و اما مطلبی که امروز با این آیات میخواهیم ثابت کنیم، شرح بدهیم، این است: بعد از آنیکه فهمیدیم که هر مسلمانی و هر آنکسیکه مدعی بندگی خداست، باید ولیّ زندگی خود و فرمانروا و صاحباختیار فعالیتها و نشاطهای سراسر دوران عمر خود را، از سوی خدا بداند، از خدا بخواهد، به آن ولیّای که خدا میگمارد و معین میکند، سر بسپارد، دست اطاعت به ولیّالله بدهد. خلاصۀ کلام، در همۀ فعالیتهای زندگی، فقط خدا را حاکم و فرمانروا بشناسد و هر آنکسیکه خدا به جانشینی خود برگزیده است. البته این بحث را هم کردیم که آنکسانیکه خدا آنها را به جانشینی خود برگزیده، چه کسانی هستند؛ و گفتیم که انبیایند و پس از انبیا، اولیایند. همانهایی که شما به نام اولیا هم آنها را میشناسید؛ یعنی حاکمان و فرمانروایان الهی. منتها گفتیم که ولیّ و حاکم الهی، یا با نام و نشان، هردو معین میشود، یا اینکه با نام معین نمیشود، با نشان معین میشود. اینها مطالبی بود که در ظرف بحث دیروز، شاید هم قدری در پریروز روشن شده. مطلب مورد نظر امروز این است که اگر کسی ولایت خدا را نپذیرد و زیر فرمان غیر خدا برود، اولاً خود این آدم چه حکمی دارد؟ ثانیاً این کار اسمش چیست؟ ثالثاً این عمل نتیجهاش کدام است؟
اینها بحثهاییست که عرض کردیم در پیرامون ولایت است. اگرچه وقتی پذیرفتیم در ذهنمان، قبول کردیم، بعد جزو اصول مسلمۀ عملیِ اسلام بهشمار خواهد آمد. اگرچه در زمینۀ بحث دربارۀ اصل ولایت، این مسائل میشود مسائل فرعی، پیرامونی و جنبی، اما خودش اصولیست.
در قرآن کریم، هر ولایتی غیر از ولایت خدا را بهعنوان ولایت طاغوت معرفی کردهاند. آنکسیکه تحت ولایت خدا نباشد، تحت ولایت طاغوت است. طاغوت یعنی چه؟ طاغوت از مادۀ طغیان است. طغیان یعنی سرکشی کردن، از آن محدوده و دایرۀ طبیعی و فطری زندگیِ انسان فراتر رفتن. مثلاً فرض بفرمایید انسانیت برای کامل شدن پدید آمده است، آنکسیکه انسانیت را از کامل شدن بیندازد، طاغوت است. فرض بفرمایید انسانها باید با آیین خدا زندگی کنند، این یک امر فطریِ طبیعی و مطابق با سرشت انسانهاست، اگر کسی انسانها را جوری بار بیاورد، کاری با آنها بکند، تصرفی روی آنها انجام بدهد که اینها با آیین غیر خدا زندگی بکنند، این آدم طاغوت است. انسان باید دائماً در جِدّ و جهد و تلاش باشد، برای اینکه وجود خود را به ثمر برساند. هر عاملی که انسان را به عدم جدیت، به عدم تلاش کردن، به تنبلی، به راحتطلبی، به عافیتجویی، تشویق و ترغیب بکند، او طاغوت است.
انسانها باید سر به فرمان خدا باشند، هرچیزی که انسان را از فرمان خدا کناری ببرد، خارج بکند، موجب شود انسان درمقابل خدا عصیان بورزد، او طاغوت است. پس طاغوت، اسم خاص نیست، که بعضی خیال میکنند که طاغوت، اسم برای یک بُتیست. بله اسم بت است، اما آن بت، بت معینی نیست. گاهی آن بت، تو خودت هستی؛ گاهی آن بت، پول توست؛ گاهی آن بت، زندگی راحتطلبانۀ معمولی توست؛ گاهی آن بت، آن مراد توست؛ گاهی آن بت، آن کسیست که تو دستت را توی دست او گذاشتی و چشمت را بستی و سرت را پایین انداختی تا هرجا که تو را میبرد، ببرد. گاهی این بت، طلا و نقره است، بیجان است، فلز است؛ گاهی هم انسان است، جاندار است، نظام اجتماعیست، قانون است؛ طاغوت، بنابراین، یک اسم خاص نیست ـ البته در زمینۀ طبقهبندیهای اجتماعی در بحث نبوت عرض کردم، آنجوری که آدم استنباط میکند در میان آیات قرآنی، در کنار ملأ و مترفین و احبار و رهبان، طاغوت آن مقام بالاتر اینهاست. آن یک تعبیر دیگریست و جای دیگریست که فعلاً دربارۀ آن بحث نداریم ـ بنابراین هرکسی که از تحت ولایت خدایی خارج شد، ناگزیر در ولایت طاغوتی و شیطانی وارد شده است. شیطان و طاغوت باهم چهکارهاند؟ آیا نسبتی دارند باهم؟ بله، از نسبت، بالاتر دارند.
شیطان، همان طاغوت است؛ طاغوت، همان شیطان است. آیۀ قرآن میگوید این را، میخواهم آیه را بخوانم برای استنتاج لفظی فقط، تا معلوم بشود که طاغوت مساویست با شیطان. آیۀ قرآن میفرماید که ﴿الَّذينَ آمَنوا يُقاتِلونَ في سَبيلِ اللهِ﴾[1] آنکسانیکه ایمان آوردهاند، مؤمن شدهاند، مقاتله و ستیزهشان در راه خداست، ﴿وَ الَّذينَ كَفَروا يُقاتِلونَ في سَبيلِ الطّاغوِ﴾ آنکسانیکه به دین، کفر و انکار ورزیدهاند؛ مقاتلهشان، ستیزشان، جنگشان در راه طاغوت است. بعد میفرماید که ﴿فَقاتِلوا اَولياءَ الشَّيطاِ﴾ با اولیا و همجبهگان و پیوستگان و وابستگان شیطان ستیزه و مقابله و مقاتله بکنید، ﴿اِنَّ كَيدَ الشَّيطانِ كانَ ضَعيفاً﴾ که مکر شیطان، تدبیر شیطان، حیلۀ شیطان، ضعیف است. در این آیه میبینید که طاغوت بهجای شیطان و شیطان بهجای طاغوت، نام برده شدهاند. شیطان هر عنصریست که از خارج ِاز وجود آدمی، او را به کارهای شرارتآمیز و به کارهای فسادآمیز، به انحطاط، به پَستی، به زبونی، به ظلم، به بدی، به کجی وا میدارد؛ به او میگویند شیطان.
شیاطین انس داریم، شیاطین جن داریم، شیطانی از خویشاوندان و زنان داریم، شیطانی از بزرگان داریم، شیطانی از افراد بیگانه داریم، شیطانی از احساسات داریم، به این میگویند شیطان. یکی از مصداقها و نمونههایش، ابلیس است که درمقابل آدمِ صفیالله، قدِ مخالفت و استقلال علم میکند و آن حرفها را میزند و من و شما هرچه که در عمرمان لعنت میکنیم، به آن بیچاره، شیطان اوّلی لعنت میکنیم؛ درحالیکه شیطان فقط او نبوده، از او شاید شروع نشده به او هم ختم نشده است. شیطانها إلیماشاءالله در عالم زیادند. لمس هم میشوند، به دست هم میآیند، به چشم هم میآیند، انسان با آنها گاهی معاشر هم هست. شیطان، شیطان است. هرچه که انسان را از راه خدا بهسوی فساد و شرارت و بدی و انحطاط بکشاند، شیطان است.
هر ولایت غیر خدایی، ولایت شیطانی و طاغوتیست. آنکسیکه در تحت فرمان ولیّ حقیقی زندگی نمیکند، باید بداند که تحت فرمان طاغوت و شیطان زندگی میکند. ممکن است بپرسید آقا، تحت فرمان شیطان و طاغوت زندگی کردن و تن به فرمان او دادن، چه مفسدهای مگر دارد؟ اینهم یکی از نکات آیات امروز است. قرآن در این زمینه به ما چند جواب میدهد.
جواب اول این است که اگر تن به ولایت شیطان دادی، شیطان بر تمام انرژیهای سازندۀ خلاّقِ آفرینندۀ ثمربخشِ وجود تو مسلط خواهد شد. اولش این است، اگر چنانچه گردنت را بردی طرف شیطان و طاغوت، که ریسمان ولایتش را بر گردن تو بیندازد، دیگر از دست او خلاصی پیدا نخواهی کرد. هرچه در وجود تو، از نیرو و از ابتکار و از فعالیتهای سازنده و از جلوههای درخشنده وجود دارد، تحت قبضۀ طاغوت و شیطان درخواهد آمد. وقتیکه تو تمام وجودت در قبضۀ او درآمد، آنوقت او بهآسانی میتواند تو را در همان راهی که خودش میخواهد، به همانجایی که خودش میخواهد، با همان وسیلهای که خودش میخواهد، بکشاند و ببرد؛ و پیداست که شیطان و طاغوت انسان را به نور و معرفت و آسایش و رفاه و معنویت رهنمون نمیشود. او برایش این چیزها هدف نیست برای شیطان و طاغوت، مصالح شخصی خودش هدف اوّلیست، و میخواهد آنها را تأمین کند؛ پس تو را در راه مصالح شخصی خود بهکار میاندازد.
اگر دقت کنید، این سلسلهای که عرض کردم، این کلمات و این جملات را، که حسابشده است، تحت هر جملهای معنایی هست، خواهید دید که چقدر با واقعیتهای تاریخی، از آغازی که ما از تاریخ خبری داریم تا امروز تطبیق میکند. اگر تن به ولایت طاغوت دادی، تمام نیروها و انرژیها و ابتکارها و استعدادهای تو در قبضۀ طاغوت واقع میشود و وقتیکه در قبضۀ طاغوت واقع شد، به سود تو بهکار نمیافتد، چون سود تو برای طاغوت و شیطان مطرح نیست. برای شیطان خود او مطرح است، مصالح او مطرح است، راه او مطرح است. اگر چنانچه در آن راه و با آن مصالح، تو قربانی شدی، شدی؛ تو گمراه شدی، شدی. اگر برای تأمین آن مصالح، لازم شد تو قربانی بشوی، باید بشوی؛ لازم شد تو گمراه بشوی، باید بشوی. شیطان است دیگر، قدرت در اختیار اوست و تو هم که خودت را دادی به دست او، میکشد هرجا که خاطرخواه اوست.[2]
این آیۀ قرآن است، این آیهای که از سورۀ نساء میخوانم برایتان، بسیار آیۀ قابل توجه و قابل تدبریست. خود بنده بااینکه عادت ندارم، یعنی کمتر عادت دارم که قرآن را بدون توجه و تدبر بخوانم، گاهی که یک تدبر بیشتری اعمال میشود و یک چیز تازهای در قرآن پیدا میکنم و احساس میکنم؛ بیشتر تأسف میخورم که چرا ما بازهم کم در قرآن تدبر میکنیم. این آیهای که اینجا نوشتهایم، معنا کردیم، شرح هم میدهم حالا.[3] ﴿وَ مَن يُشاقِقِ الرَّسولَ مِن بَعدِ ما تَبَیَّنَ لَهُ الهُدی﴾[4] هرکسی که با پیامبر به مخاصمت و ستیزه برخیزد پس از اینکه مسیر هدایت برای او روشن گردید، از پیغمبر جدا بشود، راهش را از راه نبوت، همان راهی که قبلاً برایتان ترسیم کردیم، منشعب کند، ﴿وَ يَتَّبِع غَيرَ سَبيلِ المُؤمِنينَ﴾ به غیر راه مؤمنان و جامعۀ اسلامی و هدفهای ایمانی راهی را پیروی بکند، خودش را از جمعِ مسلمانِ صحیح و باهدف و باجهت کنار بکشد، ﴿نُوَلِّهِ ما تَوَلّىٰ﴾ همان چیزی را که خودِ او بر گردن افکنده است، بر گردنش استوار میکنیم. همان ولایتی را که خود او به دست خود پذیرفته است، رنگِ ثابت زندگیِ بیچارهاش قرار میدهیم. به دست خودش به آن منطقه رفته بود و آنجا سکنی گرفته بود، او را همانجا، پاشکسته میکنیم، ﴿اِنَّ اللهَ لا يُغَيِّرُ ما بِقَومٍ حَتَّى يُغَيِّروا ما بِاَنفُسِهِم﴾[5]. خود تو رفتی زمامت را دادی به شیطان، پس بگذار این زمام در دست شیطان بماند، این سنت ماست، این قانون آفرینش است. این برای این دنیایت، برای آن دنیایت چیست؟ ﴿وَ نُصلِهِ جَهَنَّم﴾؛ از اینجا هم که چشم بستی، یکسره خواهی رفت به سراغ دوزخ قهر پروردگار و عذاب جاودانۀ الهی. وقتی انسان به تاریخ نگاه میکند، میبیند عیناً همینجور است.
این مسائل، مسائلیست که خیلی مهم است، اینها مسائلِ مهم اجتماعی است. ما روی قرآن، از دیدگاه این مسائل، خیلی کم کار کردهایم و اینها را با تاریخ اسلام خیلی کم تطبیق دادیم. و چقدر خوب است که افراد علاقهمند به قرآن و صاحبِ تدبر، در مسائل اجتماعی و مخصوصاً تاریخی قرآن، بیشتر دقت و تدبر کنند؛ بعد اینها را با واقعیتهای تاریخی که تطبیق بدهند، معلوم میشود که کدام تفسیرها و توجیههای تاریخی، مطابق با واقع است. این تکۀ تاریخی، یک تفسیریست برای این آیه. البته میدانید بنده دأبم[6] نیست که در اینگونه محافل مخصوصاً، تاریخ بگویم؛ امروز میخواهم یکقدری تاریخ بگویم.
شهر کوفه از شهرهای خیلی عجیب تاریخ اسلام است. شما از کوفه چندجور خاطره به یاد دارید. اینهایی که میگویم، تازگی ندارد راجعبه کوفه. به یادتان هست که کوفه آنجاییست که امیرالمؤمنین در میان همۀ کشورهای اسلامی و شهرهای وابسته به مملکت عظیم اسلامی، آنجا را برای خلافت خودش انتخاب کرد. این یک پوئن مثبت، بهقول آقایان. باز خاطرتان هست که اهل کوفه در جنگهای امیرالمؤمنین شرکت کردند، جنگ جمل را اینها به پایان رساندند، جنگ نهروان را اینها تمام کردند، در جنگ صفین هم، قبایل اطراف کوفه و بعضی از قبایل دیگر بودند و همین مردان جنگی آن شهر بودند که آن جنگ را به پایان رساندند و به آنجاییکه رسید. باز یک جای دیگر بهخاطرتان هست که همین مردم کوفه بودند که امیرالمؤمنین از دست اینها گِله و شکایت میکردکه چرا وقتی میگویم بیایید جنگ، نمیآیید؟ باز همینها بودند که بزرگانشان، نامه نوشتند، رفتند خدمت امام حسن مجتبی صلواتاللهعلیه که آقا بیا، ما این شهر را دربست میدهیم در اختیار تو و ایشان تشریف نیاوردند. باز همینها بودند که بزرگانشان نامه نوشتند به حسینبنعلی علیهالسلام که «اَنَّهُ لَيسَ عَلَينَا اِمَام»[7] امامی نداریم، پیشوایی نداریم، حاکمی نداریم و خدا این طاغیه را بر ما مسلط کرده، و شما بیا. و راست هم میگفتند سلیمانبنصرد، حبیببنمظاهر، مسلمبنعوسجه[8] و غیرهذلک. و باز همینها بودند که آمدند در یک جنگ بسی نابرابر و نامتعادلی، درمقابل حسینبنعلی علیهالسلام صف کشیدند و آن فاجعه انجام گرفت. باز همینها بودند که بعد از اندکی، یک ماجرایی در تاریخ بهوجود آوردند که در تاریخ اسلام جزو نمونههای بسیار نادر و پرشکوه است؛ ماجرای توّابین. رفتند بهقصد اینکه بروند جانفشانی کنند و توبۀ نرسیدن به ماجرای عاشورا و واقعۀ کربلا. باز همینها بودند که غالب انقلابهای زمان بنیامیه و زمان بنیعباس، بذرش در میان آنها کاشته میشده و سبز میشده و به ثمر میرسیده؛ چقدر فدایی دادند، چقدر کشته دادند، چقدر کارهای نمایان و دارای جلوه و جلوهبخش و جلوهگر از خودشان بروز دادند. و باز همینها بودند که میبینید سستیها و تنبلیها و ضعفها و ناتوانیهای روحی و فکری، در آنها در بعضی از قضایا به چشم میخورد.
این چیست مگر؟ این آدمها مگر دو جور، دو روحیه، دو رو داشتند؟ همانهایی که زینب کبری به آنها میگوید: «يا اَهلَ الكوفَةِ يا اَهلَ الخَتلِ وَ الغَدرِ»[9]، مردمان غدّاری[10] آنها را یاد میکند. این یک مسئلهایست، مسئلۀ کوفه یک مسئلهایست. به نظر من مطالعۀ روی کوفه و یک بحثی دربارۀ روانشناسی شهر کوفه در تاریخ، بسیار بحث جالبی است، اگر کسی اهل این کار باشد. متخصصین، جامعهشناسها، روانشناسها بنشینند راجعبه کوفه صحبت کنند، فکر کنند، بحث کنند، ببینند این چه موجود عجیبی است؛ یکجا آنهمه شگفتی از لحاظ نشان دادن جلوههای عظیم انسانی، یکجا اینهمه سستی و تنبلی و بیعرضگی. چیست مگر؟ دو طبقهاند کوفیها؟ دو جنبه و دو رو دارد جامعۀ کوفه؟ کوفه یک منطقهایست که زیر فرمان کلمات متینِ رسایِ امیرالمؤمنین، آنچنان ساخته و آبدیده شده، که هرچه میپرورد، هرچه سبز میکند این مزرع، یک سبزه، یک پروریده و یک نهالِ قابل تربیت است. اصلاً زمینه و آبوهوا انسانساز است. لذا مردان بزرگِ حماسهآفرین تاریخ شیعه، ازهمهجا بیشتر، حتی از مدینه بیشتر، در کوفهاند. بر اثر چه؟ بر اثر تعلیمات و تلقینات امیرالمؤمنین در مدت همان چهار سال. شوخی نیست، مثل علیبنابیطالبی در یک شهر حکومت کند. درست است که این حکومت، در ظرف چهار سال، در سطح جهان اسلام ناکام بوده، اما در سطح کوفه مسلماً کامیاب بوده است. در جامعۀ کوفه مسلماً تأثیرات شگرف و عجیبی داشته است. کوفه بنابراین شده یک مهد تشیع، زادگاه اصالتها و فضیلتهای شیعی. درست است؟
اما هرجا که زادگاه اصالتهاست، لازم نیست که همۀ کسانی که آنجا هستند، افراد اصیل و بافضیلت و ایدهآلی باشند. یک طبقۀ مردم، همیشه در یک جامعۀ پرشور و پرخروش، نمایشگر شور و خروش آن جامعه هستند. در میان میلیونها نفر آدم، گاهی چند دههزار، حتی چند هزار انسان، یک عمل قهرمانانهای از خودشان انجام میدهند که نام آن چند میلیون، به قهرمانی و شورآفرینی و حماسهآفرینی در دنیا ثمر میشود. یک طبقه در میان مردم کوفه بودند که اینها جالب بودند. نه که یک طبقه بهاصطلاح جامعهشناسانه، نه؛ یک قشری، یک جمعی، یک گروهی، یک رگهای از مردم اینجوری بودند. اما تودۀ مردم، عامۀ مردم، مثل مردم همهجای دیگر بودند، بدتر نبودند. مثل مردم مشهد، مثل مردم تهران، مثل مردم اصفهان، مثل مردم مدینه، مثل مردم جاهای دیگر. اما چون آن گروه اندک، در آن گوشۀ مملکت اسلامی، یعنی کوفه، مایۀ رعب و هراس حکومتهای زمان بودند؛ همیشه بدترین عناصر، رذلترین فرماندارها، پستترین آدمهای خودشان را، نوکرها و جلادهای خودشان را میگماشتند بر سر آن شهر، و کاری با آن مردم میکردند ـ چه از لحاظ شدت عمل و اختناق، چه از لحاظ تبلیغات مسموم، چه از لحاظ ترویج فقر و بیچارگی میان آنها ـ که تودۀ مردم بهطور ناخودآگاه، بیتوجه، یک کشش بیشتری بهطرف فساد و انحطاط پیدا کنند.
برای خاطر چه میکردند؟ برای خاطر آن گروه مبارز، آن گروه زبدهای که در این شهر بود و در شهرهای دیگر نبود. برای خاطر اینکه بکوبند زمینهای را که این انسانهای پاکِ پاکنهادِ بزرگ، ممکن بود بتوانند از آن استفاده بکنند. برای خاطر اینکه آنها نتوانند استفاده بکنند، میرفتند زمینه را بهکلی خراب میکردند. تبلیغات مسموم میکردند، مردم را در فشار میگذاشتند، در اختناق میگذاشتند، مردم را از لحاظ مالی ضعیف میکردند، خلاصه با انواع وسایل، مردم شهر کوفه را در یک شرایطی قرار میدادند که دیگرِ مردم شهرها در آن شرایط، نبودند. و بر اثر همین بود که عامۀ مردم، تحت تأثیر فعالیتهایِ دستگاههایِ ظالمِ جائرِ غدّار، یک کارهایی از ایشان سر میزد که این کارها ناشایست بود؛ اما منشأش بدی مردم آن شهر نبود. این یک شرح کوتاهی راجعبه کوفه. در این زمینه اگر کسانی بتوانند فکر کنند مطالعه کنند، در تاریخ، به نظر من چیزهای جالبی گیرشان میآید.
میخواهم آیه را معنا کنم برایتان. حجاجبنیوسف را خلیفۀ اموی، عبدالملک، فرستاد کوفه، چون میدانست که هیچکس چون حجاج از عهدۀ مردمِ شورشگرِ حماسهآفرینِ کوفه برنمیآید. جلادترین و پستترینِ نوکرهای خودش را فرستاد و او حجاجبنیوسف بود. حجاجبنیوسف آمد، نیمۀ شب وارد شهر شد، کسی نفهمید که حجاج آمده است، حاکم قبلی را هم مردم ظاهراً بیرون کرده بودند، یا مثل بیرون کردن. یکصد نفر مرد شمشیرزن یا سی، چهل نفر، همراهش آورده بود (امروز میخواهیم تاریخ بگوییم. بنده وقتی تاریخ میگویم کمتر خسته میشوم. روزهای آخر ماه رمضان است، بنده هم خسته، شما هم خسته؛ میخواهیم تاریخ بگوییم.) آمد آدمهایش را اطراف مسجد کوفه، که در آن زمزمۀ محرابیان و متحجدان و مقدسان به گوش میرسید، گماشت. خودش هم یک گوشه، کناری در میان جمعیت خزید. دستورهای لازم را به غلامانش و نوکرانش داد.
مردم در مسجد کوفه، اولِ اذان صبح، جمع آمدند، گرد آمدند تا نماز صبح را با امام بخوانند. برای عبادت و نماز آمدند. اما معلوم میشود، آنچنانکه باید، آگاهانه عبادت نمیکردند. دلیلش هم همینیست که عرض میکنم. حجاجبنیوسف آمد. بدون اینکه مردم بفهمند که وارد مسجد شده، که برای چه آمده و چه منظوری دارد. آمد از لابهلای جمعیت خزید، بدون اینکه جلبتوجه کسی را بکند یکدفعه خودش را انداخت روی منبر، رفت آن بالا. مسجد کوفه را هم دیدهاید چقدر بزرگ است. مردم اول ملتفت نشدند. اینهم نشسته بود روی منبر، بدون اینکه یک کلمه حرف بزند. یکدفعه یک نفر سرش را بلند کرد، دید حجاج روی منبر است، البته نشناخت. گفت این کیه روی منبر؟ قیافۀ عجیبی هم درست کرده است. عمامهای از خز و سرخ رنگ بر سر بسته، لثامی[11] هم روی صورت بسته، یعنی این تحتالحنک[12] عمامهاش را باز کرده، تا روی بینی بسته، بهطوریکه فقط چشمهای او پیداست. دیدند هیکل عجیبیست. مرد مسلحی با شمشیر و عبا و عمامۀ قرمزرنگ اینجوری روی منبر، در مسجد کوفه، نشسته؛ و سکوت، جلبتوجه مردم شد. این به آن گفت، آن به این گفت، یکدفعه تمام این جمعیتی که متفرق بودند در مسجد، چشمشان افتاد و توجهشان جلب شد. و یواشیواش کشانده شدند بهطرف منبر، ببینند این کیست.
درست توجه کنید آیۀ قرآن چه میگوید. ﴿نُوَلِّهِ ما تَوَلّىٰ﴾، میگوید آنکسیکه از راه ایمان و مؤمنین، به کناری برود، بندی را که به گردنش افکنده است، دور گلویش قرص میکنیم. خب تو مسلمان بودی، روی منبر مسجدت یک آدمی نشسته که نمیشناسیاش. چرا میروی آنجا مینشینی؟ میرفتی بالا، میگفتی آقا شما کی هستید؟ خودتان را معرفی کنید؟ نفر اول، نفر دوم، نفر سوم از او سؤال میکردید. اگر این سؤال را میکردند، وضع جور دیگری بود. اینها سستی به خرج دادند. اینها حالت بیارادگی و ضعف نفس به خرج دادند، نشستند تا او حرف بزند.
بعد که دید همۀ مردم دارند به او نگاه میکنند، گفت: گویا مردم کوفه مرا نمیشناسند. مردم نگاهی بههم کردند، خب، معلوم بود نمیشناسند. گفت بنده الآن خودم را به شما معرفی میکنم. عمامه را از سرش برداشت. این لثام هم برداشته شد. یک نگاهی کرد به مردم، یک شعر عربی خواند،
اَنَا ابنُ جَلا و طَلاّعِ الثَّنایااِذا اَضَعُ العَمَامَةُ تَعرِفونی[13]
عمامهام را که بردارم، مرا میشناسید. بعضی نگاه کردند ـ یک بار دیگر این سابق آمده بود کوفه ـ یکی، دو نفر گفتند به نظرم حجاج است. پچپچِ حجاج، حجاج، حجاج پیچید. مردم یکهو وهمشان برداشت، ترسشان برداشت که حجاج آمده، روی منبر نشسته است. گفت: بله، حجاج، بله، بله درست فهمیدید. مردم حالا با حال رعب نشستهاند. اینجا، یک نفر با خودش نمیگوید که خب بابا، حجاج یک مرد، من هم یک مرد؛ او بالا نشسته، من هم پایین، هرچه او دارد من هم دارم. مردم ضعفِ نفسشان گرفت اینجا.
گفت که: ای مردم کوفه من سرهایی را میبینم که مانند میوۀ رسیده، بر گردنها آویخته شده و وقت چیدنش رسیده است. میبینم لازم است یک مقداری سر از این تنها جدا بشود. مردم بیشتر مرعوب شدند با اظهارات ایشان که پوچ بود، توخالی بود. خب حجاج با بمب اتم که کوفه نرفته بود، اگر بمب اتم هم داشت که منفجر نمیکرد؛ چون اگر منفجر میکرد، کسی نمیماند تا این بر آنها حکومت بکند؛ لازم بود یک عدهای زنده بمانند، همه را که نمیکشت. اگر همه را میکشت، بر چه کسی حکومت میکرد؟ بر در و دیوار؟ چه لذتی دارد؟ برود در بیابان حکومت کند؟ این مطلب را مردم فکر نمیکردند.
گفت: میبینم سرها بر گردنها آویزان است. وقت چیدن و جداکردنش رسیده. خب من حالا تشخیص میدهم که سر چه کسی را باید چید. بلند شو غلام. غلامش را صدا زد، غلامش بلند شد، روی منبر ایستاد. گفت: نامۀ امیرالمؤمنین را بخوان برای آقایان. غلام نامۀ امیرالمؤمنین را، البته میدانید که امیرالمؤمنین یعنی جناب عبدالملک مروان! نامۀ عبدالملک مروان ـ خلیفه ـ را باز کرد و بنا کرد خواندن. اولش این بود: بسماللهالرحمنالرحیم، مِن امیرالمؤمنین عَبدُالمَلکِبنمَروان اِلی اَهلِ الکوفة، یا اَهلَ الکوفة سَلامٌ عَلَیکُم. ای اهل کوفه سلام بر شما. تا اینجا را خواند، یکدفعه حجاج رو کرد به غلام، گفت: ساکت، آرام بگیر. آرام گرفت. رو کرد به مردم، گفت: خیلی بیتربیت شدید شما. امیرالمؤمنین دارد به شما سلام میکند، شما جواب سلامش را نمیدهید. غلام از سر بخوان. غلام بنا کرد از سر خواندن، مِن امیرالمؤُمنین عَبدُالمَلکِبنمَروان اِلی اَهلِ الکوفة، یا اَهلَ الکوفة سَلامٌ عَلَیکُم. یکدفعه از تمام مسجد صدا بلند شد: وَ عَلی امیرالمُؤمنینِ سَلام. جواب سلامش را دادند. حجاج یک تبسم رضایتبخشی بر لبانش نقش بست، در دلش گفت که کار تمام شد. و واقعاً هم کار تمام شد. کار مردم کوفه همانجا تمام شد.
﴿وَ مَن يُشاقِقِ الرَّسولَ مِن بَعدِ ما تَبَيَّنَ لَهُ الهُدىٰ وَ يَتَّبِع غَيرَ سَبيلِ المُؤمِنينَ نُوَلِّهِ ما تَوَلّىٰ﴾ حجاج را قبول کردید؟ به سلام امیرالمؤمنینِ او، که امیرالکافرین و امیرالفاسقین است، جواب گفتید، خیلی خب، حالا که میخواهید او را، حجاج برای شما. حالا که شما بابِ[14] حجاجید، خدا با معجزه، حجاج را برنمیدارد، و زینالعابدین علیهالسلام را بهجای او بگذارد. همان حجاج برای شما، تا وقتیکه دیگر حجاج را نخواهید. تا وقتیکه خود شما حجاج را میپسندید، همۀ زندگی شما و فکر شما و روح شما در اختیار حجاج خواهد بود. این سنت عالم آفرینش است، سنت تاریخ است.
این تاریخ است. خیلی دوست میداشتم که ده تکه تاریخی دیگر بگویم برایتان؛ عوض بیستوهفت روز گذشته که تاریخ برایتان نگفتم. تاریخ درس است.
خوشتر آن باشد که وصف دلبران گفته آید در حدیث دیگران[15]
تاریخ، تفسیرِ قرآن است. قرآن را در تاریخ پیدا کنید. و بدانید که مرد خردمندِ جهاندیده را عمر دو بایست در این روزگار
تا به یکی تجربه اندوختن با دگری تجربه بردن بهکار[16]
و تجربۀ تاریخ، همان عمر قبلی ماست. در تاریخ دقت کنید، با تاریخ یک خردهای مأنوس بشوید. اما بکوشید که از تاریخ، آنچه که در دلش هست، بگیرید. صرفاً به یک قصه سرودن، یک داستان گفتن، اکتفا نکنید از تاریخ. ببینید چه میخواهد بگوید تاریخ برای ما. ماجرای حجاج چه به ما میگوید در تاریخ؟
بد نیست این کلمه را هم اضافه کنم که همین حجاج، به دست همان کسانی که این فجایع را برای خاطر آنها انجام میداد، با فجیعترین وضعی خودش به درک رفت. اینهم بد نیست بدانید که «مَن اَعانَ ظالِماً سَلَّطَهُ اللهُ عَلَیهِ»[17]، اینهم یک سنت دیگر است. تاریخ را ببینید که چه درسی برای ما دارد، چه حرفی برای ما دارد، چه پیامی، چه پندی. با کمال دقت در تاریخ غور کنیم؛ آنوقت خواهیم دید که آیۀ قرآن برای ما معنا میشود. بنده این تاریخ را گفتم، ارتباط و اتصالش با آیۀ قرآن، به عهدۀ ذهن خود شما.
آیات را معنا کنم برایتان. ﴿فَاِذا قَرَأتَ القُرآنَ﴾[18] چون خواندی قرآن را، ﴿فَاستَعِذ بِاللهِ مِنَ الشَّيطانِ الرَّجيمِ﴾ پس از آسیب شیطان مطرود، به خدا پناهنده شو. حالا که قرآن را خواندی، حالا که معارف اسلامی را آموختی، ای برادر، تا حالا که نمیفهمیدی، حالا که فهمیدی، خود را از آسیب شیطانی که میخواهد تو قرآن را ندانی و نفهمی، محفوظ بدار. یعنی چه محفوظ بدار؟ سعی کن معرفت قرآنیای که در دل تو انباشته است، از تو نستاند. راه عمل را و راه فهمِ بیشتر را بر تو نبندد؛ ﴿فَاستَعِذ بِاللهِ﴾ پناهندهشو به خدا، ﴿مِنَ الشَّيطانِ الرَّجيمِ﴾ از شر شیطان مطرود، ﴿اِنَّهُ لَيسَ لَهُ سُلطاٌ﴾. مگر میتوانم به خدا پناهنده بشوم؟ مگر میتوانم از شر شیطان بگریزم؟ بله، ﴿اِنَّهُ لَيسَ لَهُ سُلطانٌ عَلَى الَّذينَ آمَنوا وَ عَلىٰ رَبِّهِم يَتَوَكَّلونَ﴾ همانا شیطان را، قدرت شرآفرینِ فسادآفرین را، تسلط و نیرویی نیست بر آنکسانیکه مؤمن بشوند به الله و بر الله توکل و اتکا کنند. آنکسانیکه تحت ولایت خدا خودشان را قرار میدهند و میکوشند و میشتابند بهسوی منطقۀ ولایت الله، شیطان بر اینها تسلطی ندارد.
﴿اِنَّما سُلطانُهُ عَلَى الَّذينَ يَتَوَلَّوَهُ﴾ همانا تسلط شیطان بر آن کسانیست که ولایت او را پذیرفتهاند. تسلط حجاج بر آن کسانیست که سخن درشت او را پذیرفتهاند. ریسمان گردن خود را با دست خود به دست او دادهاند. ﴿اِنَّما سُلطاُهُ﴾ فقط و فقط قدرت و سلطۀ شیطان، ﴿عَلَى الَّذينَ يَتَوَلَّونَهُ﴾ بر آن کسانیست که ولایت او را پذیرفتهاند، ﴿وَ الَّذينَ هُم بِهِ مُشرِكونَ﴾ و آنکسانیکه او را شریک برای خدا گرفتهاند. ﴿وَ مَن يُشاقِقِ الرَّسولَ﴾ آنکسیکه جدایی کند، ستیزهگری کند با پیامبر، ﴿مِن بَعدِ ما تَبَيَّنَ لَهُ الهُدىٰ﴾ بعد از آنیکه راه هدایت برای او روشن و نمایان شد، از راه پیامبر جدا بشود، به تعهد ایمانِ اظهارِ نبوت و ایمان به نبوت و شهادت بر نبوت، تن و گردن نسپرد، ﴿وَ يَتَّبِع غَيرَ سَبيلِ المُؤمِنينَ﴾ و پیروی کند راهی جز راه مؤمنان راستین را، ﴿نُوَلِّهِ ما تَوَلّىٰ﴾ هر آن چیز و هر آنکس را که به ولایت پذیرفته است، بر او ولیّ و فرمانروا میسازیم، ﴿نُوَلِّهِ﴾ فرمانروای او میسازیم، ولیّ او میسازیم، ﴿ما تَوَلّىٰ﴾ هر آنچه را که خود او به ولایت پذیرفته است، ﴿وَ نُصلِهِ جَهَنَّمَ﴾ و سرازیرش میکنیم در دوزخ، ﴿وَ ساءَت مَصيراً﴾ و چه بد فرجام و سرانجامیست دوزخ.
﴿اِنَّ اللهَ لا يَغفِرُ اَن يُشرَكَ ِهِ﴾[19] خدا نمیگذرد از آنکه به او شرک ورزیده شود. برگردید به بحث توحید و معنای توحید و شرک، ببینید شرک چیست؟ توحید کدام است؟ و آنیکه خدا از آن نمیگذرد، چه گناهیست که خدا از آن نمیگذرد؟ ﴿اِنَّ اللهَ لا يَغفِرُ اَن يُشرَكَ بِهِ﴾. اگر بخواهم باریکتر و دقیقتر بشوم، بازهم حرف هست. خدا مغفرت خود را شامل حال آنکسیکه شرک را پذیرفته است، نمیفرماید. آنکسیکه مشرک شده، در ولایت غیرِ خدا داخل شده، منطقۀ نفوذ خدا را به غیر خدا سپرده؛ آن جراحتهایی را که از گناه و از نافرمانی، و از بدی و بدبختی و نابسامانی بر روح او نشسته است، هرگز التیام نخواهد یافت؛ یعنی مغفرت پیدا نمیکند. معنی مغفرت این است دیگر، شرح دادم برایتان. غفران گناه، یعنی هموار شدن و التیام یافتن آن جراحتی که بر اثر گناه و خطا و لغزش و انحراف در روح انسان بهوجود میآید. وقتیکه هموار شد، مغفرت و غفران شامل حالش شده؛ وقتی آن زخم و ناراحتی که از ناحیۀ بد عملی، بد مسیری، از راه خدا نرفتن بر روح تو واردآمده بود، خوب شد، آنوقت تو مغفور شدی؛ غفران یعنی این. و اگر در ولایت غیر خدا باشی، هرگز التیام نخواهد یافت آن زخمی که از گناه پیش آمده بود، هرگز لطمه و لگد گناه جبران نخواهد شد. ﴿وَ يَغفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَن يَشآءُ﴾ اما کمتر و پایینتر از این، گناهان دیگر را برای هرکه بخواهد، مورد مغفرت قرار میدهد. که البته خواست خدا هم کَترهای نیست. آنکه توبه بکند، آنکه جبران بکند، آنکه بهسوی خدا برود، او را خدا میخواهد که مورد مغفرت قرار بدهد، ﴿وَ مَن يُشرِك بِاللهِ﴾ ـ باز برمیگردد سرِ شرک ـ هرکسی برای خدا شریکی قائل شود و هماوردی، ﴿فَقَد ضَلَّ ضَلالاً بَعيداً﴾ از راه هدایت، خیلی، خیلی دور گمراه شده است.
یکوقت هست که از جاده شما گم میشوید در بیابان؛ اما فقط یک کیلومتر جدا شدید. یکوقت در کویر از جاده گم میشوید و دهها کیلومتر از جاده جدا شدید، آسان نیست برگشتن از آن. تلاش بیشتری میخواهد، هوشیاری بیشتری میخواهد، راهنمای قویتری میخواهد. آنکسانیکه برای خدا شرک ورزیدهاند، همینجور از راه راست و میانه و هدایت، خیلی، خیلی، خیلی دور شدند، ﴿فَقَد ضَلَّ ضَلالاً بَعيداً﴾ دچار سرگشتگی و گمراهی بسی دوری شده است. ﴿اِن يَدعونَ مِن دونِهِ اِلّا اِناثاً﴾، یک روایتی در ذیل این کلمه هست که، کسانی که اهل حدیث هستند مراجعه کنند، ببینند، بنده نقل نمیکنم.
﴿اِن يَدعونَ مِن دونِهِ اِلّا اِناثاً﴾ جز خدا هر آنچه را که میخوانند، جز زنانی چند نیستند. ﴿وَ اِن يَدعونَ اِلّا شَيطاناً مَريداً﴾ و نمیخوانند جز خدا، مگر شیطانی سرکش و دور از فضیلت و عاری از نیکی را. مَرید را ما اینجا سرکش معنا کردیم؛ اما میتوانید کنار سرکش، بنویسید عاری از نیکی و فضیلت، اینهم یک معنای مرید است، ﴿لَعَنَهُ اللهُ﴾ شیطانی که مطرود خداست. ﴿وَ قالَ﴾، از اول هم قرارش را شیطان با خدا گذاشته، جبهۀ شیطان با جبهۀ خدا بهطور طبیعت و خصلت، آشتیپذیر نیستند. ﴿وَ قالَ﴾؛ طبع شیطانصفتها و شیطانها را دارد میگوید، همۀ شیطانها و طبقۀ شیطان، اساساً همینجورند، ﴿وَ قالَ لَاَتَّخِذَنَّ مِن عِبادِكَ نَصيباً مَفروضاً﴾ تعهد کرده و گفته است که من از بندگان تو ای خدا، نصیبی مقرر و سهمی مفروض برای خود جدا خواهم کرد؛ یعنی عدهای از بندگان تو را از راه راست به گمراهی میکشانم، عقل آنها را میگیرم، بینش و خرد آنها را کور میکنم، بهجای اینکه در ولایت تو باشند، تحت ولایت و فرمانروایی خود، آنها را درمیآورم. ﴿وَ لَاُضِلَّنَّهُم﴾ آنها را به شدت گمراه میکنم، ﴿وَ لَاُمَنِّيَنَّهُم﴾ آنها را به شدت پایبند آرزوهای دور و دراز میکنم.
روی کلمۀ ﴿لَاُمَنِّيَنَّهُم﴾ یکقدری تکیه کنید. آرزوهای دور و دراز، آنچه که یک انسان را از هر تلاشی در راه خدا باز میدارد. آرزوی ده سال دیگر با خوشی و راحتی و رفاه زیستن، آرزوی داماد کردن پسر بزرگ و عروس کردن دخترها، آرزوی بزرگ کردن این خانۀ کوچک و دو دربندی و سه دربندی کردن این مغازۀ یک دربندی، آرزوی رئیس و مدیر فلان دستگاه و تشکیلات شدن و فلانقدر پول گرفتن، آرزوی اینکه به پسرم بگویند آقای مهندس یا به خودم بگویند، آرزوهای دور و دراز. آرزوهایی که مثل سنگ آسیابی که بر گردن یک انسانی بیفتد، سر را خم میکند، پشت را دوتا میکند و انسان را به زانو درمیآورد؛ آرزوهایی که اگر دندان طمعش را کندی انداختی دور، یکهو میبینی آزادی، میبینی سبکی، میبینی هیچ قیدوبندی دست و پای تو را نبسته در راه خدا؛ ﴿وَ لَاُمَنِّيَنَّهُم﴾ آنها را پایبند آرزوهای دور و دراز خواهم کرد.
﴿وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذانَ الاَنعامِ﴾ به آنها دستور خواهم داد تا گوش چهارپایان را بشکافند. نمونهای از یک سنت جاهلی و غلط ـ البته ممکن است راز و رمز بزرگتری در این جمله نهفته باشد. بنده خیلی روی این کلمه فکر نکردم. چندان مجال هم نداشتم که همۀ آنچه در این زمینه گفته شده، ببینم، شاید حرف نویی تویش باشد، البته امیدش را هم نداشتم خیلی. اما احتمال میدهم که یک حرف نوتر از آنچه که دارم عرض میکنم، در این کلمه باشد، شما هم فکر کنید ـ ظاهر قضیه این است، سنت جاهلی آن زمان، در زمان پیغمبر، حکم میکرد که گوش این حیوان را ببرند، قیچی کنند، بشکافند، تا اینکه به این وسیله، مثلاً فرض کنید رزق و برکت و سلامت را برای او تأمین کنند. یک سنت جاهلیست. این را یک سمبلی برای سنتها و فکرها و شیوهها و برنامههای غیر خدایی ذکر میکند اینجا. ببینید چقدر مسخره است، ببینید چقدر پوچ است این سنت، سنتهای شیطانی همهاش همینجور است. در نظر خودِ پیروان این سنت، که پوچ نیست، اما در نظر آدم عاقل پوچ است.
﴿وَلَآمُرَنَّهُمْ﴾ این جمله خیلی جالب است، ﴿وَلَآمُرَنَّهُمۡ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلقَ اللهِ﴾ به آنها فرمان میدهم که خلقت و فطرت و سرشت خدایی را دگرگون کنند. آن انسانهایی که تحت فرمان من هستند، خدایا، آنکسانیکه من از منطقۀ حکومت و ولایت، تو پروردگارا، صید میکنم و به شورهزار ولایت خود میبرم، دستور میدهم به آنها، وادارشان میکنم تا خلقت و فطرت الهی را کنار بگذارند، دور بشوند از آن خط سیری که تو برای آنها معین کردی. قانون برای آنها میگذارم، قانون خلاف فطرت؛ دستور به آنها میدهم، دستور خلاف طبیعت؛ راه جلوی پایشان میگذارم، راهی که آنها را بهسوی سرمنزلی غیر سرمنزل طبیعی انسانی میرساند، ﴿وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلقَ اللهِ﴾ دستور به آنها خواهم داد محققاً، تا بهطور حتم و اکید، خلقت تو را، آفرینش تو را، فطرت خداداده را دگرگون سازند. این عهد شیطان با خداست.
شیطان با خدا، پیمانش اینجور پیمانی است، پیمان لج، و پیمان عناد درمقابل خدا. ما اینجوریم خدا! همۀ شیطانها، این لوحۀ طومارِ برنامهشان است. همۀ شیطانهای عالم کارشان همین کار است. مطمئن باشید که اگر مردمی با فطرت و سرشت خداداد بخواهند زندگی کنند، شیطان نمیگذارد؛ شیطانی که بر آنان ولایت دارد، نمیگذارد، ممکن نیست بگذارد. و هرجوری باشد، آنهایی را که در ولایت او هستند، تحت ولایت و سیطرۀ او هستند، آنها را از آفرینش و فطرت خدایی دور میکند، چون بدون او، کارش نمیگذرد شیطان، شیطانیّتش لنگ میشود. لذا دنبالش، خدا میفرماید که ـ خطاب به من و شماست ـ ﴿وَ مَن يَتَّخِذِ الشَّيطانَ وَليّاً مِن دونِ اللهِ﴾ هرکسی که بهجای خدا شیطان را به ولایت بپذیرد، ﴿فَقَد خَسِرَ خُسراناً مُبيناً﴾ زیانی بسیار آشکار و نمایان کرده است، خسارت کرده. ﴿يَعِدُهُم﴾ شیطان به اینها وعده میدهد، آیندهتان، عمرتان، زندگیتان؛ همه دروغ، ﴿يَعِدُهُم وَ يُمَنّيهِم﴾ و آنها را مبتلا به آرزوها و پندارهای دور و دراز میکند، ﴿وَ ما يَعِدُهُمُ الشَّيطانُ اِلّا غُروراً﴾ و شیطان جز غرور و فریب و دروغ، وعدهای به انسان نمیدهد. و شیطان به آنان جز وعدههای غرورانگیز و فریبنده نمیدهد؛ اینهم یک آیه. آیۀ بعدی را هم دیگر ﴿اللهُ وَلِیُّ الَّذینَ آمَنوا﴾، ترجمهاش را نوشتهام اینجا؛ با یک مختصر شرحی. خواهش میکنم مراجعه کنید.
پاورقیها
۱.سوره مبارکه نساء/ آیه 76
۲.رشتهای بر گردنم افکنده دوست / میکشد هرجا که خاطرخواه اوست
۳.به پلیکپی انتهای جلسه مراجعه بفرمایید.
۴.سوره مبارکه نساء/ آیه 115
۵.سوره مبارکه رعد/ آیه 11
۶.(دأب) عادت، خوی
۷.حدیث شماره 27
۸.این سه از بزرگان شیعیان کوفه محسوب میشدند. حبیب و مسلم خود را به کربلا رسانده و در رکاب امام حسین به شهادت رسیدند و سلیمان بعدها قیام توّابین را به راه انداخت.
۹.حدیث شماره 47
۱۰.(غدر) حیلهگر
۱۱.نقاب، رویبند
۱۲.ادامۀ عمامه که پس از گذراندن از زیر چانه، بر روی شانه میاندازند.
۱۳.شرح نهجالبلاغه ابنابیالحدید/ ذیل حکمت 475، منم پسر بامداد و بالارونده از گردنهها / هرگاه عمامهام را بردارم، مرا میشناسید.
۱۴.مطابق سلیقه، مورد پسند
۱۵.اقبال لاهوری
۱۶.سعدی
۱۷.حدیث شماره 10، هرکه ستمگری را یاری کند خدا همان ستمگر را بر او مسلط کند.