غفلت یا تغافل[32] گذشتهاند. آیا میتوان گفت آن را ندیدهاند؟ کوتاه کنیم. صورت قضیه این است که امام به فرزندش جعفربنمحمد دستور میدهد که وی بخشی از دارایی او را (هشتصد درهم) در طولِ ده سال، صرف عزاداری و گریستن بر او نماید. مکان عزاداری، صحرای مِناست و زمان آن، موسم حج[33]؛ همین و بس. موسم حج، میعاد برادران دورافتاده و ناآشناست. هزاران «فرد» در آن زمان و مکان، امکان «جمع» بودن و شدن را میآزمایند. این همدلانِ ناهمزبان، در آنجا با زبان واحدی خدا را میخوانند و معجزۀ گِردآمدن ملتها زیر یک پرچم را مشاهده میکنند. اگر پیامی باشد که میباید به همۀ جهان اسلام رسانده شود، فرصتی از این مناسبتر نیست. آنگاه عمل حج در چندین روز متوالی انجام میگیرد و در چند نقطه، کدامیک از این روزها مناسبتر است و کجا از این مکانها؟ مکه، شهری است و مردم در یک شهر، هم پراکندهاند و هم سرگرم. بهعلاوه، همه در آن به عملهای حج مشغولند؛ طواف، سعی، نماز و.... مشعر توقفگاه شبانهای است کمفرصت و بیامکان؛ بیش از ایستگاهی بر سرِ راه مِنا نیست. عرفات توقفگاهی است اگرچه روزانه، ولی کوتهمدت: فقط یک روز، با صبحی خسته از حرکت و عصری مُهیای عزیمت. از همه مناسبتر مِناست: حاجی در بازگشت از سفر عرفات، سه شب آنجا اتراق میکند و فرصت برای آشنایی و گفتگو و همدردی از همهجا بیشتر است. کیست که روزها زحمتِ رفتن و بازآمدن از مکه را تحمل کند؟ ماندن و سرزدن به هر جمع و محفل و مجمع را زمانی و مکانی مناسب است. همهکس بهطورِ طبیعی گذارَش به مجلس عزایی که همهساله در این سه روز در این بیابان برپاست، میافتد.
کمکم مردم آفاق با آن آشنا شدهاند. سالهاست که جمعی از مردم مدینه ـ کانون اسلام و پایگاه صحابه و فقها و محدثان بزرگ ـ در اینجا و در این ایام محفلی میسازند. برای چه کسی؟ برای یکی از برجستهترین چهرههای جهان اسلام؛ برای محمدبنعلیبنالحسین؛ مرد بزرگی از دودمان پیامبر؛ سرآمد فقها و محدثین؛ استاد همۀ نامآوران فقه و حدیث. چرا از همهجا به اینجا میآیند و از همهجا در اینجا میگویند؟ و اصلاً چرا میگویند؟ مگر مرگ او طبیعی نبوده است؟ چه کسی او را کشته یا مسموم کرده؟ و چرا؟ مگر او چه میکرده و چه میگفته؟ آیا داعیهای داشته؟ آیا دعوتی میکرده؟ آیا برای خلیفه خطری بوده؟ و آیا و آیا. دهها استفهام و ابهام و در پِی آن، دهها پرسش و کاوش و آنگاه سیل پاسخ از سوی صاحبان عزا و نیز از سوی مطّلعانی که اینجاوآنجا در انبوه متراکم و تاریک جمعیت پراکندهاند: کسانی که از مدینه یا کوفه به اینجا شتافتهاند، و در اصل برای همین آمدهاند که به این سؤالها جواب دهند. آمدهاند تا مسائل را در فرصتی بینظیر برای مردمی که از سراسر جهان اسلام در اینجا جمعند، تبیین کنند؛ و نیز البته تا برادران و موالیان را دیدار کنند، خبری بدهند و فرمانی بگیرند؛ و کوتهِ سخن، دعوت شیعی از هزارها کانال عظیمترین شبکۀ تبلیغاتی جهانی آن روزگار. و این است نقشۀ موفق امام باقر علیهالسلام ـ نقشۀ جهاد پس از مرگ ـ و این است آن وجود برکتخیز که زندگی و مرگش برای خدا و در راه خداست؛ «وَ جَعَلَنی مُبارَکاً اَینَما کانَ وَ سَلامٌ عَلَیهِ یَومَ وُلِدَ وَ یَومَ یَموتُ وَ یَومَ یُبعَثُ حَیّاً»[34]. پیشوای صادق، ص53-33
پاورقیها
۱.(حجج) دلیلآوردن، (جدل) جروبحثکردن. در اصطلاح بهمعنای دلیلآوردن و بحثکردن بر سر موضوعات مورد اختلافنظر است.
۲.از شعرای علاقهمند به اهلبیت که محضر امام سجاد، امام باقر و امام صادق را درک کرده. کُمِیْت در سال 126 ق به شهادت میرسد.
۳.(فسق) بیتقوا، (فجر) گناهکار
۴.خداوند در آیۀ 55 سورۀ مبارکۀ مائده به مسلمانان میفرماید: «ولیّ (رهبر و حاکم) شما فقط خداست و رسولش و مؤمنانی که نماز را بهپا میدارند و زکات را درحالیکه در رکوع هستند، ادا میکنند.» برای آشنایی با معنای دقیقتر این آیه میتوانید به کتاب طرح کلی اندیشۀ اسلامی در قرآن/ جلسۀ 26. در پیرامون ولایت (1)، مراجعه کنید.
۵.مصباحالشریعة (کتابی است منسوب به امام صادق)/ الباب الثامن و العشرون فی معرفة الائمة/ حدیث 14
۶.(شبع) پُرکردن، خوراندن
۷.بحارالانوار/ ج46 / ص 229 (نویسنده)
۸.از جمله، روایت ابیحمزۀ ثمالی: «حَتّیٰ اَقبَلَ اَبوجَعفَرٍ عَلَیهِالسَّلامُ وَ حَولَهُ اَهلُ خُراسانَ وَ غَیرُهُم یَساَلونَهُ عَن مَناسِکِ الحَجِّ» (بحارالانوار/ ج46 / ص 357) و روایتی که ماجرای گفتگوی عبرتانگیز و کوبندۀ یکی از علمای خراسان با عمربنعبدالعزیز را نقل میکند. (ر.ک: بحارالانوار/ ج46 / ص 336) (نویسنده)
۹.(سقط) فروافتادهتر
۱۰.بحارالانوار/ ج46 / ص 288 (نویسنده)
۱۱.قصیدهای که با این بیت شروع میشود: مَن لِقَلبٍ مُتَیَّمٍ مُستَهامٍ / غَیرُ ما صَبوَةٍ وَ لا اَحلامٍ و به این بیت پُرمغز و کوبنده و سرشار از معرفت میرسد: ساسَةً لا کَمَن یَرَیٰ رَعیَةَ النّاسِ / سَواءً وَ رَعیَةَ الاَنعامِ (نویسنده)
۱۲.مناقب ابنشهرآشوب/ ج4/ ص 207 (نویسنده)
۱۳.بحارالانوار/ ج46 / ص 258 (نویسنده)
۱۴.بیحس شده
۱۵.بحارالانوار/ ج46 / ص ۳۶۰ (نویسنده)
۱۶.شرح ستایش امام از فضیل را در قاموسالرجال/ ج8/ ص 443 ببینید. (نویسنده) طبق این روایت امام هرگاه فضیل را میدید، میفرمود: هرکس میخواهد مردی از بهشت را نظارهگر باشد، این مرد را ببیند.
۱۷.سوره مبارکه ابراهیم/ آیه 37، «فَاجعَل اَفئِدَةً مِنَ النّاسِ تَهوی اِلَیهِم» در کتاب تفسیر عیاشی، ذیل احادیث مرتبط با تفسیر این آیه، به این ماجرا اشاره شده است.
۲۲.این حقیقت را بهجز ماجرای جابر و ماجراهای متعدد دیگر شبیه به آن روایت، عبداللهبنمعاویه جعفری نیز که پیام تهدیدآمیز حاکم مدینه به امام باقر علیهالسلام را نقل میکند، صریحاً تأیید مینماید. (ر.ک: بحارالانوار/ ج46 / ص 246) (نویسنده)
۲۳.حسینبنعلی از نوادگان امام حسن مجتبی علیهالسلام در سال 169 قمری ـ در دورۀ امامت امام کاظم علیهالسلام ـ علیه خلیفۀ وقت قیام کرد و در سرزمین فخّ، در نزدیکی مکه، همراه با یارانش به شهادت رسید.
۲۴.ای آدمها (ایها الناس) خطاب به گروهی از عالیترین مقامات دولتی که در مجلسِ با این حساسیت و عظمت، گرد خلیفه نشسته و به دفاع از او کمر بستهاند؛ یعنی درحقیقت نفی همۀ ارزشهایی که در آن جامعۀ طاغوتی، این مستکبران را از عامۀ مردم جدا میکرد و شخصیت ویژۀ آنان را تشکیل میداد؛ پیکاری اصولی و عمیق در لباس یک خطاب ساده. (نویسنده)
۲۵.بحارالانوار/ ج46 / کتاب تاریخ علیبنالحسین و محمدبنعلی و.../ ابواب تاریخ ابیجعفر محمدبنعلی باقر/ باب5/ حدیث 63/ ص 264
۲۶.طبق بعضی از روایات، به مردم شهرهای بین راه چنین وانمود شده بود که محمدبنعلی و جعفربنمحمد نصرانی شده و از دین اسلام برگشتهاند. (بحارالانوار/ ج46 / ص 306) مشابه این ماجرا را در نهضت آزادی هندوستان در دهههای میانۀ قرن نوزده میتوان دید: مولانا که از علمای مذهبی معروف و معتبر هندوستان و نخستین رهبران مقاومت مسلمانان هند ـ پیشگامان جنبش آزادیخواهانۀ قاره ـ محسوب میگشتند، ازطرفِ جمعی از روحانیون مخالف با مبارزه، بهعنوانِ «وهابی» معرفی شدند. برای این تهمت، هیچگونه مناسبت و بهانهای لازم نبود؛ فقط همین بود که این چهرههای محبوب و معروف و مبارز باید در نظر تودۀ بیخبر و ناهوشیار، از اعتبار و اعتماد بیفتند و برای این منظور، تهمت وهابیگری وسیلۀ مناسبی بود. ویرانگریهای اعتقادی و عملی فرقۀ وهابی در حجاز که خود نغمۀ دیگری بود، از شیپور بدآهنگ استعمار در آن روزها تازه پا میگرفت و موجی از خشم و نفرت در همۀ اقطار اسلامی پدید میآورد و تهمت وهابیگری در هرجا میتوانست محبوبترین چهرهها را از نظرها ساقط کند. عامۀ مردم بهدرستی نمیدانستند و نمیتوانستند بدانند وهابیگری چیست و از کجاست و چه میگوید و چه میخواهد بکند و آیا این علمای پاکباخته که عمر خود را در مبارزه با انگلیس گذرانیدهاند، ممکن است وهابی ـ یعنی آلتِ دست انگلیس ـ باشند؟ تنها چیزی که میدانستند، این بود که وهابیگری یک مسلک غلط و انحرافی است و اکنون میشنیدند که این علمای مبارز، وهابیاند؛ و همین کافی بود. (نگاه کنید به کتاب «مسلمانان در نهضت آزادی هندوستان» چاپ آسیا) و من وقتی ماجرای احضار امام باقر و امام صادق علیهماالسلام به شام و تهمت نصرانیگری به آنان را با ماجرای صدوچند سال پیش هندوستان تطبیق میکنم و آنگاه به اوضاعواحوال جاری زمان و مکان خودمان نظر میافکنم، با حیرتی تأسفآمیز این مصرع عربی را به یاد میآورم: «اَلنّاسُ کَالنّاسِ، وَ الایّامُ واحِدَةٌ»؛ آدمها همیشه همانندند و روزگاران، همواره همسان. (نویسنده)
۲۸.بحارالانوار/ ج46 / ص 264، به نقل از کافی (نویسنده)
۲۹.(غلو) جوشش، خروش
۳۰.بحارالانوار/ ج46 / ص 361 و 362 (نویسنده)
۳۱.کافی/ ج1/ ص 368 (نویسنده)
۳۲.(غفل) خود را به غفلت زدن، خود را به غفلت وانمودکردن
۳۳.بحارالانوار/ ج46 / ص 215 و 220، «عَن اَبیعَبدِاللهِ قالَ: قالَ لی اَبی یا جَعفَرُ اَوقِف لی مِن مالی کَذا وَ کَذا لِلنَوادِبِ تَندُبُنی عَشرَ سِنینَ بِمِنًی اَیَّامَ مِنًی.» (نویسنده)
۳۴.اقتباس از آیات 15 و 31 سوره مبارکه مریم، «و هرجا که باشد وجود او را مبارک ساخت؛ و درود بر او روزی که زاده شد و روزی که میمیرد و روزی که زنده برانگیخته میشود.»