هنگامیکه حادثۀ عاشورا رخ داد، در سراسر عالم اسلام تاآنجاییکه خبر رسید، بهخصوص در حجاز و عراق، حالت رعب و وحشتی میان شیعیان و طرفدارانِ ائمه بهوجود آمد، زیرا احساس شد که حکومت یزید تا آن حد هم آماده است که حکومت خود را تحکیم کند، یعنی تا حد کشتنِ حسینبنعلی (ع) که فرزند پیامبر و در همۀ جهان اسلام به عظمتِ اعتبار و قداست شناخته شده بود. و این رعب که آثارش در کوفه و مدینه نمایان بود، پس از گذشت زمانی با چند حادثۀ دیگر کامل شد. یکی از آن حوادث، حادثۀ حَرّه بود و اختناق شدیدی در منطقۀ نفوذ اهلبیت، یعنی حجاز ـ بهویژه مدینه ـ و همچنین عراق ـ بهویژه کوفه ـ بهوجود آمد. ارتباطات، ضعیف شد و کسانی که طرفدار ائمه بودند و مخالفان بالقوۀ دستگاه خلافت بنیامیه بهشمار میآمدند، در حال ضعف و تردید بهسر میبردند.
روایتی از امام صادق (ع) نقل شده که آن حضرت وقتی دربارۀ اوضاع ائمۀ قبل از خودشان صحبت میکردند، فرمودند: «اِرتَدَّ النّاسُ بَعدَ الحُسَینِ اِلّا ثَلاثَةً»[1] مردم پس از امام حسین (ع) مُرتد شدند مگر سه نفر و در روایتی هست پنج نفر و بعضی روایات هفت نفر هم ذکر کردهاند.
در روایتی که از حضرت سجاد (ع) ـ که راویاش ابوعُمر نَهدی است ـ میگوید: از امام سجاد شنیدم که فرمود: «ما بِمَکَّةَ وَ المَدینَةِ عِشرونَ رَجُلاً یُحِبُّنا»[2] در همۀ مکه و مدینه بیست نفر نیستند که ما را دوست میدارند.
این دو حدیث را از این باب نقل کردم که وضع کلی جهان اسلام نسبت به ائمه و طرفداران ائمه روشن شود؛ یعنی این خفقانی که بهوجود آمد یکچنین حالتی را بهوجود آورد که طرفداران ائمه متفرق، پراکنده، مأیوس و مرعوب بودند و امکان یک حرکت جمعی برای آنها نبود. البته در همان روایت امام صادق (ع) هست: «ثُمَّ اِنَّ النّاسَ لَحِقوا وَ کَثُروا» مردم تدریجاً ملحق شدند و زیاد شدند.
اگر همین مسئلهای که ذکر شد یک مقدار با تفصیل بیشتر بخواهیم بیان کنیم به این ترتیب میشود که بعد از حادثۀ شهادت امام حسین (ع) مقداری مردم مرعوب شدند، لکن آنچنان ترسی نبود که بهکلی نظام تشکیلات پیروان اهلبیت را به هم بریزد. دلیلش هم این است که ما میبینیم حتی در همان هنگامیکه اسرای کربلا را به کوفه آوردند، حرکاتی مشاهده میشود که این حرکات حاکی از وجود تشکیلات شیعه است.
البته وقتی از «تشکیلات پنهانی شیعه» سخن میگوییم منظور یک تشکیلات منسجم کامل بهشکلی که امروز در دنیا معمول است، نمیباشد؛ بلکه منظورمان رابطههای اعتقادی است که مردم را به یکدیگر متصل میکند و وادار به فداکاری مینماید و به کارهای پنهانی برمیانگیزد و در نتیجه یک مجموعه را در ذهن انسان ترسیم میکند.
در همان روزهایی که خاندان پیامبر (ص) در کوفه بودند، در یکی از شبها، در محلی که آنها زندانی بودند سنگی فرود میآید. سنگ را برمیدارند میبینند کاغذی به آن بسته است. در آن کاغذ نوشته شده بود: «حاکم کوفه شخصی را پیش یزید ـ در شام ـ فرستاده که دربارۀ وضعیت و سرنوشت شما از او کسب تکلیف کند. اگر تا فردا شب، مثلاً صدای تکبیر شنیدید، بدانید که شما در همینجا کشته خواهید شد و اگر نشنیدید بدانید که وضع بهتر خواهد شد.»[3]
ما هنگامیکه این داستان را میشنویم بهخوبی درک میکنیم که یک نفر از دوستان و اعضای این تشکیلات در داخل دستگاه حاکمِ ابنزیاد حضور دارد و قضایا را میداند و به زندان دسترسی دارد و اطلاع دارد که برای زندانیها چه ترتیباتی و چه پیشبینیهایی شده و میتواند خبر را با صدای تکبیر به اهلبیت برساند و با این شدتِ عمل که بهوجود آمده بود، چنین چیزهایی نیز دیده میشد.
نمونۀ دیگر عبداللهبنعَفیف اَزْدی که مرد نابینایی است؛ در همان مراحل اولیۀ ورود اسرا به کوفه از خود عکسالعمل نشان میدهد که منجر به شهادتش میشود،[4] و از این قبیل افراد چه در شام و چه در کوفه پیدا میشدند که هنگام برخورد با اسرا نسبت به آنها اظهار علاقه و ارادت میکردند یا گریه میکردند یا همدیگر را ملامت میکردند؛ و چنین حوادثی در مجلس یزید و در مجلس ابنزیاد نیز پیش آمده است.
بنابراین بااینکه ارعاب شدیدی در اثر این جریان پیش آمده بود، اما آنچنان نبود که بهکلی نظامِ کار دوستان اهلبیت را از هم بپاشد و آنها را دچار پراکندگی و ضعف بنماید، لکن بعد از گذشت مدتی حوادث دیگری پیش آمد که این حوادث اختناق را بیشتر کرد. و از اینجا میتوانیم بفهمیم حدیث «اِرتَدَّ النّاسُ بَعدَ الحُسَینِ» مربوط به دوران آن حوادث یا پس از آن حوادث است و یا مربوط به فاصلههایی است که دراینبین وجود داشته است.
در طول دوران این چند سال ـ قبل از آنکه آن حادثۀ مهم و کوبنده بهوجود بیاید ـ شیعیان به ترتیب دادن کارهایشان و بازگرداندن انسجام قبلی خودشان دست میزنند. در اینجا طبری چنین نقل میکند: «فَلَم یَزَلِ القَومُ فی جَمعِ آلَةِ الحَربِ وَ الاِستِعدادِ لِلقِتالِ»[5] یعنی آن مردم ـ مقصود شیعیان است ـ ابزار جنگ جمع میکردند و خودشان را برای جنگ آماده میکردند، و پنهانی مردم را از شیعه و غیر شیعه به خونخواهی حسینبنعلی (ع) دعوت میکردند و گروهگروه مردم، به آنها پاسخ مثبت میدادند. و این وضعیت همچنان ادامه داشت تا یزیدبنمعاویه از دنیا رفت.
بنابراین میبینیم با اینکه فشار و اختناق زیاد بود، درعینحال این حرکات هم انجام میگرفت ـ همانگونه که طبری نقل میکند ـ و شاید به همین دلیل است که مؤلف کتابِ «جهاد الشیعه»[6] با آنکه یک نویسندۀ غیر شیعی است و نسبت به امام سجاد (ع) نظرات واقعبینانهای ندارد، اما حقیقتی را درک کرده و آن، این است که میگوید: «گروه شیعیان پس از شهادت حسین (ع) مانند یک تشکیلات منظمی درآمدند که اعتقادات و روابط سیاسی، آنان را به یکدیگر پیوند میداد و دارای اجتماعات و رهبرانی بودند و همچنین دارای نیروهای نظامی بودند. و جماعت توّابین نخستین مظهر این تشکیلات هستند».
پس احساس میکنیم با وجود اینکه تشکیلات شیعی در اثر حادثۀ عاشورا دچار ضعف شده بود اما حرکات شیعی در قبال این ضعف مشغول فعالیت بود که مجدداً آن تشکیلات را به وضع اول درآورد، تا اینکه واقعۀ حَرّه پیش آمد. به نظر من واقعۀ حرّه در تاریخ تشیّع مقطع بسیار عظیمی است که ضربت بزرگی را وارد آورد.
واقعۀ حرّه دقیقاً در سال شصتوسه هجری اتفاق افتاده است. جریان بهطور خلاصه به این صورت است که در سال شصتودو هجری جوانِ کمتجربهای از بنیامیه والی مدینه شد. او فکر کرد برای بهدستآوردن دل شیعیانِ مدینه خوب است عدهای از آنها را برای مسافرت و دیدار با یزید دعوت کند و همین کار را کرد. عدهای از سران مسلمانان و بعضی از صحابه و بزرگان مدینه را ـ که غالباً از علاقهمندان به حضرت سجاد (ع) بودند ـ برای رفتن به شام دعوت کرد که بروند با یزید مأنوس شوند و این اختلافات کم شود. اینان به شام رفتند و با یزید ملاقات کردند و چند روزی مهمان او بودند و پذیرایی شدند. سپس یزید به هرکدام از آنها مبالغ زیادی پول ـ در حد پنجاههزار درهم و صدهزار درهم ـ داد و اینها به مدینه برگشتند.
همین که به مدینه رسیدند ـ چون فجایعی که در دستگاه یزید اتفاق میافتاد دیده بودند ـ زبان به انتقاد از یزید گشودند. مسئله درست بهعکس شد، اینها بهجای تعریف از یزید مردم را به جنایات او آگاه کردند و به مردم گفتند: یزید چگونه میتواند خلیفه باشد درحالیکه اهل شُربِ خَمر، بازی با سگها و اهل انواع و اقسام فسق و فجور است، و ما او را از خلافت خلع کردیم.
عبداللهبنحَنظَله[7] یکی از مردمان باشخصیت و موجّه مدینه بود که پیشاپیش مردم علیه یزید قیام کردند و یزید را خلع[8] و مردم را بهسوی خود دعوت نمودند.
این حرکت موجب آن گردید که یزید از خود عکسالعمل نشان دهد و در نتیجه یکی از سرداران پیر و فرتوت بنیامیه به نام مسلمبنعُقبَه را همراه با عدهای به مدینه فرستاد و از او درخواست کرد که مردم مدینه را خاموش کند. مسلمبنعقبه به مدینه آمد و چند روزی شهر را به منظور درهمشکستن مقاومت مردم محاصره کرد. سپس وارد شهر شد و آنقدر کشتار و ظلم کرد و فجایع بهبار آورد که در تاریخ اسلام جزءِ نمونههای کمنظیر است. او چنان در کشتار و ظلم، زیادهروی کرد که پس از آن حادثه، او را مُسرِف[9] نام گذاشتند و به او مُسرفبنعُقبه میگفتند. ماجراهای واقعۀ حرّه زیاد است و من نمیخواهم شرح تمام ماجراها را بدهم، همین اندازه باید بگویم که آن حادثه، بزرگترین وسیلۀ ارعاب دوستان و پیروان اهلبیت شد، بهخصوص در مدینه که عدهای گریختند، عدهای کشته شدند و گروهی از یاران خوب اهلبیت همچون عبداللهبنحنظله و دیگران به شهادت رسیدند و جایشان خالی ماند. این خبر به تمام اقطار عالم رسید و معلوم شد که دستگاه حکومت قاطعانه درمقابل این حرکات ایستاده و اجازۀ هیچگونه اقدامی نمیدهد.
حادثۀ بعد که باز موجب سرکوب و ضعف شیعیان شد، حادثۀ شهادت مختار در کوفه و تسلط عبدالملکبنمروان بر همۀ جهان اسلام بود. بعد از مرگ یزید، خلفایی که آمدند یکی معاویةبنیزید بود که بیش از سه ماه حکومت نکرد. پس از او مروانبنحکم آمد که ده ماه خلافت کرد و بعد از او عبدالملک به خلافت رسید که او یکی از مدبرترین خلفای بنیامیه است. دربارۀ او گفتهاند: «کانَ عَبدُالمَلِکِ اَشَدَّهُم شَکیمَةً، وَ اَمضاهُم عَزیمَةً».[10] عبدالملک توانست تمام عالم اسلام را در مشت خودش بیاورد و یک حکومت مسلطی توأم با ارعاب و اختناقِ شدید ایجاد کند.
تسلط عبدالملک بر حکومت، متوقف بر این بود که رقبای او از بین بروند. مختار که مظهر تشیّع بود قبل از رویکارآمدن عبدالملک بهدست مُصعَببنزبیر نابود شد. ولی عبدالملک میخواست به دنبالههای حرکتِ مختار و غیره و حرکتهای دیگر تشیّع خطِ پایان بکشد و همین کار را کرد و درحقیقت شیعه در عراق بهویژه کوفه که در آن زمان یکی از مراکز اصلیِ شیعه بود دچار رکود و خاموشی شد. پاسدار اسلام، ش8
اگرچه حرکت توّابین[11] در سال شصتوچهار و شصتوپنج ـ که شهادت توّابین سال شصتوپنج است ـ یک هوای تازهای را در فضای گرفتۀ عراق بهوجود آورد، اما شهادتِ همۀ آنها تا آخر، مجدداً جوّ رعب و اختناق را در کوفه و عراق بیشتر کرد. و بعد از آنیکه دشمنان دستگاه اموی ـ یعنی مختار و مصعببنزبیر ـ به جان هم افتادند و عبداللهزبیر از مکه، مختارِ طرفدار اهلبیت را هم نتوانست تحمل کند و مختار بهدست مصعب کشته شد، باز این رعب و وحشت بیشتر و امیدها کمتر شد. و بالاخره عبدالملک که سر کار آمد، بعد از مدت کوتاهی تمام دنیای اسلام با کمال قدرت زیر نگین بنیامیه قرار گرفت، و عبدالملک بیستویک سال قدرتمندانه حکومت کرد. (1365/4/28)
در هر صورت این حوادث از حادثۀ عاشورا شروع شد و دنبالههایی داشت از قبیل واقعۀ حرّه و سرکوبکردن حرکت توّابین در عراق و شهادت مختار و شهادت ابراهیمبنمالکاشتر نخعی[12] و دیگر بزرگان شیعه؛ که پس از شهادتِ این عده، حرکات آزادیخواهانه، چه در مدینه و چه در کوفه ـ که دو مرکز اصلی تشیّع بود ـ سرکوب شد و اختناق شدیدی نسبت به تشیّع در عالم اسلام بهوجود آمد و پیروان ائمه (ع) در نهایتِ غربت و تنهایی باقی ماندند. پاسدار اسلام، ش8
گسترش انحطاط فکری
یک عامل دیگر در کنار این رعب بهوجود آمد و آن، انحطاط فکری مردم در سرتاسر دنیای اسلام بود؛ که ناشی از بیعنایتی به تعلیمات دین، در دوران بیست سالۀ گذشته بود. از بس تعلیم دین و تعلیم ایمان و تفسیر آیات و بیان حقایق از زمان پیغمبر ـ در دوران بیست سال بعد از سال چهل هجری به این طرف ـ مهجور شد، مردم از لحاظ اعتقاد و مایههای ایمانی، بهشدت پوچ و توخالی شده بودند. وقتی انسان زندگی مردمِ آن دوران را زیر ذرهبین میگذارد، در تواریخ و روایات گوناگونی که هست این واضح میشود. البته علما و قُرّاء و محدثین بودند، که حالا دربارۀ آنها هم عرض خواهم کرد، لکن عامۀ مردم دچار یک بیایمانی و ضعف و اختلالِ اعتقادیِ شدید شده بودند. کار به جایی رسیده بود که حتی بعضی از ایادی دستگاه خلافت، نبوت را زیر سوال میبردند! در کتابها دارد که خالدبنعبداللهقَسری، که یکی از دستنشاندگان بسیار پست و دَنیّ بنیامیه بود، «کانَ یُفَضِّلُ الخِلافَةَ عَلَی النُّبُوَّةِ» میگفت: خلافت از نبوت بالاتر است. استدلالی هم که میآورد، میگفت: «اَیُّهُما اَفضَلُ؟ خَلیفَةُ الرَّجُلِ فی اَهلِهِ اَو رَسولُهُ اِلَی اَصحابِهِ؟»[13] شما یک نفر را جانشین خودتان ـ در خانواده ـ بگذارید، این بالاتر و نزدیکتر به شماست، یا آن کسی که برای یک پیامی به جایی میفرستید؟ پیداست آن کسی را که در خانۀ خودتان میگذارید و خلیفۀ شماست، او نزدیکتر است به شما. پس خلیفۀ خدا ـ که خلیفۀ رسولالله هم نمیگفتند ـ خلیفةالله بالاتر از رسولالله است!
این را خالدبنعبداللهقسری میگفت، دیگران هم میگفتند. بنده در اشعار شعرای دوران بنیامیه که نگاه کردم، دیدم از زمان عبدالملک، تعبیر «خلیفةالله» در اشعار اینقدر تکرار شده، که آدم یادش میرود که خلیفه، خلیفۀ پیغمبر هم هست! تا زمان بنیعباس هم ادامه داشت.
حتی آنوقتی هم که میخواست خلیفه را هجو بکند، باز خلیفةالله میگفت! و همهجا در اشعار شعرای معروف آن زمان، مثل جَریر و فَرَزدَق و کُثَیِّر و دیگرانی که بودند، صدها شاعر معروف و بزرگ هستند، وقتی در مدح خلیفه حرف میزنند، خلیفةالله است، خلیفۀ رسولالله نیست. این یک نمونه است. اعتقادات مردم اینگونه حتی نسبت به مبانی دینی سست شده بود. اخلاق مردم بهشدت خراب شده بود.
یک نکتهای را بنده در مطالعۀ کتاب «الاَغانی» ابوالفرج توجه کردم، و آن این است که در سالهای حدود هفتاد، هشتاد و نود و صد، و تقریباً تا پنجاه، شصت سال بعد از آن، بزرگترین خوانندهها و نوازندهها و عیاشها و عشرتطلبهای دنیای اسلام، یا برای مدینهاند یا برای مکه! هر وقت خلیفه در شام دلش برای غِنا[15] تنگ میشد و یک خواننده و نوازندهای میخواست، میفرستاد تا از مدینه یا مکه، خواننده یا نوازندههای معروف، مُغنّیها و خُنیاگران[16] را برای او ببرند. بدترین و هرزهدراترین[17] شعرا در مکه و مدینه بود. مَهبط[18] وحی پیغمبر و زادگاه اسلام مرکز فحشا و فساد شده بود. خوب است ما اینها را دربارۀ مدینه و مکه بدانیم. متأسفانه در آثاری که ماها داریم، از یکچنین چیزهایی خبری نیست و این یک واقعیتی است که بوده. بنده یک نمونه از رواج فساد و فحشا را عرض بکنم.
در مکه شاعری بود به نام عمربنابیرَبیعه جزو شاعرهای عریانگویِ بیپردۀ هرزهدرا و البته در اوج قدرت و هنرِ شعری، مُرد. حالا داستانهای خودِ عمربنابیربیعه و اینکه اینها در مکه چهکار میکردند، یک فصل مُشبعی از تاریخِ غمبارِ آن روزگار است؛ که مکه و طواف و رمی جَمَرات و
این عمربنابیربیعه وقتی که مُرد، راوی نقل میکند در مدینه عزای عمومی شد و در کوچههای مدینه مردم میگریستند. هرجا میرفتم، مجموعههایی از جوانها و مرد و زن ایستاده بودند و بر مرگ عمربنابیربیعه در مکه تأسف میخوردند؛ دیدم کنیزکی دارد دنبال کاری میرود، مثلاً سطلی در دستش است و میرود آب بیاورد. همینطور اشک میریزد و بر مرگ عمربنابیربیعه گریه میکند و زاری میکند و تأسف میخورد، به یک جمعی جوان رسید، گفتند: چرا اینقدر گریه میکنی؟ گفت: برای اینکه این مَرد مُرد، از دست ما رفت. یکی گفت که غصه نخور، شاعر دیگری در مدینه هست، حارثبنخالد مخزومی ـ که مدتی هم از طرف همین علمای شام، حاکم مکه بوده است. از شاعرهایی که او هم مثل عمربنابیربیعه، هرزهگو و پردهدر و عریانسرا بود. ـ که این شعر را گفته است؛ و بنا کرد یکی از شعرهای آن شاعر را خواند، کنیز یکقدری گوش کرد ـ که شعر و خصوصیات در «الاَغانی» نقل شده است ـ بعد اشکهایش را پاک کرد، گفت: «اَلحَمدُلِلهِ الَّذی لَمْ یُضَیِّع حَرَمَهُ» خدا را شکر که حرم خودش را خالی نگذاشت، بالاخره اگر یکی رفت، یکی به جایش آمد.[21] این، وضع اخلاقی مردم مدینه است.
شما داستانهای زیادی را از شبنشینیهای مکه و مدینه میبینید و نهفقط بین افراد پایین، بین همهجور مردم. آدم گدایِ گرسنۀ بدبختی مثل اَشعَب طماعِ معروف، که شاعر و دلقک بوده، و مردم معمولی کوچه و بازار و همین کنیزک و امثال اینها، تا آقازادههای معروف قریش و حتی بنیهاشم ـ که بنده اسم نمیآورم، چهرههای معروفی از آقازادههای قریش، چه زنانشان، چه مردانشان ـ جزو همین کسانی بودند که غرق در این فحشا بودند. در زمان امارت همین شخصِ مخزومی، عایشهبنتطلحه آمد؛ در حال طواف بود. این به او علاقه داشت، وقت اذان شد، آن خانم پیغام داد که بگو اذان نگویند که من طوافم تمام بشود، او دستور داد اذان عصر را نگویید! به او ایراد کردند که تو برای خاطر یک نفر، یک زن که دارد طواف میکند، میگویی نماز مردم را تأخیر بیندازند؟! گفت به خدا اگر تا فردا صبح هم طوافش طول میکشید، میگفتم که اذان را نگوید![22] این، وضع آن روزگار است. (1365/4/28)
پاورقیها
۱.بحارالانوار/ ج46 / کتاب تاریخ علیبنالحسین و.../ ابواب تاریخ سیدالساجدین/ باب 8/ حدیث 29/ ص 144
۲.بحارالانوار/ ج46 / ص 143 ـ شرح نهجالبلاغه/ ابنابیالحدید/ ج4/ ص 104 (نویسنده)
۳.این داستان را ابناثیر در تاریخش ـ الکامل ـ نقل کرده است. (نویسنده)
۴.عبداللهبنعَفیف اَزدی از یاران امیرالمؤمنین بود که چشم چپ خود را در جنگ جمل و چشم راست خود را در جنگ صفین از دست داده بود. پس از شهادت امام حسین وقتی ابنزیاد بر منبر کوفه بالا رفت و سخنانی در مذمت اهلبیت و امام حسین گفت، عبدالله برخاست و پاسخی محکم به او داد. پس از آن به دستور ابنزیاد دستگیر و به شهادت رسید. (اللهوف/ ص 164)
۵.تاریخالطبری/ ج5/ ص 558
۶.سمیرة مختار اللیثی
۷.حنظله همان جوانی است که قبل از اینکه شبِ دامادیاش به صبح برسد، به ارتش حضرت رسول (ص) ملحق شد و در غزوۀ احد به شهادت رسید و ملائکه او را غسل دادند لذا معروف است به حنظلۀ غسیلالملائکه. (نویسنده)
۸.عزل و برکنار کردن
۹.(سرف) اسرافکننده، کسیکه بیش از اندازه در کاری پیش میرود.
۱۰.«عبدالملک مقتدرترین ایشان در پیروزی بر دشمنان و قاطعترین ایشان در تصمیمگیری بر انجام کارها بود.» (انسابالاشراف/ ج7/ ص 209)
۱۱.حرکت توّابین اولین عکسالعمل حادثۀ عاشورا بود که در کوفه رخ داد. پس از شهادت امام حسین (ع) بعضی از شیعیان همدیگر را مورد مؤاخذه و عتاب قرار میدادند زیرا دعوت امام (ع) را اجابت نکرده و برای یاری او به جبهه نشتافته بودند و دیدند چیزی این گناه را پاک نمیکند مگر انتقام خون ابیعبدالله (ع) از قاتلین و دشمنان آن حضرت، و لذا به کوفه آمدند و با پنج نفر از بزرگان شیعه اجتماع و گفتگو کردند. و در نتیجه سلیمانصرد خزاعی را رهبر خویش قرار داده و حرکت مسلحانۀ آشکار را آغاز کردند. شب جمعه بیستوپنج ربیعالثانی سال شصتوپنج هجری به زیارت مرقد مطهر امام حسین (ع) آمدند و اینقدر گریه و ضجّه کردند که تا کنون روزی مثل آنروز دیده نشده است. سپس قبر را وداع کرده و برای مبارزه و نبرد با رژیم به شام رفتند و با ارتش بنیامیه جنگیدند و همگی کشته شدند. نکته جالب در حرکت توّابین این است که با اینکه در کوفه بودند، معذلک به شام رفتند و با رژیم جنگیدند، برای اینکه ثابت کنند که قاتل امام حسین یک شخص و یا بعضی از اشخاص نیست بلکه این رژیم است که امام را به شهادت رسانده است. (نویسنده)
۱۲.ابراهیمبنمالک اشتر از شیعیان و دوستداران امیرالمؤمنین، در جنگ صفین همراه پدر حضور داشت. ابراهیم هنگام قیام مختار، با او همراه شد. پس از شهادت مختار، او نیز در نبرد با امویان به شهادت رسید.
۱۳.تاریخالطبری/ ج6/ ص 440 با اندکی تفاوت
۱۴.«بنیامیه خوابتان طولانی شده، بلند شوید؛ یعقوببنداود خلیفه شده. خلافتتان تباه شد، بروید خلیفۀ خدا را از بین مِی و ساز پیدا کنید.» (بشاربنبُرد (متوفی ۱۶۷ ق) طبقات الشعراء المحدثین (عبداللهبنمحمد ابنالمعتز، متوفی 296 ق)/ ص 25)
۱۵.(غنی) آوازخوانی، طرب
۱۶.نوازندگان و خوانندگان
۱۷.یاوهگوترین، بیهودهگوترین
۱۸.(هبط) محل هبوط، جای فرود آمدن
۱۹.«[در هنگام رمی جمرات] آنقدر مبهوت زیبایی دستِ خضابشدۀ او شدم که به خدا قسم نمیدانم هفت سنگ زد یا هشت تا!» (مغنیاللبیب عن کتبالاعاریب (عبداللهبنیوسف ابنهشام انصاری، متوفی 761 ق)/ ج1/ ص 14)
۲۰.«هنگامی که رمی جمرات می کرد، دست بند او و دستی حنائی که سر انگشتانش آن را زینت داده بود، بر من آشکار شد.»
۲۱.«این کتاب اثر عربى علىبنحسین ابوالفرج اصفهانى متوفی 356 ق، شامل برگزیدۀ آوازها و دایرةالمعارف شعر و ادب، قصهها، اساطیر و موسیقى عرب در عصر جاهلى و اموى و صدر دولت عباسى تا آخر قرن سوم هجرى است.» (کتابُالاَغانی/ ج3/ ص 238)