وَكَذٰلِكَ جَعَلنا لِكُلِّ نَبیٍّ عَدُوًّا شَیاطینَ الاِنسِ وَالجِنِّ یوحی بَعضُهُم اِلىٰ بَعضٍ زُخرُفَ القَولِ غُرورًا وَلَو شاءَ رَبُّكَ ما فَعَلوهُ فَذَرهُم وَما یَفتَرونَ وَلِتَصغىٰ اِلَیهِ اَفئِدَةُ الَّذینَ لا یُؤمِنونَ بِالآخِرَةِ وَلِیَرضَوهُ وَلِیَقتَرِفوا ما هُم مُقتَرِفونَ سورۀ مبارکه انعام
آیات 112 و 113: ﴿وَ كَذلِكَ جَعَلنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَياطينَ الاِنسِ وَ الجِنِّ يوحي بَعضُهُم اِلىٰ بَعضٍ زُخرُفَ القَولِ غُروراً وَ لَو شاءَ رَبُّكَ ما فَعَلوهُ فَذَرهُم وَ ما يَفتَرونَ ﴿١١٢﴾ وَ لِتَصغىٰ اِلَيهِ اَفئِدَةُ الَّذينَ لا يُؤمِنونَ بِالآخِرَةِ وَ لِيَرضَوهُ وَ لِيَقتَرِفوا ما هُم مُقتَرِفوَ﴾. (خبُ یکقدری امروز ـ به قدر ده دقیقه ـ وقت تأخیر شده، ازطرف آخر هم بنا داریم انشاءالله وقتمان را منضبط کنیم؛ یعنی یکونیم تمام بکنیم، این است که بقیۀ آیات را فعال ً تالوت نمیکنیم.) گفتیم که نبوت یک رستاخیز اجتماعیست، و گفتیم که از اصول این رستاخیز، یکی عبارت است از نفی طبقات اجتماعی؛ بهاینمعنی که طبقات ضعفا و بردگان و مستمندان و محرومان از سویی، و طبقۀ قدرتمندان و زورگویان و برخورداران از سوی دیگر، در محیطی که ساخته و پرداختۀ نبوت پیغمبر خداست، وجود ندارد.
همانطوریکه از اسلام ما اطلاع داریم و البته همۀ ادیان آسمانی همینجورند، اساساً در اسلام فرض نشده، تصور نشده؛ صورتی که یک نفری، بهخاطر ضعیف بودن، بهخاطر بیقدرت بودن، نتواند حق مشروع خود را بگیرد. یکچنین فرضی، جزو فرضهای وجود حکومت اسلامی و تشکیلات توحیدی و الهی نیست. لذا میفرماید که «لَن تُقَدَّسَ اُمّةٌ لایُؤخَذُ فیها الضَّعیفِ حَقَّهُ غَیرَ مُتَعتَعٍ»[1]؛ یعنی اگر در یک اجتماعی دیدید انسانی ضعیف است، یعنی در رأس یک قدرتی، یک پُستی از پستهای سیاسی و اجتماعی نیست، یکچنین آدمی، یک انسان معمولی، این نمیتواند حق خود را بدون لکنت زبان بگیرد؛ بدانید که یکچنین اجتماعی، اجتماع رستگار و موفق و پیروزمند نیست. یعنی اگر چنانچه ضعیف حقش را گرفت، با لکنت زبان گرفت، رفت آنجا ایستاد، یک مقداری زبانش گرفت، یک مقداری صورتش قرمز شد؛ اینهم به درد نمیخورد. آیا یک نفر آدمی که در خانۀ خود یک فرزند این خانه است، یک بچۀ این خانه است، برای گرفتن غذای خود که حقیست که برای خودش فرض کرده، میرود طرف آشپزخانه و طرف غذا و معدن و منبع غذا، هیچ احساس شرمی، احساس حقارتی، احساس سَرِبار بودنی میکند؟ مسلّم نه.
در یک جامعه، آنجوری که اسلام به ما میآموزد و یاد میدهد و میخواهد همانجور هم عمل بکند، وضع اینجوریست. همه فرزندان یک محیط و اعضای یک پیکرند، بدون هیچگونه تفاوت و تمایزی؛ یعنی حاکم اسلامی مثل امیرالمؤمنین صلواتاللهعلیه در جامعۀ اسلامی همانقدر حق دارد و همان حقوقی را دارد که یکی از آحاد رعیت آن حق را دارد و آن اندازه حق دارد.
در جامعۀ اسلامی، بزرگترینِ مقامات نمیتواند بر یک انسان معمولی، زور و قلدری و حتی درشتگویی بکند. بهطوریکه حتی در آن زمانی که مسیر جامعۀ اسلامی عوض شده بود و برطبق عقیدۀ ما از محور خلافت الهی و اصلی، یعنی محور امامت امیرالمؤمنین صلواتاللهوسلامهعلیه دور افتاده بود، حتی در همان زمان هم، یک استاندار، یک نفر قدرتمند وقتیکه در یک منطقۀ دوری از پایتخت اسلامی، پسرش، نه خودش، به یک عرب، در بیابان یک شلاق میزند، این عربِ باهمت بلند میشود، این راه دور را طی میکند، میآید مدینه برای دادخواهی و تظلّم. خلیفه مینویسد به استاندار که استاندار و پسرش هر دو بیایند؛ نمیگوید پسرت را بفرست تا او هم در جواب عذر بیاورد، بگوید فعلاً مریضم، نه، خود استاندار هم بیاید. استاندار و پسرش هر دوتا میآیند. خلیفه وقتیکه از آنها میپرسد که چرا این عرب را آزار کردی و به او تازیانه زدی؟ پسر استاندار میگوید که یا امیرالمؤمنین، ای خلیفه! بگو شاهد بیاورد. برگشت گفت شاهدش همین است که با این زحمت از مصر بلند شده تا مدینه آمده. در بیابان از کجا شاهد بیاورد؟ چهار نفر شاهد عادل پیدا کند که تو او را در بیابان شلاق زدی؟! اگر در بیابان خلوت زدی چهکار کند؟ تو اگر نزده بودی، این انگیزه در او بهوجود نمیآمد که اینهمه راه را از مصر بلند شود، پای پیاده بیاید مدینه تا به من شکایت کند؛ بخوابانیدش. پسر استاندار را در مسجد دراز کردند، بنا کرد شلاق زدن. پسر که بلند شد، گفت بابا را بخوابانید. داد و بیداد عمروعاص بلند شد ـ استاندار عمروعاص بود ـ من را چرا؟ پسرم میگویی زده، من را چرا میزنید؟ گفت برای خاطر اینکه پسرت به میخ تو زد، به اتکای قدرت تو زد. اگر تو پدرش نبودی، اگر تو قدرت نداشتی، اگر تو حامی و پشتیبان او نبودی، او سرش را به سنگ میزد[2] که این عرب را در بیابان بزند؛ بخوابانیدش. این برای کِی است؟ این برای آنوقتیست که اسلام از مسیر خداخواسته جدا شده بود. برای آنوقتیست که امیرالمؤمنینِ ما سرِ کار نبود؛ آن کسانی سرِ کار بودند که ما برای آنها حق خلافت قائل نیستیم، درعینحال اینجور بود.
خب، این جامعۀ اسلامیست. اینهایی که گفتم منظور داشتم از گفتنش، برای این بود که خواستم از این بحثی که امروز داریم، من استنتاج نکنم، خود شما استنتاج کنید. آنچه را که من در این بحث بناست بگویم و خواهم گفت، خودِ شما پیش از گفتن من، به همان نتیجه عیناً برسید. این جامعهایست که اسلام میخواهد و مانند اسلام است همۀ ادیان توحیدیِ عالم. جامعهای که در آن زور نباشد، قلدری نباشد، جمع ثروت در کنار محرومیتها و مستمندیهای طبقات مستمند نباشد. امیرالمؤمنینِ همین مکتب و همین دین میفرماید: که «ما رَاَیتُ ثِروَةً مَوفورَةً اِلّا وَ فی جانِبِها حَقٌّ مُضَیَّع»[3] من هیچجا ثروتی را انباشته ندیدم، مگر آنکه در کنار آن حقِ ضایعشدهای را دیدم. اگر بنا باشد سرانه تقسیم کنند، به آقای راک فِلِر[4] اینقدر نمیرسد. اینیکه میبینید اینقدر رسیده، برای خاطر این است که او سهم خودش را با سهم ده میلیون انسان دیگر، بیست میلیون انسان دیگر، رویهم گذاشته، شده اینقدر. یک دهمیلیونیُم برای او است، یک صدهزارم برای او است؛ «ما رَاَيتُ ثِروَةً موفورَةً اِلّا وَ فى جانِبِها حَقٌّ مُضَيَّع».
جامعۀ اسلامی، جامعۀ ایدهآل ازنظر منطق ادیان توحیدی، یکچنین جامعهایست: در آن زور نیست، در آن زورگو نیست، کسی زور نمیگوید، اگر هم بخواهد بگوید، نمیگذارند بگوید. اگر کسی بخواهد اختلاف طبقاتی را در جامعهای که با نظام اسلامی ساخته شده رواج بدهد، نمیگذارند بدهد؛ چرا؟ چون نظام، نظامی بود که پیغمبر درست کرده بود. این خیاطهای ماهر را دیدید، وقتی لباسی را درست میکنند، میبینید این لباس پارهپوره شده، تمام قسمتهای لباس سوراخسوراخ شده؛ اما درزهایش باز نشده، قوارۀ لباس ازدستنرفته. جامعۀ اسلامی را هِی سوراخسوراخش کرده بودند، اما قوارۀ جامعه ازدستنرفته بود. خیاطش پیغمبر است؛ معمار و صنّاعش، دست توانگر رسولالله است. نظام خداخواستۀ خداساختۀ پیغمبرساخته، اینجور نظامیست. در آن زور نیست، قلدری نیست، استثمار نیست، استبداد نیست، حکومت مطلقۀ یک انسان یا جمعی انسان، بر انسانهای دیگر نیست. در یکچنین جامعهای که خدا میخواهد و میگوید که باید انسانها بدینشکل مجتمع بشوند، جهل نیست، ناآگاهی نیست، خرافهپرستی نیست. در این اجتماع مردم مجبورند، ملزمند همه فکر کنند. لازم است همه راه خودشان را پیدا کنند؛ وقتی پیدا کردند، لازم است آن راه را بپیمایند.
در آن جامعه همه موظفند از حقوق ضعفا و محرومان و ستمدیدگان دفاع کنند. در آن جامعه کسی حق ندارد بگوید مرا مصالح خودم بس، مرا دردسرهای خودم بس، مرا کارهای خودم بس، نمیرسم به کارهای دیگران بپردازم؛ برای خاطر اینکه همه باهم، همه اجزا و اعضای یک پیکر و اندامهای یک بدنند، مگر میتوانند اینجور بگویند؟ در آن جامعه تنبلی نیست، در آن جامعه تفرق و اختلاف نیست، در آن جامعه تعبد و کورکورانه حرکتکردن دنبال زید و عمرو و بَکر نیست؛ یکچنین جامعهای را پیغمبر میخواهد بسازد. درست توجه کنید، یادتان باشد خصوصیات آن جامعهای که پیغمبر میخواهد آن جامعه را با دست قدرتمند خود و با آموزش و الهام وحی خدا بسازد. این جامعه، خصوصیات بزرگش، خطوط اصلیاش، وجود علم و آگاهی، وجود عدل و دادگری، طبقۀ واحد، نفی طبقات اجتماعی، نفی استثمار، نفی جمع ثروت، نفی استبداد و حکومت مطلقه، نفی طرفداری از باطل و الزام و اجبار طرفداری از حق و حقیقت است، اینها مشخصات این جامعه است.
نقطۀ اصلی حرف من اینجاست که به بحث امروز من ارتباط پیدا میکند. اگر پیغمبری در یک جامعۀ جاهلی بیاید، حرف خودش را هم بزند، هدف خودش را هم بگوید و بگوید که میخواهد چگونه جامعهای و دنیایی بسازد، بگوید میخواهد نظام اجتماعی را چهجوری ترتیب بدهد، اگر این حرف را پیغمبر بزند، چه کسانی با او در این اجتماع جاهلی مبارزه خواهند کرد؟
گفتم پیغمبر چهجور جامعهای میخواهد درست کند. خیلی روشن است که چه کسانی با پیغمبر معارضه و مبارزه خواهند کرد. اولین کسانی که با پیغمبر مبارزه بکنند، آن کسانی هستند که از اختلاف طبقاتی زندهاند. زنده هستند برای خاطر اینکه میتوانند یک عده مردم را بدوشند، میتوانند از نیروهای یک عده انسان بیگناه، به ناحق استفاده کنند. اگر بنا شد آنها با آن انسانها در یک ردیف، در یک طبقه قرار بگیرند، پس از چه کسی استفاده کنند؟ بعد از این چه کسی را بدوشند؟ اینها مخالف میشوند. دیگر از کسانی که مخالف خواهند بود با دعوت این نبی و با اقامۀ چنین جامعه و نظامی، آن ثروتاندوزانند، آن مالجمعکنانند. آنهایی که مایلند پول را از کیسۀ این، از کیسۀ آن، از لایِ دستمال بستۀ فلان پیرزن محروم، از تهِ دخل فلان بقال کمدخلِ سرِ گذر بکشند بیرون و در کیسههای بزرگ و بینهایتِ خودشان بریزند. آنکسانیکه مایلند با تأسیس مؤسسات رباخواری، با ایجاد سیستم رباخواری و گرفتن ربحِ[5] پول، همۀ کاسبیهایی که وجود دارد و همۀ تجارتها و همۀ فعالیتهای اقتصادی را، در نتیجه به سود خودشان بکنند. مگر اینجور نیست؟ جنابعالی شغلتان چیست آقا؟ شما یک کاسبی هستید در این بازار؛ هرچه کاسبی میکنید، اگر گفتی صدی چندش برای تو، صدی چندش برای بانک فلان و بهمان و بهمدان است؛ ببین چقدر از اعتبار استفاده کردی، ببین چقدر بهره میدهی، پس ببین برای چه کسی داری میدوی.
وقتیکه سیستم، سیستم رباخوارانه بود، وقتی بنا شد در یک جامعه همه ربا بدهند و گروهی ربا بگیرند و بخورند، پس بنابراین کاسبیها همه به سود مؤسسات رباخواری است. اگر بنا شد در یکچنین جامعهای ـ که ثروت و ثروتاندوزی شغل شریف مشروع یک عده انسان است که میخورند و آقایی میفروشند ـ یک پیغمبری بیاید، یک مصلحی بیاید، بگوید که آقا ثروتاندوزی ممنوع؛ خب پیداست که این با آن پیغمبر مخالفت خواهد کرد؛ خیلی طبیعی است. پس اینهم یک گروه.
یک گروه ثروتاندوزانند که با این نبی مبارزه خواهند کرد. یک گروه حکام مستبدند که با این دعوت نبوی و رسالت الهی مبارزه خواهند کرد؛ برای خاطر اینکه تا «لا اِلهَ اِلّا اللهُ» وارد یک جامعهای شد، بهصورت واقعی، معنایش این است که فرعون از آن جامعه برخاست، بیرون رفت؛ یا رفت، یا یکی از آحاد عادی مردم شد. معنی «لا اِلهَ الّا الله» این است دیگر. اگر بنا شد «لا اِلهَ اِلّا اللّه» بهصورت واقعیِ خود منشأ سازندگی جامعه بشود، آن جامعهای که بر اساس «لَا اِلهَ اِلَّا اللّٰه» تشکیل میشود، در رأس مخروطش خداست نه فرعون. خدا قرار دارد نه فرعون و هامان، نه نمرود، نه شدّاد،[6] نه معاویه؛ پس خیلی روشن است که فرعون و نمرود و دیگر قدرتهای مستبد تاریخ، با دعوت انبیا دایر بر تشکیل اینچنین جامعهای، بهشدت مبارزه کنند. اینهم یک طبقه از مبارزین و معارضین نبوتها.
یک طبقۀ دیگر هم احبار و رهبانند، آنکسانیکه با مغزهای مردم سر و کار دارند. آنکسانیکه باید برای خاطر آموزشی که به مردم میدهند، موقعیت اجتماعی خودشان را حفظ کنند، و اگر این آموزش، یک آموزش صحیح، یک آموزش زندگیساز، یک آموزش آگاهگرانه، یک آموزش روشنگر باشد، بقای آن آقایی، آن ریاست معنوی، آن برخورداریهای مادی و حیثیتی، برای این طبقه هم امکان نخواهد داشت؛ لذا سعی میکنند طبقۀ احبار و رهبانِ تاریخ، که مردم را در ناآگاهی نگه دارند. عیسیبنمریم مبارزهاش با احبار و رهبان بود، قبل از آنیکه به امپراتور روم برسد؛ که در زمان خودش نرسیده بود. آنکسانیکه نمیخواستند دعوت عیسوی و مسیحی در جامعۀ یهودیِ منحطِ آن زمان پا بگیرد، چه کسانی بودند؟ احبار یهود بودند، عالمان یهود؛ بااینکه عیسی را خوب میشناختند.
در زمان ظهور اسلام، آنکسانیکه مایل نبودند نهضت نبوی، نهضت محمدی و بعثت اسلامی پا بگیرد و ریشه بگیرد، چه کسانی بودند؟ آنکسانیکه اگر پیغمبر میآمد، آن تعلیماتِ درست میآمد، آن زلالِ لذتبخش و تشنگیبرطرفکنِ اسلام میآمد، ذهنها را سرشار میکرد، چشمها را باز میکرد، ابهامها و جهالتها را برمیداشت، دیگر برای آنها مجال آقایی و زندگی نبود. معلوم است، آنجا که اسلام باشد، بافتههای کعبالاَحبار[7] و عبدالله سلاّم،[8] رنگی و رونقی ندارد. پیداست آنوقتیکه خورشید حقیقت بتابد بر محوطۀ مغزها و افکار انسانها، دیگر خرافات و تاریکیهایشان بهخودیخود زایل میشوند و از بین میروند؛ لذا تا نبی میآید؛ جامعۀ نبوی که بر اساس آگاهیست، بر اساس اطلاع و دانش و روشنبینی و آزادفکری و روشنفکریست، جامعۀ الهی و توحیدی، تا نغمۀ اینچنین جامعهای ساز میشود، جزو اولین گروههایی که احساس خطر میکنند، احبار و رهبانند؛ آنهایی که آگاهیِ مردم به زیانشان است، آگاهی مردم به زیان خودشان و به زیان قدرتهای مؤتلفشان است. هم خودشان ضرر میبینند، هم قدرتهایی که با آنها مؤتلفند، اگرچه قدرتهای مذهبی نیستند، قدرت سیاسیاند، آنها هم ضرر میبینند؛ اینها هم احساس خطر میکنند.
همانطوریکه در آن نامۀ امام چهارم صلواتاللهعلیه به محمدبنشهاب زُهری خواندم، که امام علیهالسلام از محمدبنشهاب زهری یک تصویری میکشد که ما امروز در قرن بیستم، وقتی برمیگردیم به تاریخ و ائتلاف نیروهای مذهبی و سیاسی را برای کوبیدن ملتها و از بین بردن رشدها و استعدادها و پامال کردنِ حقوق تودۀ مردم ملاحظه میکنیم، امروز تازه همان چیزی را میفهمیم که امام سجاد آن روز تشریح کرده در آن نامه.
«وَاعلَم اَنَّ اَدنَی مَا کَتَمتَ وَ اَخَفَّ مَا احتَمَلتَ اَن آنَستَ وَحشَةَ الظّالِمِ وَ سَهَّلتَ لَهُ طَریقَ الغَیِّ بِدُنُوِّکَ مِنهُ حینَ دَنَوتَ وَ اِجابَتِکَ لَهُ حینَ دُعیتَ»[9] اینها نامهایست که در تحفالعقول هست، شرح و تفسیر این نامه طول میکشد. (بهعالوه، بنده چند ماه ِقبل، این نامه را تفصیال ًخواندم و معنا کردم. آقایانی که مایلند، کتاب شریف تحفالعقول، در کلمات امام سجاد صلواتاللهعلیه «کتابه علیهالسلام الی محمدبنمُسلِم الزهری» ـ که محمدبنمُسلِم و محمدبنشهاب یک نفرند، به نام مُسلِم پدرش و به نام شهاب، جد پدرش، نامیده میشود؛ محمدبنمُسلِم و محمدبنشهاب ـ این را پیدا کنید، اتفاقا ًاین کتاب ترجمه هم شده، کتاب تحفالعقول دو، سه ترجمه شده تا حاال، مراجعه کنید و این را انشاءالله پیدا کنید و کسانی که مایلند بخوانند.[10])
باری، پس یکی از گروههایی که از آمدن نبی، وحشت و هراسشان برمیدارد، همین گروه سردمداران مذهب، اما مذهبِ غیر واقعی و مذهب خرافی خواهند بود. اینها هم کسانی بودند که درمقابل بعثت انبیا، درمقابل دعوتهای آزادیبخش، بهشدت مقابله میکردند، مبارزه میکردند. نمونهاش را در قضیۀ دعوت اسلام هم داریم، در ماجرای ابراهیم خلیلالرّحمان هم داریم، که همۀ خدمۀ بتخانهها وقتیکه دیدند بتها شکسته شده، گفتند کی اینها را اینجوری کرده؟ و بنا کردند های و هوی و داد و بیداد راه انداختن، و همانها بودند که نمرود را وادار کردند که ابراهیم را در آتش بیفکند. مردم معمولی که از بتخانه خبر نداشتند؛ کاهن دارد بتخانه، خدمتگزار دارد. همانها بودند که در ماجرای ظهور موسیبنعمران در جامعۀ فرعونی، به فرعون دلداری میدادند و دلگرمش میکردند که ما به سحر خودمان، به کهانت[11] خودمان، سحر او را باطل خواهیم کرد. همانها بودند که در دعوت عیسی علیهالسلام بزرگترین معارضان و جبههگیرانِ با حضرت عیسی را تشکیل میدادند و مانع از دعوت عیسی میشدند. نگاه کنید، این انجیل معمولی، همین انجیلهایی که در دست هست ببینید، با همۀ تحریفها، این چیزها هست، این قسمتهای تاریخیاش میتواند برای ما بازگوکنندۀ واقعیتهای تاریخی آن زمان باشد. و باز همینها بودند که در دعوت اسلام، این داستانهای فراوانی که شنیدید، هِی بیایند سؤال مطرح کنند، امتحان بکنند، افراد را به جان پیغمبر بیندازند؛ قضیۀ مباهلۀ نصارای نجران را راه بیندازند و ازاینقبیل و ازاینقبیل؛ مردم را نسبت به آنچه که دارند از مایههای پوسیده و قدیمی دلگرم و پایبند کنند.
وقتیکه یک فکر تازهای مطرح میشود در یک جامعه و بناست که مسیر افکار انسانها بهسوی درک و شعور و آگاهی بیشتر حرکت بکند، طبیعت مطلب این است، طبیعت انسان این است که انسانها از پیر و جوان، دنبال این جریان فکری جدید باید راه بیفتند و راه میافتند. حرف تازه را انسانها بیشتر میخواهند؛ آنچه که برای ذهنشان قابل قبولتر هست، آن را بیشتر قبول میکنند؛ بهعلاوه که چراغ کذب را نبوَد فروغی.[12] خرافات کذب است، تحریفها و تبدیلهای مذهبی، کذب است. اگر چنانچه یک بیان روشنی و یک ذهن استدلالیای این خرافات را، پوچیاَش را، موهوم بودنش را ثابت کند، مردم به آسانی قبول میکنند.
اما همین طبقۀ احبار و رهبان بودهاند در طول تاریخ که باوجود روشن بودن بیان انبیا، نگذاشتند مردم به انبیا بگروند. باوجود اینکه انبیا با سلطان مبین، با حجت آشکار آمدند، همهجا نور با خود همراه داشتند، همهجا انسانها را روشن کردند، هیچوقت مغلقگویی[13] نکردند، هیچوقت اصطلاحات فیلسوفمآبانه به مردم تحویل ندادند، فلسفهبافی نکردند برای مردم، صاف و راست و صریح حرف زدند با مردم؛ باوجود این، مردم باید خیلی زود قبول میکردند، مردم باید خیلی زود صحت و اِتقان[14] سخن پیغمبران خدا را درک میکردند. علت چیست که اینقدر عناد و تعصب و لجاجت به خرج داده میشد، و دعوت انبیا بهزودی و آسانی پذیرفته نمیشد؟ چرا؟ همین کَهَنِه و احبار و رهبان و همان طبقهای که قرآن از آنها به نام احبار و رهبان یاد میکند، اینها مانع میشدند. مردم را میخواندند به پایبندیِ هرچه بیشتر به سنتهای فکری غلط و پندارهای خرافی موروثی. اینها هم از آمدن پیغمبر وحشت میکردند، چون میدانستند پیغمبر اگر آمد، اگر نبی مبعوث شد، اگر آن جامعه بهوجود آمد، که در آن جامعه آگاهی هست، در آن جامعه نور هست، در آن جامعه رشد فکری هست، در آن جامعه همۀ مردم یا عالِمند یا متعلَّم، آنجا دیگر میدانی برای بیسوادها و ازخودراضیها و عزیزان بیجهت و مردمانی که مایلند انسانها در ناآگاهی و خرافت بمانند برای اینها دیگر جایی نیست در آن جامعه. این است که اینها هم با شدتِ هرچه تمامتر با انبیا، با دعوتهای الهی، با بعثتهای تاریخی، مبارزه کردند.
شد چهارطبقه. بنده تا اینجاییکه صحبت کردم، از قرآن استنادی نکردم، فقط همین اندازه تشریح کردم که انبیا میآیند چگونه دنیایی درست کنند، آن دنیا را برای شما تشریح کردم که چگونه دنیاییست، چگونه جامعهایست. بعد گفتم که از یکچنین جامعهای، چه کسانی میترسند، پیداست از جامعهای که در آن جمع کردن ثروت ممنوع باشد، ثروتاندوزان میترسند. از اجتماعی و نظامی که اختلاف طبقاتی در آن گناه باشد، ممنوع باشد، منسوخ باشد، طبقات بالا میترسند. آنکسیکه عادت کرده به اینکه در طبقات عالیه زندگی بکند، این اگر دید نظامی بر سر کار خواهد آمد که او را پایین میآورند، او را با افراد خاکنشین همسطح میکنند، یا افراد خاکنشین را با او همسطح میکنند ـ فرق نمیکند، برای او یکسان است، او در صورتی آقا میتواند بماند که بردگانی باشند، واِلّ اگر همه هم آقا باشند، باز او آقا نیست. آقاییِ آقاها به این است که فقط خودشان آقایند و دیگران بردهاند، واِلّ اگر بردهها شدند آقا، آقا میشود زیاد، آقا میشود ارزان، گرانیِ آقاها برای خاطر کمیاش است. این جامعهای که بهوجود میآید یا او را پایین میآورد، در سطح بردهها میزند؛ یا بردهها را بالا میآورد، در سطح او قرار میدهد؛ آقا زیاد میشود ـ پس او از عزیزِ بیجهت بودن میافتد. او هم مخالفت میکند.
آن قدرت استبدادی مطلق، آنیکه دلش میخواهد به تعبیر مرحوم میرزای نائینی رضواناللهتعالیعلیه در مقدمۀ تَنبیهُ الاُمَّة،[15] فَعّال ما یَشاءُ وَ حاکم ما یُرید[16] باشد؛ آنیکه میخواهد به تعبیر قرآن ﴿لا يُسئَلُ عَمّا يَفعَلُ﴾[17]باشد، هرکاری میکند، هرچه میگوید، هرجا میرود، کسی نپرسد چرا؛ آنهم با دعوت انبیا و با حکومت نبی، خیلی میانۀ خوشی نخواهد داشت؛ برای خاطر اینکه میداند اگر نبی آمد، اول کسی که ضربه میخورد اوست. اینهم یکطبقه، طبقۀ احبار و رهبان را هم که شرح دادیم.
این چهارطبقهای که ما با تحلیل ذهنی برای شما معین و مشخص کردیم، اتفاقاً در قرآن اسمشان هست، منتها اسم افرادی که در طبقۀ سران و رؤسا و خوانین و سردمداران قدرتها و نظامها، کسانی که در این پُستها هستند، در قرآن بهعنوان ملأ از آنها یاد شده و به آنها اشاره شده. ﴿قالَ المَلَاُ الَّذينَ كَفَروا مِن قَومِهِ﴾[18]، ملأ، آن مردمی که چشمها را پر میکنند؛ یَملَئونَ العَین، آن انسانهای با جاه و جلال، آنهایی که وقتی راه میروند، زرقوبرقشان، کورشو، دورشویشان،[19] هر انسانی را درمقابلشان خاضع و کوچک میکند. ملأ، آن چشمپرکنها، یکطبقه از معارضین انبیا اینهایند. مثل چه کسی؟ در نظام جاهلی فرعونی، مثل هامان. ﴿وَ قالَ فِرعَونُ يا هامانُ ابنِ لي صَرحاً﴾[20]؛ کارچاقکن و قلیانچاقکن آقای فرعون است و به قیمت این کارچاقکنی، به قیمت این کارسازی و نوکری برای فرعون، آقای تمام غیر فرعونیهاست، غیر فرعونها. گفت: مگسی را که تو پرواز دهی شاهین است.[21] هامان همان مگسیست که فرعون پروازش داده و کار شاهین را میکند. ضعیف است، بدبخت است، یک آدم تنهاست، علاجش[22] از یک آدم برمیآید، اما با اتکا به فرعون، همهکاره است؛ لذا وقتیکه در خیابان راه میرود، اگر شما نگاه کنید، میبینید که کانّه نور اطراف او آنچنان تُتُق[23] میکشد که انسان اصلاً طاقت نمیآورد به او نگاه کند. کورشو، دورشو، بروید، بیایید، کیست؟ هامان دارد میآید.
یا در نظام جاهلیِ معاویه، مثلاً مغیرةبنشعبه[24] است، زیادبنابیه[25] است، اینها همان ملأند. اطراف تخت معاویه را آنچنان قرص و استوار نگه میدارند که معاویه هرچه نگاه میکند، دوست ببیند، مشاورِ همراه ببیند، خیرخواه ببیند. در قرآن از این طبقه به ملأ تعبیر شده؛ از طبقۀ اشراف به مترفین، آنکسانیکه مبتلا به تُرَف هستند، اشرافیگری، ثروتهای زیادی که منشأ بدبختیها و جنایتها و حقکُشیهاست؛ تُرَف. آیهای که حالا اینجا برایتان نوشتیم و تلاوت خواهیم کرد، همین مطلب را میگوید؛ میگوید در هر امتی وقتی ما پیغمبری را فرستادیم، مترفینش، اشرافش، اولین کسانی بودند که مخالفت کردند؛ اولین کسانی بودند که نغمۀ مخالفت را ساز کردند؛ اینهم یک طبقۀ دیگر.
آن طبقۀ سردمداران فکری را به نام احبار و رهبان، به همین نام قرآن یاد میکند، ﴿اِنَّ كَثيراً مِنَ الاَحبارِ وَ الرُّهبانِ﴾[26]، که آیهاش را الآن معنا میکنیم برایتان. و آن طبقۀ قدرتهای استبدادی را به گمانِ من ـ اینجایش را احتمالی دارم میگویم ـ به گمانِ من با تعبیر طاغوت از آنها یاد میکند. اگرچه که طاغوت یک کلمۀ عام است؛ همانطوریکه دیروز پریروز گفتم، طاغوت یعنی آن قدرت طغیانگر درمقابل خدا؛ ممکن است نفس خود تو طاغوت باشد، که این حدیث را هم خواندم «اَعدَی عَدُوِّکَ نَفسُکَ الَّتی بَینَ جَنبَیکَ»[27]؛ همان جانِ تو، همان نفس تو، همان هوا و هوس تو، همان فرزند تو، همان زن تو، همان دوست محبوب تو، ممکن است طاغوت تو باشد، ممکن هم هست قدرتهای بزرگ باشند. طاغوت بنابراین معنای عامی دارد؛ اما ازآنجاکه میبینیم در قرآن طاغوت را همهجا مقابل الله و دارای شغلها و شأنهای بسیار مهمی قلمداد میکند، میفهمیم که طاغوت بالاترینِ مقامهای یک نظام جاهلیست. یکجا میگوید: ﴿الَّذينَ آمَنوا يُقاتِلونَ في سَبيلِ اللهِ وَ الَّذينَ كَفَروا يُقاتِلونَ في سَبيلِ الطّاغوِ﴾[28]، مؤمن در راه خدا، کافر در راه طاغوت ـ طاغوت درمقابل خداست ـ پیکار و مبارزه میکند. یک جایِ دیگر میگوید: ﴿اللهُ وَلِیُّ الَّذينَ آمَنوا يُخْرِجُهُم مِنَ الظُّلُماتِ اِلَى النّورِ وَ الَّذينَ كَفَروا اَولِياؤُهُمُ الطّاغوتُ يُخْرِجونَهُم مِنَ النّورِ اِلَى الظُّلُماِ﴾[29]. از اول تا آخر قرآن، در حدود هشت مورد گمان میکنم کلمۀ طاغوت بهکاررفته؛ در هفت جای قرآن کلمۀ طاغوت بهکاررفته، سبک تعبیرات اینجوری است که وقتی انسان نگاه میکند، به نظر میرسد که مراد از طاغوت، همان قدرتهای استبدادی فوقانیِ در رأس باشد.
باری، این چهارطبقه معارضین انبیایند؛ نهفقط در زمان موسی، نهفقط در زمان پیغمبر، نهفقط در زمان ابراهیم، در همۀ زمانهای تاریخ. هرجا سخن حقی پدید آمد، هرجا داعیه و نغمۀ دعوتی به پیروی از انبیای خدا و کتابهای آسمانی بهوجود آمد، این چهارطبقه صف بستند؛ یا همزمان، یا یکی پس از دیگری. این قاعدۀ کلیست. و اینجا نکتۀ آموزندۀ این آیات کریمه است. اجازه بدهید که آیات را بخوانم، وقتمان دارد تمام میشود.
اولاً در آیۀ اول، در قسمت اول میفرماید که ﴿وَ كَذلِكَ جَعَلنا﴾[30]، ﴿كَذلِكَ﴾ یعنی اینچنین. یعنی چه اینچنین؟ یعنی مثل تو. همچنانیکه در مورد خودت، ای پیغمبر میبینی، همچنین ﴿جَعَلنا لِكُلِّ نَبِيٍّ﴾ برای هر پیامبری قرار دادیم، ﴿عَدُوًّا﴾ دشمنی، مخاصمی، ﴿شَياطينَ الاِنسِ وَ الجِنِّ﴾ که این دشمنها، شیطانهای انس و جن هستند. معنای شیطان را گفتم، اینهم مؤیدش است. شیطان یعنی قدرتهای شرآفرینی که خارج از وجود انسانند. یک نوعش همین ابلیسیست که به آدم علیهالسلام، آدم ابوالبشر، سجده نکرده. آن شیطان، بدنامترین شیطانهای عالم است، بدنامی شیطانهای دیگر هم پای اوست بیچاره. هر فسادی، هر غلطی که هر شیطانی، اعم از انسی و جنّی در عالم میکند، مردم بدنامیاش را، لعنتش را، پای آن ابلیس مینویسند و از او میدانند، درحالیکه بعضی از این شیطانها استاد آن شیطانند.
﴿عَدُوًّا شَياطينَ الاِنسِ وَ الجِنِّ يوحي بَعضُهُم اِلىٰ بَعٍ﴾ این شیطانهایی که دشمنان پیغمبر هستند، بعضیشان به بعض دیگر الهام میدهند، یاد میدهند. گاهی طبقۀ احبار و رهبان به طبقۀ ملأ درس میدهد، گاهی طبقۀ ملأ به احبار و رهبان درس میدهد، گاهی مترفین به هر دو طبقه آموزش میدهند و غالباً هر سه طبقه از طاغوت الهام میگیرند. ﴿يوحي بَعضُهُم اِلىٰ بَعٍ﴾ بعضی از این دشمنها به بعضی دیگر الهام و آموزش میدهند، ﴿زُخرُفَ القَولِ﴾ با سخنان زیبا و آراسته و خوشظاهر، با سخنان خوشظاهر. بنده این سخنان خوشظاهر را در یک فصلی از فصلهای مربوط به نبوت در آینده عرض خواهم کرد. اینقدر خوشظاهر، فرعون میگوید که ﴿ذَروني اَقتُل موسىٰ﴾[31]، بگذارید بکشم من این موسی را، خب چرا؟ چرا بکشی؟ ﴿اِنّي اَخافُ اَن يُبَدِّلَ دينَكُم﴾، میگوید میترسم موسی دین شما را خراب کند. این حرف فرعون است. فرعون میترسد که موسی بیاید دین مردم را خراب کند. یکچنین سخنان خوشظاهری، ﴿زُخرُفَ القَولِ﴾ سخنان خوشظاهر، ﴿غُروراً﴾ از روی ایجاد غرور و جهالت، مردمان را و یکدیگر را مغرور میکنند.
﴿وَ لَو شآءَ رَبُّكَ ما فَعَلُوهُ﴾ اگر خدا میخواست و اراده میکرد، اینها این کار را نمیکردند، امکانات پیدا نمیکردند. اگر خدا میخواست، تمام این طبقات معارض را در یکلحظه خاکستر کند و بر باد بدهد، میتوانست؛ اما خب، سنت الهی بر این نیست، قانون خدا بر این نیست. قانون الهی این است که آنها دشمنیهایشان را بکنند تا مؤمن از غیر مؤمن بازشناخته بشود. جاده یکخُردهای ناهموار باشد تا آدمهایی که رانشان، ساقشان، قویست، میتوانند بدوند، میتوانند بروند، اینها شناخته بشوند، روشن بشوند. در جادۀ اِسفالته، که همه میتوانند این چند قدم راه را بروند. ﴿وَ لَو شآءَ رَبُّكَ ما فَعَلوهُ﴾ اگر خدای تو میخواست، پروردگار تو اراده میکرد، اینها نمیتوانستند این دشمنیها را بکنند، اما خدای متعال هرگز برخلاف سنتی که خود قرار داده در عالم، ارادهای نمیفرماید. ﴿فَذَرهُم وَ ما يَفتَروَ﴾ رهایشان کن با هر آنچه که افترا میبندند و دروغ میگویند. یعنی چه رهایشان کن؟ یعنی به گفتههای آنها غمگین و دلگیر مشو، سست مشو، راهت را از دست مده.
﴿وَلِتَصغىٰ اِلَيهِ اَفئِدَةُ الَّذينَ لا يُؤمِنونَ بِالآخِرَةِ﴾[32]، نتیجۀ این سخنها آن است، این سخنهای خوشظاهر و فریب و غرورآمیز، نتیجهاش این است که دلهایی که به آخرت ایمان ندارند، تحت تأثیر این تبلیغات دروغینِ خوشظاهر قرار بگیرند. آن تبلیغاتی که علیه دعوت انبیا میشود، تبلیغاتی که علیه سخن حق و نغمۀ راستین توحید میشود، این تبلیغات دروغین، این تبلیغات فریبنده و خوشظاهر، دلهایی را فریب میدهد، به خود جذب میکند، اما دلهای چه کسی را؟ ﴿وَ لِتَصغىٰ اِلَيهِ اَفئِدَةُ الَّذينَ لا يُؤْمِنونَ بِالْآخِرَةِ﴾ دلهای آنکسانیکه به آخرت ایمان و باوری ندارند؛ لذا آنیکه به آخرت ایمان دارد، به این زودی اسیر و فریبخوردۀ تبلیغات دروغین نمیشود.﴿وَ لِتَصغىٰ اِلَيهِ اَفئِدَةُ الَّذينَ لا يُؤمِنونَ بِالآخِرَةِ﴾ تا گوش فرا دهد بدان، دلهای آنکسانیکه ایمان به آخرت نمیآورند، ﴿وَ لِيَرضَوهُ﴾ و تا این دلها از این سخنها خشنود بشود، ﴿وَ لِيَقتَرِفوا ما هُم مُقتَرِفونَ﴾ و تا انجام بدهند، مرتکب شوند، آنچه را که مرتکب میشوند. ببینید، در این آیه اجمالاً اشاره کرده که همۀ پیغمبرها دشمنانی دارند، دشمنان جن و انس، آشکار و پنهان، و این دشمنها به یکدیگر الهام میدهند، درس میدهند، همدیگر را یاد میدهند. در این آیات فقط همین است؛ بعد از این آیات، آیاتی از سورۀ مؤمن را که بنده حالا از روی قرآن، دیگر پیدا نمیکنم، بخواهم پیدا کنم طول میکشد، وقت تمام میشود از روی همین کاغذِ نوشته میخوانم.[33]
﴿وَ لَقَد اَرسَلنا موسىٰ بِآياتِنا﴾[34] همانا فرستادیم موسی را همراه با آیتهایمان، نشانههایمان، ﴿وَ سُلطانٍ مُبينٍ﴾ با حجتی یا با قدرتی آشکار. آن قدرت آشکار یا حجت آشکار، دلیل آشکار چه بود؟ منطق قوی او، سخن حق او، عصای دست او، ید بیضای او. با این مسائلی که هر انسان معمولی و غیر معمولی بایستی دیگر حرف او را قبول کند، موسی را فرستادیم. بهطرف چه کسانی فرستادیم؟ به جنگ چه کسانی فرستادیم؟ طرف موسی چه کسی بود در این جامعه؟ یک قدری آیات را با تدبر اگر بخوانیم، ببینید به چه واضحی در میآید مطلب؛ مسائل اجتماعیِ با این اهمیت، در محکمات آیات، در ظواهر آیات، به این روشنی. به جنگ چه کسی؟ بهسوی چه کسی؟ ﴿اِلىٰ فِرعَونَ﴾، بهسوی فرعون. دیگر چه کسی؟ ﴿وَ هامانَ﴾، بهسوی هامان، وزیر فرعون، از رؤسای مملکت فرعون، از اشراف چشم پرکن، همان ملأ. دیگر چه کسی؟ ﴿وَ قاروَ﴾، قارون کیست؟ قارون یک ثروتمند است، قارون یک پولدار است، قارون رئیس که نیست، قارون سلطان جامعه که نبود، فرعون که نبود، اصلاً قارون برای بعد هم بود، اما درعینحال میگوید بهسوی او نیز فرستادیم، به جنگ او فرستادیم. یعنی برای موسی، فرعون و قارون یکیاند، همچنانیکه با فرعون میجنگد، همچنانیکه با هامان میجنگد، با قارون هم میجنگد.
اگرچه که قارون جرمش این است که گنج کرده ثروتها را، اموال مردم را برای خود جمع کرده، سرِ یک سفرهای که بهقدر پنجاه نفر غذا گذاشتهاند، پنجاه نفر از این میخورند، سیر میشوند، زیاد هم میماند، این آقا چهارزانو زده، یا پاهایش را باز کرده، غذای چهلونه نفر را گذاشته جلوی خودش؛ خب معلوم است که غذای چهلونه نفر را یک نفری نمیخورد، اما نمیگذارد دیگران هم بخورند. چهلونه نفرِ دیگر، غذای یک نفر را میخورند، این یک نفر، غذای چهلونه نفرِ دیگر را حبس کرده، کاش زهرمار میخورد، حبس کرده؛ قارون اینکاره است. قارون ثروتهای عمومی را حبس کرده؛ لذاست که موسی به جنگ او هم میآید.
عجیب این است که بااینکه فرعون در رأس حکومت است، یک طبقه است؛ هامان در کنار اوست، طبقۀ دیگریست؛ قارون به آنها اصلاً ارتباط ندارد، ثروتمند است، گنجور است، طبقۀ دیگریست؛ بااینکه سه طبقه هستند، جوابشان یک جواب است، هر سه درمقابل موسی علیهالسلام یک موضع میگیرند، یک حرف میزنند، چه میگویند؟ ﴿فَقالوا ساحِرٌ كَذّابٌ﴾ گفتند جادوگری دروغگو و دروغپرداز است. ﴿فَلَمّا جاءَهُم بِالحَقِّ مِن عِندِنا﴾ وقتی حقیقت را از سوی ما به این معارضان، موسی بیان کرد و آورد، چه گفتند؟ آیا ساکت نشستند؟ آیا نشستند تا موسی بیاید و بیخ و بنِ نهال وجودشان و درخت پوسیدۀ حیاتشان را قطع بکند؟ هرگز؛ همچنانیکه موسی نظام پیشنهادیاش پنجه به زندگی آنها میزد، آنها هم پنجول به سر و صورت موسی کشیدند، چه گفتند؟ ﴿قالُوا اقتُلوا اَبنآءَ الَّذينَ آمَنوا مَعَهُ﴾ بکشید پسرانِ جوان آن کسانی را که ایمان آوردند و گرویدند به موسی. آنکسانیکه به فکر این نبی تازهوارد، این فکر نو و روشن و زندگیساز ایمان آوردند، پسرانشان را بکشید. بکشید که اینها نباشند تا فردا ما را تهدید کنند، بکشید تا نباشند که از بودن آنها جرقهای نزند، جوانهایشان را بکشید.
﴿وَ استَحيوا نِساءَهُم﴾ و زنده بدارید زنهایشان را. حالا چرا زنده بدارید زنها را؟ شرحی دارد. برای اینکه نسلشان مخلوط بشود، برای اینکه به فحشا کشیده بشوند، برای اینکه آنها را اِشباعِ از غرایز بکنند، برای اینکه توسریخور بشوند؛ وجوهی دارد در این.
اما بعد میفرماید که ﴿وَ ما كَيدُ الكافِرينَ اِلّا في ضَلالٍ﴾، این نقشهها و دسیسهها را کشیدند، اما دسیسههای کافران در ضلالت است؛ یعنی گمراه است، به نتیجه نمیرسد. مثل تیریست که شما بیندازید طرف یک دشمنی، یک نفری، یک هدفی، باد بیاید تیر را گم کند از این مسیر. تیر میزنند، اما بادهای سنت خدا میآید این تیرها را از این آماج و هدف دور میکند. بگذار برای موسی نقشه و توطئه بچینند. اینجا هم ملاحظه کردید، در این آیه، از سه طبقه یاد شده: طبقۀ فرعون، طبقۀ هامان، طبقۀ قارون؛ از این سه طبقه اینجا با همدیگر یاد شده بود.
در آیۀ دیگری که هست، باز از مترفین یاد شده، بهخصوص طبقۀ قارون، میفرماید: ﴿وَ ما اَرسَلنا في قَريَةٍ مِن نَذيرٍ﴾[35] نفرستادیم در هیچ آبادیای، بیمدهندهای و نذیری؛ یعنی پیغمبری را، ﴿اِلّا قالَ مُترَفوها﴾ مگر آنکه مترفین آن، اشراف و ثروتمندان و گنجوران آن قریه گفتند: ﴿اِنّا بِما اُرسِلتُم بِهِ كافِروَ﴾ ما به آنچه که شما آوردید کافریم، قبول نداریم. دلیلشان چه بود که قبول نمیکردند؟ ﴿وَ قالوا نَحنُ اَكثَرُ اَموالاً وَ اَولاداً﴾ ما پول بیشتر از شما داریم، فرزند بیشتر از شما داریم، به پیغمبر میگفتند. به چه دلیلی؟ ببینید چقدر سطح فکرش پایین است. ﴿وَ ما نَحنُ بِمُعَذَّبينَ﴾ ما عذابشدگان نخواهیم بود.
و اما آیۀ آخر که از سورۀ توبه است، مربوط به طبقۀ احبار و رهبان است. ﴿يا اَيُّهَا الَّذينَ آمَنوا﴾[36] ای کسانی که ایمان آوردید، ﴿اِنَّ كَثيراً مِنَ الاَحبارِ وَ الرُّهباِ﴾ همانا بسیاری از عالمان و زاهدان، ﴿لَيَأكُلونَ اَموالَ النّاسِ بِالباطِلِ﴾ بیگمان میخورند اموال مردم را بدون استحقاق، ﴿وَ يَصُدّونَ عَن سَبيلِ اللهِ﴾، پولشان را هم میخورند، از راه خدا هم آنها را باز میدارند. ﴿وَ الَّذيَ﴾ مجدداً طبقۀ مترفین، پول جمعکنندگان، گنجور را میگوید: ﴿وَ الَّذينَ يَكنِزونَ الذَّهَبَ وَ الفِضَّةَ﴾ آنکسانیکه گنج میکنند طلا و نقره را، ﴿وَ لا يُنفِقونَها في سَبيلِ اللهِ﴾ در راه خدا انفاق نمیکنند، ﴿فَبَشِّرهُم بِعَذابٍ اَليمٍ﴾ مژده بده آنها را به عذابی المانگیز و دردآور.
ما بنابراین در این چند آیه و در دهها آیۀ دیگر قرآن، نشان این چهار طبقه را میبینیم و دشمنیهایشان را میشناسیم.
پاورقیها
۱.حدیث شماره 5
۲.کنایه است از بسیار بیتاب و بیقرار بودن
۳.نزدیک به حدیث شماره 18
۴.جان راک فلر یکی از بزرگترین سرمایهداران آمریکا بود. مرکزی که به نام خودش ایجاد کرد، بعدها با نفوذ جریانهای صهیونیستی در آن نقش مؤثری در حوادث سیاسی جهان ایفا کرد. برای مثال میتوان به رابطۀ نزدیک محمدرضا شاه با این مرکز اشاره کرد.
۵.(ربح) سود، منفعت
۶.فرزند عاد بود که پس از مرگ پدر، فرمانروای قوم عاد شد. او درمقابل توصیفاتی که حضرت هود از بهشت برایش میکرد، تصمیم گرفت بهشتی بهتر از بهشت خداوند هود بسازد. قصری ساخت بزرگ، یک خشت از طلا و یک خشت از نقره، و باغی از درختان مختلف با گوهرهای فراوان، با جویهایی از عسل و شیر و لؤلؤ و مرجان. آنگاه که کار ساختن قصر و باغش به پایان رسید، چون خواست به نظاره و تماشای آنها از اسب فرود آید، پا بر زمین نرسیده، حضرت عزرائیل جانش را گرفت.
۷.ابواسحاق کعببنماتع حمیری، از دانشمندان یهودی اهل یمن بود که پس از پیامبر، در اوایل خلافت خلیفۀ دوم به اسلام گروید و وارد مدینه شد. قرآن را از صحابه آموخت. بهدلیل آشنایی با کتابهای علمای یهودی به کعبالاحبار شهرت یافت. او روایات دروغین بسیاری را، با این ادعا که نقل شده از تورات است، بیان کرده که به اسرائیلیات معروفند.
۸.عبداللهبنسلّمبنالحارثالاسرائیلی، از احبار و بزرگان یهود بنیقینقاع بود که بنا به نقلی در سال اول هجری اسلام آورد. او و کعبالاحبار در زمان خلیفۀ سوم از نزدیکان و مشاوران خلیفه بودند، که همین امر باعث ایجاد انحرافهای بسیار در حکومت جامعۀ اسلامی شد. عبدالله در زمان معاویه هم از نزدیکان دربار او بود و از بیعت با امیرالمؤمنین خودداری کرد.
۹.حدیث شماره 29، و بدان که کمترین چیزی را که پنهان داشتی و سبکترین باری که بر دوش داری این است که با وحشت ستمگر خو گرفتی (و با او همدمی کردی) و راه گمراهی را آن دم که به او نزدیک شدی و آن لحظه که دعوتش را پذیرفتی، هموار کردی.
۱۰.شرح این نامه توسط مقام معظّم رهبری در زیر فصل 59، حلقۀ سوم «انسان 250 ساله» آورده شده است.
۱۱.(کهن) ادعای با خبری از اسرار غیبی، فالگویی
۱۲.خواجه نصیرالدین طوسی در جواب اتهام کفر به وی این دو بیت را سرود: نظام بینظام ار کافرم خواند / چراغ کذب را نبود فروغی مسلمان خوانمش زیرا که نبود / سزاوار دروغی جز دروغی
۱۳.(غلق) مشکل، دشوار، بسته
۱۴.(تقن) محکم، استوار
۱۵.میرزا محمدحسین نائینی (1355-1277 ق) در شهر نائین به دنیا آمد. بعد از استفاده از محضر علمای اصفهان، راهی نجف اشرف و درس میرزای شیرازی شد. ایشان با شکلگیری نهضت مشروطه در ایران، طرفداری خود را از آن اعلام کرد و کتاب «تنبیه الامة و تنزیه المِلّة» را به رشتۀ تحریر درآورد. ایشان در این کتاب دلایلی بر اثبات ولایت مطلقۀ فقیه در عصر غیبت میآورند. مرحوم نائینی علاوهبر ایفای نقش مؤثر در نهضت مشروطۀ ایران، شخصیتی تأثیرگذار در برابر سلطۀ استعمار انگلستان بر کشور عراق بودند.
۱۶.هر آنچه بخواهد انجام میدهد و هرگونه که اراده کند حکم میکند.
۱۷.سوره مبارکه انبیا/ آیه 23: در آنچه انجام میدهد چون و چرا راه ندارد.
۱۹.عدهای پیشاپیش حرم پادشاه پیاده میرفتند و عبارت کورشو، دورشو، میگفتند؛ یعنی چشمها را ببندید و ازجاده کنار بروید.
۲۰.سوره مبارکه مؤمن/ آیه 36: «و فرعون گفت ای هامان، برای من کاخی بلند بساز»
۲۱.بنده خویشتنم خوان که به شاهی برسم / مگسی را که تو پرواز دهی شاهین است (سعدی)
۲۲.زدن کسی با شمشیر
۲۳.چادر و پرده بزرگ
۲۴.مغیرةبنشعبه اهل طائف بود که در سال پنجم هجری به مدینه آمد و اسلام آورد. پس از رحلت پیامبر اکرم از مشاوران و گردانندگان کلیدی اصحاب سقیفۀ بنیساعده بود. پس از شهادت امیرالمؤمنین، به دربار معاویه راه یافت. انتخاب یزید به ولیعهدی پیشنهاد او بود.
۲۵.زیادبنابیه، مادرش سمیه نام داشت ولی نام پدرش روشن نبود، لذا به زیادبنابیه معروف بود. در زمان خلیفۀ دوم، ابوسفیان او را به خود منتسب کرد، اما با سرزنش فوری امام علی روبهرو شد. زیاد پس از جنگ جمل، مدتی ازطرف امیرالمؤمنین، فرماندار بصره شد. در ماجرای صلح امام حسن ابتدا در برابر معاویه ایستاد، اما بالاخره توسط معاویه فریب خورد. معاویه برخلاف نص صریح حکم اسلام، او را برادر خود خواند.بعدها حاکم بصره و کوفه شد و شیعیان امیرالمؤمنین را بهشدت مورد آزار و اذیت قرار داد. عبیدالله زیاد از قتلۀ کربلا، فرزند اوست.