غربت ائمه علیهمالسلام به دوران زندگی این بزرگواران منتهی نشد، بلکه در طول قرنها، عدم توجه به ابعاد مهم و شاید اصلی از زندگی این بزرگواران، غربت تاریخی آنها را استمرار بخشید. یقیناً کتابها و نوشتهها در طول این قرون، از ارزش بینظیری برخوردارند، زیرا توانستهاند مجموعهای از روایاتی را که در باب زندگی این بزرگواران هست، برای آیندگان یادگار بگذارند. لکن عنصرِ «مبارزۀ سیاسی حاد»، که خط ممتد زندگی ائمۀ هدی علیهمالسلام را در طول 250 سال تشکیل میدهد، در لابهلای روایات و احادیث و شرححالهای ناظر به جنبههای علمی و معنوی، گم شده.
زندگی ائمه علیهمالسلام را ما باید بهعنوان درس و اسوه فرابگیریم، نهفقط بهعنوان خاطرههای شکوهمند و ارزنده؛ و این، بدون توجه به روش و منش سیاسی این بزرگواران، ممکن نیست. بنده شخصاً علاقهای به این بُعد و جانب از زندگی ائمه علیهمالسلام پیدا کردم، و بد نیست این را عرض کنم که اولبار این فکر برای بنده در سال 1350 و در دوران محنتبارِ[1] یک امتحان و ابتلای دشوار پیدا شد. اگرچه قبل از آن به ائمه بهصورتِ مبارزان بزرگی که در راه اعلای کلمۀ توحید و استقرار حکومت الهی فداکاری میکردند توجه داشتم، اما نکتهای که در آن برهه ناگهان برای من روشن شد، این بود که زندگی این بزرگواران، علیرغم تفاوت ظاهری ـ که بعضی، حتی میان برخی از بخشهای این زندگی احساس تناقض کردند ـ در مجموع، یک حرکت مستمر و طولانی است که از سال دهم، یازدهم هجرت شروع میشود و 250 سال ادامه پیدا میکند و به سال دویستوشصت ـ که سال شروع غیبت صغری است ـ در زندگی ائمه خاتمه پیدا میکند.
این بزرگواران یک واحدند، یک شخصیتند. شک نمیشود کرد که هدف و جهت آنها یکی است. پس ما بهجای اینکه بیاییم زندگی امام حسن مجتبی علیهالسلام را جدا و زندگی امام حسین علیهالسلام را جدا و زندگی امام سجاد علیهالسلام را جدا تحلیل کنیم ـ تا احیاناً در دام این اشتباه خطرناک بیفتیم که سیرۀ این سه امام بهخاطر اختلاف ظاهری باهم متعارض و مخالفند ـ باید یک انسانی را فرض کنیم که 250 سال عمر کرده، و در سال یازدهم هجرت قدم در یک راهی گذاشته و تا سال دویستوشصت هجری این راه را طی کرده.
تمام حرکات این انسان بزرگ و معصوم با این دید قابل فهم و قابل توجیه خواهد بود. هر انسانی که از عقل و حکمت برخوردار باشد ـ ولو نه از عصمت ـ در یک حرکت بلندمدت، تاکتیکها و اختیارهای موضعی خواهد داشت. گاهی ممکن است لازم بداند تند حرکت کند و گاهی کُند، گاهی حتی ممکن است به عقبنشینی حکیمانه دست بزند، اما همان عقبنشینی هم ازنظر کسانی که علم و حکمت و هدفداری او را میدانند، یک حرکتِ به جلو محسوب میشود. با این دید، زندگی امیرالمؤمنین با زندگی امام مجتبی با زندگی حضرت ابیعبدالله، با زندگی هشت امام دیگر ـ تا سال دویستوشصت ـ یک حرکت مستمر است. این را بنده در آن سال متوجه شدم و با این دید وارد زندگی آنها شدم، یکبار دیگر نگاه کردم و هرچه پیش رفتم این فکر تأیید شد.
توجه به اینکه زندگی مستمر این عزیزان معصوم و بزرگوار ـ از اهلبیت رسول خدا ـ با یک جهتگیری سیاسی همراه است، قابل این است که بهعنوان یک فصل جداگانه، مورد عنایت قرار بگیرد، و بنده به این مطلب خواهم پرداخت انشاءالله؛ مایلم این جمله را قدری با شرح و تفصیل عرض کنم.
اولاً مبارزۀ سیاسی یا مبارزۀ حاد سیاسی که ما به ائمه علیهمالسلام نسبت میدهیم یعنی چه؟ منظور این است که مبارزات ائمۀ معصومین علیهمالسلام فقط مبارزۀ علمی و اعتقادی و کلامی نبود؛ از قبیل مبارزات کلامیای که در طول همین مدت شما در تاریخ اسلام مشاهده میکنید؛ مثل مُعتَزِله، مثل اَشاعِره[2] و دیگران. مقصود ائمه از این نشستها و حلقات درس و بیان حدیث و نقل معارف و بیان احکام فقط این نبود که یک مکتب کلامی یا فقهی را که به آنها وابسته بود، صددرصد ثابت کنند و خَصوم[3] خودشان را مُفهم کنند، چیزی بیش از این بود. همچنین یک مبارزۀ مسلحانه هم از قبیل آن چیزی که انسان در زندگی جناب زید و بازماندگانش، و همچنین بنیالحسن و بعضی از آل جعفر و دیگران، در تاریخ زندگی ائمه علیهمالسلام میبیند، نداشتند. البته آنها را بهطور مطلق هم تخطئه نمیکردند، بعضی را تخطئه میکردند به دلایلی غیر از نفْسِ مبارزۀ مسلحانه، بعضی را هم تأیید کامل میکردند، در بعضی هم بهنحو پشت جبهه شرکت میکردند...کمک مالی و آبرویی، کمک به جادادن و مخفیکردن و ازاینقبیل. لیکن خودشان بهعنوان ائمه علیهمالسلام آن سلسلهای که ما میشناسیم، وارد در مبارزۀ مسلحانه نبودند و نمیشدند. مبارزۀ سیاسی، نه آن اوّلی است و نه این دومی، عبارت است از مبارزهای با یک هدف سیاسی. آن هدف سیاسی چیست؟ عبارت است از تشکیل «حکومت اسلامی» و به تعبیر ما «حکومت علوی».
ائمه از لحظۀ وفات رسولالله تا سال دویستوشصت، در صدد بودند که حکومت الهی را در جامعۀ اسلامی بهوجود بیاورند، این، اصلِ مدعاست. البته نمیتوانیم بگوییم که میخواستند حکومت اسلامی را در زمان خودشان ـ یعنی هر امامی در زمان خودش ـ بهوجود بیاورند؛ آیندههای میانمدت و بلندمدت و در مواردی هم نزدیکمدت وجود داشت. مثلاً در زمان امام مجتبی علیهالسلام به نظر ما تلاش برای ایجاد حکومت اسلامی، در آیندۀ کوتاهمدت بود. امام مجتبی در جواب به آن کسانی ـ مُسَیّببننَجَبَه[4] و دیگران ـ که میگفتند چرا شما سکوت کردید، میفرمود: «وَ اِن اَدری لَعَلَّهُ فِتنَةٌ لَکُم وَ مَتاعٌ اِلَیٰ حیٍ»[5] و در زمان امام سجاد به نظر بنده، برای آیندۀ میانمدت بود، که حالا دراینباره شواهد و مطالبی را که هست، عرض خواهم کرد. در زمان امام باقر علیهالصلاةوالسلام احتمال زیاد این است که برای آیندۀ کوتاهمدت بود. از بعد از شهادت امام هشتم، به گمان زیاد، برای آیندۀ بلندمدت بود. برای چه موقع؟ مختلف بود، اما همیشه بود. این، معنای مبارزۀ سیاسی است.
همۀ کارهای ائمه علیهمالسلام غیر از آن کارهای معنوی و روحی که مربوط به اعلای نفْس یک انسان و قرب او به خداست ـ بَینَهُ وَ بَینَ رَبَّه ـ یعنی درس، حدیث، علم، کلام، مُحاجه با خَصوم علمی، با خَصوم سیاسی، تبعید، حمایت از یک گروه و رد یک گروه، در این خط است؛ برای این است که حکومت اسلامی را تشکیل بدهند. این، مدعاست. (1365/4/28)
اصلاً ائمه علیهمالسلام آیا یک زندگی سیاسی داشتند یا نه؟ آیا زندگی ائمه علیهمالسلام فقط این بود که یک عده شاگرد، یک عده مرید، یک عده علاقهمند را دور خودشان جمع کنند، احکام نماز و احکام زکات و احکام حج و اخلاقیات اسلامی و معارف و اصول دین و عرفان و این چیزها را به آنها بیان کنند، و همین و بس؛ یا نه، غیر از این چیزهایی که گفته شد و روح آنچه که گفته شد، یک چهارچوب دیگری در زندگی ائمه است که آن همان زندگی سیاسی ائمه علیهمالسلام است؟ این یک مطلب بسیار مهمی است که باید روشن بشود. البته در فرصتهای کوتاه جای بحث استدلالی و مشروح نیست. من رئوس مطالب را عرض میکنم برای اینکه آنکسانیکه شوق دارند دنبال این مسئله بروند، با این چهارچوب یکبار دیگر روایات را نگاه کنند و کتب تاریخ را ببینند، آنوقت معلوم میشود که زندگی موسیبنجعفر یا ائمۀ دیگر ما علیهمالسلام چه حقیقتی است که امروز هم همچنان مبهم و ناگفته و ناشناخته است. ائمه علیهمالسلام بعد از آنکه احساس کردند، که هدف پیغمبر برآورده نشد، یعنی «یُزَکّیهِم وَ یُعَلِّمُهُمُ الکِتابَ وَ الحِکمَةَ»[6] انجام نگرفت، بعد از آنکه دیدند که تشکیل یک نظام اسلامی، تشکیل یک دنیای اسلامی آنطوریکه پیغمبران خواسته بودند بعد از دوران صدر اول، بهکلی فراموش شد؛ جای نبوت و امامت را سلطنت گرفت؛ کسریها و قیصرها و قُلدرها و اسکندرها و دیگرِ نامداران ظالم و طاغی تاریخ در لباس جانشینی و خلافت با نام سلسلۀ بنیامیه و بنیعباس روی کار آمدند و قرآن به آن شکلی که ارباب مُلک و قدرت میخواستند تفسیر شد و ذهنهای مردم تحت تأثیر عملکرد خائنانۀ آن عالمانی که سر در آخور مطامع و محبتهای مادی ارباب حکومت و مُلک داشتند، قرار گرفت؛ بعد که اینها را دیدند یک نقشۀ کلی در زندگی ائمه بهوجود آمد.
اینکه میگویم ائمه، یعنی همۀ ائمه، از امیرالمؤمنین تا امام عسکری علیهمالسلام. بنده بارها گفتم زندگی ائمه علیهمالسلام را که 250 سال طول کشیده، زندگی یک انسان بهحساب بیاورید، یک انسان 250 ساله؛ از هم جدا نیستند، «کُلُّهُم نورٌ واحِدٌ»[7]. هرکدام از اینها که حرفی زدند، این حرف درحقیقت از زبان آن دیگران هم هست. هرکدام از اینها که کاری انجام دادند، این درحقیقت کار آن دیگران هم هست. یک انسانی است که 250 سال گویی عمر کرده است. تمام کارهای ائمه در طول این 250 سال کارِ یک انسان با یک هدف، با یک نیت، و با تاکتیکهای مختلف است.
برنامههای مشترک ائمه
ائمه علیهمالسلام وقتیکه احساس کردند که اسلام رو به غربت افتاد و جامعۀ اسلامی تشکیل نشد، چند هدف را اهداف اصولی خود قرار دادند؛ یکی تبیین اسلام بهشکل درست. اسلام ازنظر آنکسانیکه در رأس قدرت در طول این سالیان طولانی درازمدت قرار داشتند، یک چیزِ مزاحم بود. اسلامِ پیغمبر، اسلامِ قرآن، اسلامِ جنگ بدر و حنین، اسلامِ ضد تجملپرستی، اسلامِ ضد تبعیض، اسلامِ طرفدار مستضعفان، اسلامِ کوبندۀ مستکبران به درد آن کسانی نمیخورْد که میخواستند با ماهیت فرعونی، لباس موسوی بپوشند؛ با ماهیت نمرودی، لباس ابراهیمی بپوشند. مجبور بودند اسلام را تحریف کنند. امکان نداشت که اسلام را از دل مردم، از ذهن مردم یکباره دور کنند، چون مردم مؤمن بودند. مجبور بودند اسلام را از روح و محتوا و ماهیت خودش عوض کنند و خالی کنند. عین همان کاری که شما یادتان هست و شاهد بودید در دوران رژیم گذشته نسبت به مظاهر اسلامی انجام میگرفت. در رژیم گذشته با تظاهرات اسلامی مخالفت نمیشد، اما با معنای اسلام و با روح اسلام چرا، با جهاد اسلام چرا، با امربهمعروف و نهیازمنکر اسلام چرا، با بیان حقایق اسلامی چرا، اما با ظواهر اسلامی که به گاو و گوسفند آنها صدمهای نزند مخالفت نمیشد. این حالت در دوران خلافتهای اموی و عباسی هم وجود داشت، لذا برای اینکه اسلام را از روح و حقیقت خود خالی کنند، عدهای مزدور قلمبهمزد و زبانبهمزد داشتند. پول میدادند، حدیث درست میکردند؛ پول میدادند، منقبت[8] برای آنها درست میکردند؛ پول میدادند، کتاب برای آنها مینوشتند. میگوید وقتی ولیدبنعبدالملک از دنیا رفت، ما دیدیم کتابهای فلان عالم بزرگ ـ که اسمش را نمیآورم ـ بر حیوانات بار شد، بر استرها بار شد و از خزانۀ ولیدبنعبدالملک بیرون آمد.[9] یعنی این کتابنویس، این محدث بزرگ، این عالم معروفی که اینهمه نام او در کتابهای اسلامی وجود دارد، این برای ولیدبنعبدالملک کتاب مینوشت. خُب، کتابی که برای ولیدبنعبدالملک نوشته بشود شما توقع دارید در این کتاب چیزی باشد که ولیدبنعبدالملک را ناخوش بیاید؟ خُب ولیدبنعبدالملکی که ظلم میکند، شراب میخورد، با کفار میسازد، مسلمین را زیر فشار قرار میدهد، بین مردم تبعیض قائل میشود، روی فقرا فشار میآورد، اموال مردم را میگیرد، این چطور اسلامی را میپسندد؟ این درد بزرگ جامعۀ ما ـ جامعۀ اسلامی ـ در طول قرنهای اول بود. ائمه علیهمالسلام این را میدیدند، احساس میکردند که میراث ارزشمند پیغمبر ـ یعنی احکام اسلامی ـ که باید برای طول تاریخ بماند و انسانها را در تمام ادوار تاریخ هدایت بکند، دستخوش تحریف شده. یکی از هدفهای ائمه که خیلی هم مهم بود، تبیین درست اسلام و تفسیر حقیقی قرآن و افشاگری تحریفها و تحریفکنندهها بود.
نگاه کنید در کلمات ائمه علیهمالسلام میبینید آنچه که گفته شده، در موارد بسیاری ناظر به آن چیزهایی است که به نام اسلام، علما و فقها و محدثینِ وابستۀ به دستگاههای حکومت و دربارهای سلطنتی گفته بودند، آنها را رد میکردند و حقایق را بیان میکردند؛ این یک هدف اصلی و بزرگ برای ائمه که تبیین احکام اسلامی بود؛ این یک.
خب، خودِ همین کار، یک ماهیت سیاسی دارد؛ یعنی وقتیکه ما میدانیم که تحریف، با تحریک دستگاه سلطنت و خلافت انجام میگیرد و قلمبهمزدها و مزدورهای علیالظاهر عالِم، برای خاطر سلاطین و حکمرانان تحریف میکنند، طبیعی است که اگر کسی علیه آن تحریفها اقدام بکند، یقیناً کاری برخلاف سیاست آن حکام و سلاطین انجام داده. امروز که در بعضی از کشورهای اسلامی، بعضی از قلمبهمزدها و نویسندگان مزدور و عالمان مأجور[10] ازطرف دستگاهها، کتاب مینویسند تا ایجاد تفرقۀ بین مسلمانها بکنند، یا چهرۀ برادران مسلمان خودشان را زشت نشان بدهند، اگر در این کشورها یک نویسندۀ آزادمنش پیدا بشود که کتابی بنویسد و دربارۀ وحدت اسلامی و دربارۀ برادری بین جماعات اسلامی در آن قلمفرسایی کند، این کار، یک کار سیاسی است درحقیقت؛ ضد دستگاههای حاکم است. ائمه یکی از قلمهای درشت فعالیتشان این بود؛ احکام اسلامی را که بیان میکردند معنایش این نبود که احکام اسلامی در آن روز، در جامعۀ اسلامی گفته نمیشد؛ چرا، در هر گوشه و کناری از دنیای اسلام کسانی بودند که قرآن میگفتند، حدیث میگفتند، از پیغمبر نقل میکردند، هزاران حدیث را بعضی از محدثین بلد بودند، مخصوص مکه و مدینه و کوفه و بغداد و اینها هم نبود، در تمام اقطار[11] عالم اسلامی ـ شما نگاه کنید به تاریخ ـ در خراسان، فلان جوان دانشمند چندینهزار حدیث مثلاً تدوین میکند. در طبرستان، فلان عالم بزرگ چندینهزار حدیث از پیغمبر و از صحابه نقل میکند. حدیث وجود داشت، حکم اسلامی بیان میشد، آنچه بیان نمیشد تفسیر و تبیین درست اسلام در همۀ شئون و امور جامعۀ اسلامی بود که ائمه علیهمالسلام میخواستند جلوی این را بگیرند؛ این یک کار، که از کارهای مهم ائمه علیهمالسلام [بود].
کار مهم دیگر، تبیین مسئلۀ امامت بود. امامت یعنی زمامداری جامعۀ اسلامی. مسئلۀ عمدهای که برای مسلمانها آن روز روشن نبود و عملاً و از لحاظ تئوری دچار تحریف شده بود، مسئلۀ امامت بود؛ امامت جامعۀ اسلامی با چه کسی است؟ کار به جایی رسیده بود که کسانی که به اغلب احکام اسلامی عمل نمیکردند و بیشترِ محرمات را علناً انجام میدادند، ادعا میکردند جانشین پیغمبرند و مینشستند در مسند پیغمبر و خجالت هم نمیکشیدند! یعنی اینطور هم نبود که مردم ندانند، مردم میدیدند که یکی به نام خلیفه، مست و لایعقِل به محل نمازجمعه میآید و پیشنماز مردم میشود و به او هم اقتدا میکردند. مردم میدانستند که یزیدبنمعاویه دچار بیماریهای بزرگ اخلاقی و عاملِ به گناهان بزرگ است، درعینحال وقتی به آنها گفته میشد که علیه یزید قیام کنید، میگفتند ما با یزید بیعت کردیم، نمیشود قیام کنیم. مسئلۀ امامت برای مردم روشن نبود. مردم خیال میکردند که امام مسلمین و حاکم جامعۀ اسلامی میتواند با این گناهان، با این خلافها، با این ظلمها، با این اعمالی که برخلافِ صریح قرآن و اسلام هست آمیخته و آلوده باشد، برای مردم مسئلۀ مهمی نبود. این یک مشکل بزرگی بود که با توجه به اهمیت مسئلۀ حکومت در یک جامعه و تأثیر حاکم بر جهتگیری جامعه، این بزرگترین خطر برای عالَم اسلام بود.
لذا ائمه علیهمالسلام لازم میدانستند دو چیز را به مردم بگویند؛ یکی اینکه بگویند امام دارای این شرایط است، حاکم اسلامی دارای این خصوصیات است؛ این عصمت، این تقوا، این علم، این معنویت، این رفتار با مردم، این عمل درمقابل خدا؛ خصوصیات امام ـ یعنی حاکم اسلامی ـ را برای مردم بیان کنند، این یک؛ و دوم مشخص کنند که آنکسیکه دارای این خصوصیات هست امروز چه کسی است؛ که معرفی میکردند و خودشان را بیان میکردند؛ اینهم یک کار بزرگ ائمه و میبینید که این یکی از مهمترین کارهای سیاسی و تبلیغات و تعلیمات سیاسی است.
اگر ائمه علیهمالسلام غیر از این دوتا کاری که گفتم هیچ کارِ دیگر نداشتند، کافی بود که ما بگوییم زندگی ائمه از اول تا به آخر یک زندگی سیاسی است. آنجاییکه تفسیر هم میگویند، بیان معارف اسلامی را هم میکنند، درحقیقت یک عمل سیاسی انجام میدادند. آنجایی هم که دربارۀ خصوصیات امام حرف میزنند باز یک عمل سیاسی دارند انجام میدهند. یعنی ائمه تعلیماتشان اگر در همین دو خصوصیت، دو عنوان و دو موضوعی که گفتم خلاصه هم میشد، باز ائمه زندگیشان یک زندگی سیاسی بود، اما به این هم اکتفا نمیکردند. علاوهبر همۀ اینها، ائمه علیهمالسلام حداقل از دوران امام حسن مجتبی به بعد یک حرکت زیرزمینی همهجانبۀ سیاسی و انقلابی را بهقصد قبضهکردن حکومت، شروع کرده بودند. هیچ شکی باقی نمیماند برای کاوشگر زندگی ائمه که ائمه علیهمالسلام این حرکت را داشتند. آنکه من عرض میکنم ناشناخته است، این نکتۀ قضیه است که متأسفانه در کتابهایی که در زندگی ائمه نوشته شده، دربارۀ زندگی امام صادق، در زندگی موسیبنجعفر، در زندگی بسیاری از ائمۀ دیگر این نکته معرفی نشده است.
اینکه ائمه علیهمالسلام یک حرکت سیاسی تشکیلاتی وسیع و گسترده را انجام میدادند، بااینکه اینهمه شواهد وجود دارد، این ناگفته مانده و ذکر نشده و این مشکل عمدۀ فهم زندگی ائمه علیهمالسلام است. حقیقت این است که ائمه این کار را شروع کردند. البته شواهد خیلی زیادی هست.
..پس این را بهطورخلاصه همۀ برادران و خواهران بدانند که ائمه علیهمالسلام، همهشان بهمجرداینکه بار امانت امامت را تحویل میگرفتند، یکی از کارهایی که شروع میکردند یک مبارزۀ سیاسی بود، یک تلاش سیاسی بود برای گرفتن حکومت. این تلاش سیاسی مثل همۀ تلاشهایی است که آنکسانیکه میخواهند یک نظامی را تشکیل بدهند، انجام میدهند و این کار را ائمه علیهمالسلام هم میکردند. (1364/1/23)
تمام این نزاعی که شما در طول دوران زندگی ائمه علیهمالسلام بین آنها و دستگاههای ظلم و جور مشاهده میکنید بر سر همین قضیه است. آنهایی که با ائمۀ ما مخالفت میکردند، آنها را مسموم میکردند، مقتول میکردند، زندان میانداختند، محاصره میکردند، دعوایشان بر سر داعیۀ حکومت ائمه علیهمالسلام بود. اگر ائمه داعیۀ حکومت نداشتند، ولو علوم اولین و آخرین را هم به خودشان نسبت میدادند، اگر بحث قدرت سیاسی نبود، داعیۀ قدرت سیاسی نبود، هیچگونه تعرضی نسبت به آنها انجام نمیگرفت، لااقل به این شدت انجام نمیگرفت؛ اصلاً مسئله این است. لذا شما میبینید در بین دعوتها و تبلیغات ائمه علیهمالسلام روی کلمۀ امامت و مسئلۀ امامت حساسیت بسیار بالایی است، یعنی وقتیکه امام صادق هم میخواهد ادعای حاکمیت اسلامی و قدرت سیاسی بکند میگوید: «اَیُّهَا النّاسُ اِنَّ رَسولَ اللهِ کانَ الاِمامَ»[12] میگوید ای مردم! ـ در اجتماع مردم در عرفات، میایستد در میان مردم، میگوید ـ «اِنَّ رَسولَ اللهِ کانَ الاِمامَ» امام جامعه، پیشوای جامعه، رهبر جامعه، حاکم بر جامعه، رسول خدا بود، «ثُمَّ کانَ عَلِیٌّ بنُ اَبی طالِبٍ ثُمَّ الحَسنُ ثُمَّ الحُسَینُ» تا میرسد به خودش. یعنی تمام بحث ائمه با مخالفینشان و بحث اصحاب ائمه، در مبارزاتشان همین مسئلۀ حکومت و حاکمیت و ولایت مطلقه و عامۀ بر مسلمین و قدرت سیاسی بود، بر سر مقامات معنوی، آنها با ائمه دعوایی نداشتند.
خیلی از اوقات اتفاق میافتاد که کسانی در جامعه ـ در جامعۀ زمان خلفا ـ اهل زهد بودند و اهل علم بودند و معروف به تفسیر و به علم و به این چیزها، خلفا هم با آنها نهفقط معارضهای نمیکردند بلکه حتی مخلص آنها بودند، اظهار ارادت نسبت به آنها میکردند، پیش آنها میرفتند، از آنها نصیحت میخواستند؛ چرا؟ چون آنها درمقابل خلفا داعیۀ سیاسی نداشتند؛ واِلّ امثال حسن بصری و ابنشُبرُمَه یا عَمروبنعُبَید این بزرگانِ از علمایی که مورد توجه و قبول خلفا بودند اینها کسانی بودند که ادعای علم و ادعای زهد و ادعای معنویت و ادعای تفسیر و ادعای علوم پیغمبر و همۀ این ادعاها را اینها هم داشتند، اما نسبت به آنها هیچگونه ازطرف خلفا تعرضی نبود؛ چرا؟ چون داعیۀ قدرت سیاسی وجود نداشت؛ دعوای ائمه علیهمالسلام با خلفای بنیامیه و بنیعباس بر سر همین مسئلۀ امامت و ولایت یعنی همین معنایی از امامت که ما امروز آن را بهکار میبریم بود. (1366/11/2)
پاورقیها
۱.(محن) اندوهبار، سختیآور
۲.برای مطالعۀ بیشتر به حلقۀ سوم انسان 250 ساله/ پینوشت شماره 29. سوء استفادۀ خلفا از مجادلات کلامی اشاعره و معتزله، مراجعه کنید.
۳.(خصم) جمع خصم، دشمنان
۴.مسیّببننجبه از شیعیان و همراهان امیرالمؤمنین در جنگهای جمل، صفین و نهروان بود. او یکی از دعوتکنندگان امام حسین به کوفه برای قیام علیه یزید بود، اما پس از ورود عبیدالله زیاد به کوفه و اتفاقاتی که افتاد، حضرت را در قیام یاری نکرد. بااینحال 5 سال بعد همراه جمعی از شیعیان به خونخواهی امام قیام کرد و به شهادت رسید. این قیام به قیام توابین معروف شد. (الکامل فی التاریخ (عزالدین ابناثیر، متوفی 630 ق)/ ج4/ ص 159)
۵.سوره مبارکه انبیاء/ آیه 111، «و نمیدانم، شاید آن برای شما آزمایشی و [مهلتِ] برخورداری تا زمانی [معیّن] باشد.» در کتاب انسابالاشراف (احمدبنیحیی بَلاذُری، متوفی 279 ق)/ ج3/ ص 44 آمده، امام حسن علیهالسلام این آیه را در سخنرانی بعد از واقعۀ صلح خواندند.
۶.سوره مبارکه آلعمران/ آیه 164، «...پاکشان کند و کتاب و حکمتشان بیاموزد.»
۷.در کتاب بحارالانوار (علامه محمدباقر مجلسی، متوفی 1110 ق)، جلد 25، صفحۀ 1، بابی با نام «بُدُوّ ارواحهم و انوارهم و طینتهم و انهم من نور واحد» وجود دارد که در این باب احادیثی با موضوع نور واحد بودن چهارده معصوم علیهمالسلام آمده است.
۸.(نقب) هنر و کار نیکو که موجب ستایش شود؛ آنچه مایۀ فخر و مباهات باشد.
۹.ولیدبنعبدالملک بهعنوان ششمین خلیفۀ اموی در سالهای 86 تا 96 قمری بر مسند غصبشدۀ حکومت نشسته بود. متن این روایت در فصل امام سجاد آمده است. (الطبقات الکبری (محمدبنسعد کاتب واقدی، متوفی 230 ق)/ ج2/ ص 296)
۱۰.(أجر) اجیر شده، کسی که اجر و مزد گرفته
۱۱.(قطر) جمع قُطر، اطراف، آفاق
۱۲.الکافی (محمدبنیعقوب کلینی، متوفی 329 ق)/ کتاب الحج/ باب الوقوف بعرفة و حد الموقف/ حدیث 10