بهطور خلاصه، سخن ما این است که آیات توحیدی را در قرآن جدا کنیم، اینجا برای شما ترجمه کنیم و شما خودتان استنباط کنید که توحید ازنظر قرآن، اولاً یعنی چه؟ ثانیاً بهمعنای چه تعهدی و چه عملی در زندگیست. و البته فراموش نکردید و نکنید بحثهای قبلی را، که گفتیم باید ایمان به هر فکری و به هر اصلی از افکار و اصول دینی، اولاً آگاهانه باشد، از رویِ فهم و شعور و آگاهی باشد، نه کورکورانه؛ ثانیاً ایمان همراه باشد با تعهد. آنچه که ما باید به آن ایمان پیدا بکنیم، حتماً آن چیزی است که در زندگی ما، در عمل ما، چه عمل فردی و چه عمل اجتماعی، چه مربوط به شخص خود، چه مربوط به جامعۀ خود، چه مربوط به بشریت و چه مربوط به آیندۀ تاریخ، حتماً یک تعهدی را بر دوش ما میگذارد. با این مقدمه، وقتی ما وارد بحث توحید میشویم، قهراً این بحث برای ما یک بحث تعهدآور است، و توحید را ما آنچنانی بررسی میکنیم که اولاً آگاهانه به توحید برسیم، ثانیاً ببینیم تعهداتی که توحید بر دوش ما میگذارد، چیست. آیا توحید فقط یک فهمیدن بیمسئولیت و بیتعهد است؟ آیا دانستنِ یک حقیقتی است، بدون آنکه این دانستن بر دوش ما یک تکلیفی را بار کند؟ یا نه؛ توحید آگاهی و دانستنیست که بهدنبال این دانستن، تکلیفها، وظیفهها، مسئولیتها به انسان متوجه میشوند. به قرآن که مراجعه کنیم جواب این سؤال را خواهیم دید.
بنابراین آیات مورد نظر ما امروز دربارۀ توحید است از یک دیدگاه خاص، فردا آیات، باز دربارۀ توحید خواهد بود از دیدگاهی دیگر، روزهای آینده باز آیات توحیدی خواهد بود، هرکدام از دیدگاهی مخصوص به خود. و بنده مدعی نیستم که با بحث چند روزۀ دربارۀ توحید، با استمداد از آیات قرآن، خواهم توانست همۀ ابعاد توحید قرآنی و اسلامی را بیان کنم. مسلماً اگر چنانچه کسانی با دید دقیقتری، با روشنبینیِ بیشتری، با مطالعۀ پرفرصتتری به قرآن مراجعه کنند، اقیانوس بیکرانی در زمینۀ توحید خواهند یافت. بهقدر فرصت محفل خودمان ـ که حتی همۀ آنچه را هم که خود ما دربارۀ توحید میدانیم، نمیتوان بهصورت خلاصه در این محفل بیان کرد ـ به اندازهای که گنجایش وقت و ظرفیت مجلس ما هست، بنده صحبت خواهم کرد.
(مطلبی را که قبال ًباید تذکر بدهم، این است که بحث توحید در آیات قرآنی و با آن سبکی که ما مطرح خواهیم کرد، احتماال ًیکقدری سنگین به نظر بیاید. احتماال ًیک بحث درسی به نظر بیاید، نه یک بحث باب ِسخنرانی. اما من همیشه پیش خودم اینجور فکر میکردم و میکنم؛ که چه لزومی کرده است که محافل عمومی ما حالت درسی نداشته باشد و سخنرانی، چیزی غیر از درس باشد؟ چه مانعی دارد که در یک محفل عمومی، با جمعیت زیاد، افکاری که در مجلس آماده هستند برای شنیدن، آماده باشند برای شنیدن ِچیزهای مشکل و محتاج به تأمل و تفکر؛ عینا ً مثل کالس درس؟ چه لزومی دارد که حتما ًدر روز ماه رمضان؛ چون ماه رمضان است و دهانها روزه، گوینده خودش را ملزم و ناچار ببیند که مطالب را سرگرمکنندهتر و شیرینتر و توأم با مسائل تفریحی ِبیشتر بیان کند؟ چرا؟ تا کیِ ما باید در محافل و مجالس عمومی، امید ِبهتر و باالتر و عمیقتر اندیشیدن را نداشته باشیم؟ چرا باید نداشته باشیم؟
بنابراین شما برادران و خواهرانی که در این مجلس هستید و در روزهای آینده خواهید بود، نمیدانم مطلب به نظر شما سنگین بیاید یا نه، ممکن است سنگین بیاید، ممکن است خیلی عادی بیاید، اما اگر مطلب به نظرتان ثقیل و سنگین آمد، بهعنوان یک مطلبی که باالخره باید فهمید، رویش فکر کنید، رویش مطالعه کنید. تمام نیروی مغزتان را بسیج کنید، برای اینکه مطلب را بفهمید. کلمات را در ذهنتان حفظ کنید، نگه بدارید، اگر مشکل بود، بعد با دوستانتان، با رفقایتان، مطرح کنید. اگر بحث یک بحثیست که در ذهنتان ناآشنا میآید، سعی نکنید فورا ًبهعنوان اینکه این بحث سنگین است و ثقیل است، از ذهنتان دور کنید، نهخیر؛ سعی کنید که این را با مغزتان آشنا کنید.
و البته همانطوریکه در خیلی از بحثها و سخنرانیها و درسها گفتیم، هرگز انتظار نداریم، حتی از یک نفر که آنچه را ما میگوییم، بهطور صددرصد و حتمی بپذیرد، نه؛ بلکه بهعکس، انتظار داریم از دوستان، برادران، خواهران، در هر حدی که هستید؛ آنچه را که به شما بهعنوان خوراک و مایۀ فکری داده میشود ـ اگر جاهای دیگر هم اینجور نیستید، اینجا اینجور باشید ـ آنچه را که به شما داده میشود، در زیر البراتوار[1]ِ درک و فهم و تشخیص و اجتهاد خودتان قرار بدهید وخودتان را مصداق این آیۀ شریفۀ قرآن بسازید که ﴿فَبَشرِّ عبِاد ِ الذَّين يَسَتمَعِون اَلقوَل َ فيَتَبَّعِون اَحَسنَهَ﴾ُ[2]به بندگان من مژده بده، به آنها که سخن را میشنوند و نیکوترینش را انتخاب میکنند و پیروی میکنند.)
بههرصورت، توحید را ما از دو دیدگاه مورد نظر قرار دادیم فعلاً، ممکن است در ضمن تنظیم مطالب، شعبههای دیگری هم به نظر برسد که لازم باشد تذکر داده بشود. اولاً توحید را در جهانبینی اسلام مورد نظر قرار دادیم. مسلّم، توحید در جهانبینی اسلام هست. توحید در جهانبینی اسلام چیست و به چه معناست، و آیۀ قرآن و زبان رسا و گویای قرآن، توحیدی را که در جهانبینیِ اسلام مطرح است، چگونه تشریح میکند؟ بحث دوم را اینجور گفتیم: توحید در ایدئولوژی اسلام. البته مختصر توضیحی خواهم داد دربارۀ اصطلاح جهانبینی برای آنهایی که نمیدانند و برای اصطلاح ایدئولوژی برای آنهایی که نمیدانند؛ چون توحید، هم جزو جهانبینی اسلام است، هم جزو ایدئولوژیِ سازندۀ زندگیساز اسلام است.
علاوهبر اینها، توحید در هریک از مقررات فرعی اسلام، خودش را مینمایاند و نشان میدهد. و هرجایی شما یک حکمی و یک قانونی و یک دستوری را به نام دین مشاهده کردید که در آن توحید لنگ میزند، ضد توحید در آن وجود دارد و توحید در آن نیست، بدانید که این از اسلام نیست؛ چون توحید مثل روحی در کالبد تمام مقررات اسلامی هست. مثل هوای رقیق و لطیفی در تمام اجزای این ساختمان و پیکرهای که نامش اسلام است، هست. مثل خون پاک و پاکیزه و صاف و تازهای در سراسر این کالبد و پیکری که نامش اسلام و دین است، هست؛ در همۀ مویرگها حتی هست، یکدانه حکم را در اسلام شما نمیتوانید پیدا کنید که رنگی و نشانی از توحید در آن نباشد. بنابراین بحث امروز دربارۀ توحید در جهانبینی اسلام است.
جهانبینی اسلام یعنی چه؟ شما وقتیکه بهعنوان یک انسان، به فکر خودتان، به درک خودتان از عالم، از انسان، از جهان مراجعه میکنید، یک تصوراتی پیدا میکنید. ممکن است شما به این فکر نبودید، اما آنکسیکه به این فکر است، وقتی دربارۀ جهان میاندیشد، دربارۀ انسان میاندیشد، دربارۀ رابطۀ جهان و انسان میاندیشد، دربارۀ چیزی ماورای طبیعت و ماورای انسان و جهان میاندیشد، یک سلسله تصوراتی و افکاری پیدا میکند، این را میگویند جهانبینی. هر مکتبی یک بینش خاصی، یک دیدگاه خاصی، یک برداشت خاصی، یک دریافت خاصی از جهان دارد؛ این برداشت خاص از جهان، این دریافت مخصوص از عالم، این چگونگیِ دیدن عالم، اسمش جهانبینی است. از اصطلاحاتیست که تازه چندین سالیست در تعبیرات فارسی دیده میشود و به چشم میخورد. جهانبینی بهمعنای وسعت نظر نیست که معمولاً در اصطلاحات عامیانه بهکار میرود؛ فلانکس آدم جهانبینیست، یعنی وسیعالنظر است، نه؛ جهانبینی بهاینمعنا نیست.
بهطورخلاصه جهانبینی را اینجوری میشود تعریف کرد؛ جهانبینی یعنی برداشت یک انسان از جهان، تلقّی یک انسان از جهان، دریافت یک انسان از جهان یا از انسان. گفتیم برداشت یک انسان؛ میتوانید شما بهجای یک انسان، بگذارید یک مکتب، یک مسلک، یک آیین، یک رویۀ اجتماعی برداشتی از جهان دارد، این برداشت اسمش جهانبینی است. اسلام یک جهانبینیای دارد، اسلام یک برداشتی از جهان دارد. برداشت اسلام از جهان را، آن مقداری که ارتباط پیدا میکند به بحث توحید ما، من مختصراً بیان میکنم.
اسلام معتقد است که همۀ این مجموعهای که نامش جهان است، از بالا تا پایین، از موجودات ناچیز و حقیر، تا موجودات بزرگ و چشمگیر؛ از پستترین جاندار یا بیجان، تا شریفترین و پرقدرتترینِ موجودات جاندار و دارای خِرَد، یعنی انسان، همه و همه، همهجای این عالم، بنده، بَرده، آفریده و وابستۀ به یک قدرت بسیار عظیم است. ماورای این ظاهری که من و شما میبینیم، ماورای آنچه که عینک تیزبین دانشِ تجربی میتواند به او برسد، ماورای همۀ پدیدههای قابل حس و قابل لمس، یک حقیقتی هست از همۀ حقیقتها برتر، والاتر، شریفتر، عزیزتر و همۀ این پدیدههای عالم، ساخته و پرداخته و درست شدۀ دست قدرت اوست. به آن قدرت بالاتر نامی میدهیم؛ اسمش خداست، اسمش الله است.
پس جهان یک حقیقتیست که بهخودیخود استقلال ندارد؛ خودش، خودش را بهوجود نیاورده؛ از داخل و از درون نجوشیده؛ بلکه دست قدرتمندی این پدیدههای گوناگون را ـ که هر روزی که دانش به پیش میرود، این پدیدهها بیشتر خود را نشان میدهند ـ آفریده و بهوجود آورده. دست قدرتمندیست که در دل ذره، آن غوغا را ایجاد کرده و در بالاترینِ جهانهای ناشناخته، کهکشانها و آنسوی کهکشانها که ممکن است میلیاردها برابر آنچه که تا امروز کشف کردیم، چیزهای قابل کشفی باشد؛ اینهمه را بهوجود آورده است. این کارخانه، سازندهای دارد، این دستگاه، پدیدآورندهای دارد، تصادفی نیست، بهخودیخود نیست. اسلام جهان را یکچنین چیزی میداند.
اینها مواد جهانبینی اسلام در زمینۀ توحید است که همینطور خردخرد، کوتاهکوتاه میگویم. (در ذهنها بسپارید تا انشاءالله اگر نوشتۀ فردا حاضر شد، در نوشته هم مختصرا ًیک چیزی نوشتیم.) آن خدایی که بالاتر از جهان و جهانیان است، آن دست قدرتی که همۀ موجودات عالم را او میگرداند، او ساخته و او دمبهدم آنها را پاینده داشته؛ این دست قدرتمند ـ که نامش الله است، نامش خداست ـ به تمام صفات نیک و نیکیآفرین بهطور اصیل، بهطور ذاتی، مُتّصَف[3] است؛ یعنی دارای دانش است، دارای قدرت است، دارای حیات است، دارای اراده و تصمیم است و هر آنچه که از این صفات سرچشمه و مایه میگیرد. زندگی او از کسی گرفته نشده است، دانش او از جایی اخذ و کسب نشده است و ازاینقبیل.
او صاحباختیار عالم است. عالمیان چه کسانیاند؟ ذرات عالم درمقابل او چه هستند؟ آیا ذرات عالم وقتیکه ساخته و پرداختۀ او شدند، مثل فرزندی که از مادر جدا میشود، دیگر جدا شدند؟ نه؛ اصلاً قضیه اینجوری نیست. اینها در هر لحظهای، برای ماندن و بودن، محتاج او هستند، محتاج قدرت او و ارادۀ او؛ و همه بندگان اویند. همۀ موجودات بندگان و بردگان و مصنوعان و مخلوقان اویند. در همه میتواند تصرف کند، همه را با نظم خاصی آفریده، همه را با سنتها و قانونهای منظم و دقیقی بهوجود آورده. این قانونها را امروز علم دارد کشف میکند، که البته بحث من در این زمینه نیست؛ یعنی استدلال بر وجود خدا و اثبات صانع در بحث من نیست، در این زمینه کتاب فراوان است، بروید بخوانید.
و لیکن این جمله را بد نیست یادآوری بکنم از قول چند نفر از دانشمندان علوم تجربی، نه فیلسوفها، دانشمندانی که سر و کارشان با همین آزمایشگاه و لابراتوار و صنعت و سازندگی و این چیزهاست. در این کتابی که دو، سه نفر مترجم فاضل ایرانی ترجمه کردند و نوشتۀ چندین نفر از نویسندگان دانشمند غیر ایرانیست، به نام اثبات وجود خدا[4] ـ کتاب خوبی است، بد نیست مراجعه کنید ـ چند نفر از دانشمندان علوم تجربیِ امروز میگویند با پیشرفت دانش، با رفتنِ در کُنهِ مخلوقات و موجودات و کشف قانونهای منظم، ما میفهمیم که جهان را پدیدآورندهایست. ازبس میبینیم نظم وجود دارد، ازبس انتظام و انضباط در کار عالم هست، میفهمیم که جهان را آفریدگاری هست و آفرینندهای. خب، پس همۀ موجودات عالم، بندگان او، پدیدآوردگان او، همه تحت اختیار او و در قبضۀ قدرت اویند و انسان هم مثل بقیۀ موجودات دیگر.
در جهانبینی اسلام، توحید یکچنین چیزیست؛ توحید یعنی جهان دارای یک آفریننده و سازنده، و به تعبیری، دارای یک روح پاک و لطیف است. جهان پدیدآورندهای دارد و همۀ اجزای این عالم، بندگان و بردگان و موجودات تحت اختیار آن خدا و آن پدیدآورنده محسوب میشوند. توحید در جهانبینی اسلام این است؛ یعنی وقتیکه یک مسلمان، از دیدگاه اسلام به این عالم نگاه میکند، این عالم را یک موجود مستقلی نمیبیند، بلکه یک موجودی میبیند وابستۀ به یک قدرت بالاتر. چه اثری دارد؟ چه فایدهای دارد؟ عجیب تأثیری دارد؛ در بحثهای بعدی که دربارۀ توحید میکنیم، آنوقت معلوم میشود که این بینش، این جهانبینی مخصوص، این دریافت و برداشت از عالم، این تلقی از جهان و جهانیان، چه تأثیری دارد در سازندگی زندگی.
به آیات قرآن مراجعه میکنیم، میبینیم عیناً همین مطلب را در آیات قرآنی، پروردگار عالم ذکر کرده. از دو جای قرآن آیاتی را ما در نظر گرفتیم که امروز تلاوت بشود و ترجمه بشود. اول از سورۀ بقره است، آیهای که معروف است به آیةالکرسی. قسمت اول آیةالکرسی در این زمینه است، که حالا تلاوت و ترجمه میکنیم و تدبر میکنیم در آن. آیۀ 255 است.[5]
﴿بِسمِاللهِالرَّحمنِالرَّحيم، اللهُ لا اِلهَ اِلّا هُوَ﴾ الله، این نامی که معادلی بهصورت تبیین و تشریح برایش نمیشود پیدا کرد؛ چیست الله؟ خداست. خدا کیست؟ آن موجودی است که ﴿لا اِلهَ اِلّا هُوَ﴾ هیچ معبودی به جز او نیست. اله را معبود معنا کنید. اله یعنی هر آن موجودی که انسان درمقابل او بهصورت تقدیس،[6] بهصورت تعظیم و تکریم، خضوع میکند، اختیار خودش را دست او میدهد، سررشتۀ زندگیاش را به او میسپرد، او را دستباز و مطلقالعنان[7] در زندگی خود قرار میدهد، این را در اصطلاح قرآنی میگویند اله. آنکسانیکه هوای نفس را سررشتهدار زندگی خود میکنند، الهشان هوای نفسشان است. آنکسانیکه یک انسان سرکشِ متجاوز را در امور زندگی خود، دستش را باز میگذارند، الهشان همان شیطان است. آنکسانیکه به سنتها و عقیدههای پوچ، بهطور بیقیدوشرط تسلیم میشوند، الهشان همان سنت و عقیدۀ پوچ است. هرچه در وجود انسان و در زندگی انسان، بیقیدوشرط دستش باز باشد و حکومت و تحکم بکند، او اِله است.
اینجا میگوید که ﴿لا اِلهَ اِلّا هُوَ﴾ هیچ الهی، هیچ معبودی بهجز او نیست. یعنی چه نیست؟ یعنی در دنیا نیست؟ هزاران معبود بود در دنیا، سیصدوشصتتا در خودِ خانۀ کعبه آویزان و قرار داده شده بود، سیصدوشصتتا عروسک. همینقدر هم عروسکهای جاندار در دنیا، داشتند فرمانروایی میکردند؛ چطور الهی نیست! پس اینیکه میگوید ﴿لااِلهَ اِلّا هُوَ﴾ جز او الهی نیست؛ یعنی اله واقعی نیست، اله قانونی نیست، اله حقیقی نیست؛ یعنی هرکس دیگر را غیر از الله به الوهیت ـ به آن معنایی که گفتم ـ به معبودیت پذیرفتید، گناه کردید، برخلاف حق، عملی انجام دادید؛ چون جز الله هیچکس شایستۀ معبود بودن و الوهیت نیست.
﴿اللهُ لا اِلهَ اِلّا هُوَ﴾، خصوصیت این الله، این الهِ یکتا و یگانه چیست؟ خصوصیاتش را مقداری میشمرد: ﴿اَلحَىّ﴾ زنده است؛ همه مردهاند، دیگران موجودات مرده و مُردارند، او زنده است. بیجانها که پیداست، باجانها هم مردهاند. باجانی که روزی نبوده و روز دیگری هم نخواهد بود، جانداری که جانش دائماً در تهدید است، موجود زندهای که زندگیاش با حرکت یک مو، با جنبش یک مغز گاهی تهدیدِ به فنا و نابودی میشود، این چهجور زندگیایست؟ زندۀ جاودان، زندۀ اصیل، زندۀ حقیقی، آن کسیست که حیات برای اوست و هدیه و عطیه و موهبت اوست به همۀ جانداران، و او خداست. ﴿اَلحَىّ﴾ آن زنده، ﴿اَلقَيّوم﴾ آن پایدار و پاینده. آنکسیکه زندگی او دائمی و جاودانه و همیشگی است. آنکسیکه زندگان به زندگی او زندهاند و اگر او نباشد، اگر او نخواهد، اگر او اراده نکند، یک زنده و یک جلوۀ زندگی در جهان باقی نخواهد بود، ﴿اَلقَيّوم﴾.
﴿لا تَأخُذُه ُسِنَةٌ وَ لا نَومٌ﴾ چُرت و خواب او را نمیرباید؛ خواب سبک، چه برسد به خواب سنگین. او را از خود نمیگیرد، یعنی چه؟ یعنی لحظهای غفلت، لحظهای بیتوجهی، در وجود او و در حیات او راه ندارد. موجودات دیگر، خداوندگاران دروغین غفلت میکنند از خودشان، از مردم تحت اختیارشان، از جهانی که در قبضۀ آنها هست، سراپا غفلتند، دائماً در غفلتند، آنجاییکه ادعای آگاهی و اطلاع میکنند، آگاهی و اطلاعشان دروغین است. آنچه بر آنان غلبه دارد، غفلت است و نادانیست.
﴿اَلَم تَرَ اِلَى الَّذينَ بَدَّلوا نِعمَتَ اللهِ كُفراً وَ اَحَلّوا قَومَهُم دارَ البَوارِ جَهَنَّمَ يَصلَونَها وَ بِئسَ القَرارُ﴾[8] که موسیبنجعفر صلواتاللهعلیه این آیۀ قرآن را برای هارونالرشید خواند. آیا ندیدی آنکسانیکه نعمتهای خدا را کفران کردند، ناسپاسی کردند، قوم خود و دنبالهروان خود را به وادی نابودی و نیستی و هلاکت و بدبختی کشاندند؟ کجاست آن وادی بدبختی و نیستی؟ جهنم! خودشان هم وارد جهنم شدند، دنبالهروان بیچارهشان را هم دنبال خودشان به جهنم کشاندند و چه بد جایگاهیست جهنم. موسیبنجعفر صلواتاللهعلیه به هارون میگفت تو از آنهایی.[9] خب اگر هارون غافل نباشد، چرا خودش و مردمش را به دوزخ بکشاند؟ پس سراسر غفلتند خدایان دیگر.
آنکه او را غفلت نمیگیرد، حاکم واقعی این جهان است؛ یعنی الله. ﴿لا تَأخُذُهُ سِنَةٌ وَ لا نَومٌ﴾، به نظرتان نیاید که سِنَة یعنی چرت، خواب سبک و نَوم، یعنی خواب معمولی یا سنگین را از خدا برداشتن و نفی کردن، چه لزومی داشت اینجا؟ چرا؛ در بحثهای بعدی خواهیم دید. چون هر اشارهای در توحید، هر نکتهای در توحید، اشاره به نفی الوهیت غیر خداست و اشاره به نقایص غیر خدا. هرچه دربارۀ خدا اثبات میشود، آن چیزهاییست که دربارۀ مدعیان الوهیت نفی میشود. آنچه در توحید گفته میشود، آن چیزهاییست که در زندگی عملی موحدان و خداپرستان باید منعکس بشود. تمام خصوصیات و دقایق توحید باید در زندگی مردم موحد نمونههایش وجود داشته باشد، که این در بحثها و تلاوتهای بعدی میآید. بنابراین ﴿لا تَأخُذُهُ سِنَةٌ وَ لا نَومٌ﴾ اشاره است به غفلتها، خوابها، بیخودیهای خداوندان و خداوندگاران دروغین.
﴿لا تَأخُذُهُ سِنَةٌ وَ لا نَومٌ لَهُ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الاَرِ﴾ از آنِ اوست هر آنچه در آسمانهاست و هر آنچه در زمین است؛ مِلک اوست، بندۀ اوست. ﴿مَن ذَا الَّذي يَشفَعُ عِندَهُ اِلّا بِاِذِهِ﴾ کیست که درمقابل او شفاعت کند، وساطت کند، جز به اذن او. هیچ قدرت دیگری سراغ نداریم ما که حتی به اندازۀ قدرت یک شفیع، بتواند درمقابل خدا عرض اندام بکند. اگر کسی شفاعت از دیگران میکند، باز به اذن خدا میکند. پیغمبران که شفاعت میکنند، اولیا و ائمه و صلحا و مؤمنین و شهدا که شفاعت میکنند پیش خدا، جز به اذن خدا نمیکنند؛ بنابراین آنها هم یک قدرتهایی درمقابل قدرت خدا، یک دکانهایی درمقابل خدا نیستند. چنین نیست که آنها هم یک دم و دستگاه جداگانهای درمقابل دم و دستگاه خدا باشند، نه؛ بندگان خدا هستند، مُنتها بندگان مورد لطف و محبت خدا.
﴿مَن ذَا الَّذي يَشفَعُ عِندَهُ اِلّا بِاِذِهِ﴾ کیست آنکه شفاعت کند نزد او جز به اذن و رخصت او؟ ﴿يَعلَمُ ما بَينَ اَيديهِم وَ ما خَلفَهُم﴾ پیش روی آنها هرچه هست و پشت سر آنها، میداند؛ یعنی محیطِ به تمام زندگی انسانها و موجودات است، ﴿وَ لا يُحيطونَ بِشَيءٍ مِن عِلمِهِ اِلّا بِما شآءَ﴾ احاطه ندارند، گسترده نیست دانششان به چیزی از دانش پروردگار، مگر آنچه خود او بخواهد.
ببینید چطور تمام عالم را به دو صف تقسیم میکند. یک صف، صف خدا؛ یک صف، صف موجودات دیگر. در این صفِ دیگر، همۀ ذراتِ عالم بندگان خدایند در حدّ واحد. میخواهم بگویم از لحاظ بندگیِ خدا، بین دو موجود عالم هیچ امتیازی نیست. ازاینجهت که بندۀ خدا هستند، ازاینجهت که تحت قدرت و در قبضۀ خدایند، همه یکسانند، همه! حتی بزرگترین موجود عالم، عزیزترین و ارزشمندترین انسان تاریخ؛ یعنی وجود مقدس نبیاکرم صلیاللهعلیهوآله، از لحاظ بندۀ خدا بودن، تحت اختیار خدا بودن، عبد خدا بودن، مثل همۀ ذرات دیگر وجود است. همان اندازهای که آنها تحت اختیار خدایند، همان اندازه هم پیغمبر تحت اختیار خداست. اینجور نیست که یک نبیای، یک مقامی، یک انسان بزرگی، چون بزرگ است، چون زبده است، چون محبوب خداست، چون عزیز خداست، یک مایهای از قدرت درمقابل خدا داشته باشد، نه؛ بندگان دستبسته و تسلیم پروردگارند و بزرگیشان هم به همین است. در تشهد نماز میخوانید «اَشهَدُ اَنَّ مُحَمّداً عَبدُهُ وَ رَسولُهُ»، بندۀ خدا بودن را جلوتر میآورید، شهادت میدهم که محمد عبد او، بندۀ او و پیامبر اوست. اول بنده بودن را ذکر میکنید.
﴿وَسِعَ كُرسِيُّهُ السَّماواتِ وَ الاَرَ﴾ گسترده است تخت قدرت او آسمانها را و زمین را ﴿وَ لا يَؤُودُهُ حِفظُهُما﴾ نگاهداری آسمانها و زمین بر او گران و دشوار نیست، ﴿وَ هُوَ العَلِيُّ العَظيمُ﴾ اوست برتر و بلندقدر، اوست بزرگ و پرشکوه. از این آیات، شما از مجموع چه میفهمید؟ غیر از دقایقی که در آیه هست، غیر از نکات و ریزهکاریهایی که در هر جملهای هست. که یک مقداریاش را ممکن است شما بفهمید یا من بفهمم و دهها یا صدها دقیقه و نکتۀ دیگر هست که جز بندگان برگزیدۀ خدا کس دیگر نمیفهمد. از کلمه ﴿اللهُ لا اِلهَ اِلّا هُو﴾، امام سجاد یک لطایفی، یک دقایقی میفهمد که من و شما نمیفهمیم. غیر از این دقایق، غیر از این نکات، غیر از مسائل اجتماعی یا اعتقادی که در اینجا هست، از مجموعش چه میفهمید؟
از مجموع، بینش اسلام را در مورد خدا، خوب بهدست میآورید و آن چیست؟ و آن این است که در همۀ منطقۀ وجود، یک قدرت به نام خداست، یک مرکزِ قدرت، یک کانونِ دانش و حیات و نیرو، به نام خدا. و در طرف مقابل، تمامِ پدیدهها، رو به آن قدرت عظیم و جلیل، با حال مسکنت،[10] با حال عبودیت، با حال بندگی، همه و همه؛ فرقی هم بین پدیدههای عالم، از جهت عبودیت درمقابل آن مرکز قدرت نیست. یک ذرۀ کوچک تا یک کهکشان عظیم، یک انسان مؤمن یا یک انسان کافر، یک موجود بیارزش یا یک انسان باارزش، همگان درمقابل آن موجود، دستبسته، تسلیم، عبد، بنده، بردهاند؛ هر تعبیری که میخواهید بکنید.
البته فهمیدن این موضوع دارای آثاریست در شناخت ایدئولوژی اسلام، در شناخت طرحهای عملی اسلام برای جامعه. بهطور نمونه، مثلاً میتوانم این را حالا اشاره کنم که در ذهنتان یک برقی بزند، بدانید که فلسفهبافی نمیخواهیم بکنیم. وقتی دانستیم که همۀ انسانها فیالجمله درمقابل این قدرت و این مرکز نیرو علیالسوائند،[11] دیگر معنی ندارد که امپراتور روم، والِریَن[12] مثلاً، در حال غرور و تکبر مجسمهاش را آنجا بسازند که یک بردهای، یک غلامی روی پایش افتاده. میگوییم چرا؟ به چه مناسبت؟ مگر این امپراتور عظیمالشأن، غیر از صف بندگان خدا، صف دیگری پیدا کرده؟ و مگر این انسانی که حالا روی پای امپراتور افتاده، دارد او را سجده میکند، دارد درمقابل او خضوع و خشوع میکند، غیر از صف بندگان، یک صف پایینتری، پستتری پیدا کرده؟ مگر هر دوی اینها وابسته به یک صف نیستند، پس این وضع چرا؟
ببینید اگر این جهانبینی، این بینش، این برداشت از جهان نباشد، امپراتورهای عالم، قلدرهای تاریخ، مالکان بزرگ و ثروتمندان و اشراف عظیمی که در طول تاریخ بودند، که هزاران و میلیونها بنده و برده و اسیرِ قدرت و مطیع امر و فرمان داشتند؛ اینها میتوانستند بگویند آقا، من تافتۀ جدابافتهای هستم، من غیر از آن هستم، او باید بیفتد روی پای من، من باید پایم را بگذارم روی سر او؛ من برای فرمان دادن آفریده شدم، او برای فرمان بردن آفریده شده؛ من برای آقا زیستن آفریده شدم، او برای بدبخت بودن ساخته شده؛ من بندۀ خدایی هستم که آن خدا قدرتش بیشتر است، او بندۀ یک خداییست که آن خدا عُرضهاش کمتر است؛ مثل چیزی که بنیاسرائیل میگفتند. بنیاسرائیل میگفتند که خدای ما، خدای عالم، یَهُوَه[13] است و یَهُوَه لطفش به بنیاسرائیل بیشتر است. بتپرستان مشرک هندوستان میگفتند که جامعه به چهار طبقه تقسیم میشود، هر طبقهای یک خدای مخصوصی دارند و از یک جای مخصوصی آفریده شدهاند. اما بینش توحیدی خالص اسلامی میگوید تمام ممکنات و موجودات از یکجا، از یک مبدأ، از یک دست قدرت، آفریده و ساخته و پرداخته شدند؛ همه درمقابل او بندگان و بردگانند، همه درمقابل او اسیر قدرتند، همه باید فرمان او را ببرند. هیچکس حق ندارد سرش را به پای دیگری بگذارد، همچنانیکه هیچکس حق ندارد پایش را روی سر دیگری بگذارد. همانطوریکه حق نداری پایت را روی سر کسی بگذاری، حق نداری سرت را روی پای کسی بگذاری. برای چه؟ برای خاطر اینکه برخلاف حق و حقیقت عمل کردی در هر دو صورت. آنکسیکه روی اسب نشسته است و بندگان و بردگان، زیر سم اسب او دست و پا میزنند، با آن بندگان و بردگان تفاوتی ندارد.
﴿مَن ذَا الَّذي يَشفَعُ عِندَهُ اِلّا بِاِذِهِ﴾، چه کسی به او نزدیکتر است؟ چه کسی درمقابل او یک قدرتی دارد؟ چه کسی میتواند درمقابل منِ او، منیّتی داشته باشد؟ بله ﴿اِلّا بِاِذنِهِ﴾، کسانی میتوانند شفاعت کنند، اما به اذن خود او. او هرگز به جباران اذن شفاعت نمیدهد، به امامان اذن شفاعت میدهد. او هرگز به مفسدان اذن نزدیکی و رخصت شفاعت نمیدهد. به انبیا، به اولیا، به صلحا، به شهدا، به خاکسارانِ عالیمقام، آن بندگانی که زندگی دنیا بر آنها تلخ و زهرآگین گذشت، اما روحشان نیرومند شد؛ در راه وظیفه حرکت کردند، بر خودشان دشوار و سخت گرفتند تا بهسوی وظیفه یک قدم نزدیکتر شده باشند؛ آنها میتوانند، آنها میتوانند نزد خدا شفاعت کنند. تازه آنها هم علت اینکه میتوانند شفاعت کنند، این است که بیشتر بندگیِ خدا کردند؛ چون خودشان را تحت قدرت خدا بیشتر قرار دادند. هیچکس مثل پیغمبر خدا در زمان پیغمبر عبودیت خدا نکرده، هیچکس مثل امیرالمؤمنین در زمان امیرالمؤمنین عبودیت خدا نکرده، هیچکس مثل امام سجاد در زمان امام سجاد عبودیت خدا نکرده. اینیکه پیغمبر بالاترینِ مردم است، علی بالاترینِ مردم است، امام سجاد بالاترینِ مردم است؛ نه برای خاطر اینکه شوشتری مقابل دزفولی فرض کنید؛[14] چون بندگی خدا بیشتر کردند، مقامشان بالاتر است، مقامشان ارجمندتر است. از وضع کلی این آیه ـ که آیةالکرسیست ـ این معنا برمیآید که پروردگار عالم، آن قدرت مطلق است؛ و درمقابلش تمام موجودات، تمام تکوینات، همۀ عالم، عبد و مطیع و دستبسته و تسلیم هستند؛ هرکه میخواهد به او نزدیکتر بشود باید بیشتر عبد او باشد. این یک آیه.
آیۀ دیگر در سورۀ مریم است، از سورۀ مریم انتخاب کردیم. آیۀ 88 به بعد: ﴿وَ قالُوا اتَّخَذَ الرَّحمٰنُ وَلَداً﴾ گفتند که خدای رحمان فرزندی گزیده است. کفار بهصورتهای گوناگون این حرف را زدهاند؛ مسیحیها یکجور، یهودیها یکجور، مشرکین قریش و مشرکین عربستان یکجور، مشرکان جاهای دیگر یکجور. بعضی میگفتند خدا دختر دارد، بعضی میگفتند پسر دارد، بعضی میگفتند دختر و پسر دارد، بعضی میگفتند یکی دارد، بعضی میگفتند بینهایت دارد، عائلهمند است! بههرصورت گفتند: ﴿اِتَّخَذَ الرَّحمٰنُ وَلَدًا﴾ خدا فرزند دارد. فرزند دارد را، از چه باب میگفتند؟ این نکته را دقت کنید که فرزند داشتن خدا، که مورد ادعای یک عدۀ مشرک یا مسیحی یا یهودی بود، بهاینمعنا بود که در میان مخلوقات عالم، در میان موجودات، یک نفری هست که نسبتش با خدا، نسبت بنده بودن نیست ـ دقت کنید ـ نسبت فرزند بودن است. آقازاده است، نه غلام؛ اگرچه آقا نیست.
یهودیها که میگفتند عُزَیرٌ بن الله، یعنی عُزَیرِ پیغمبر فرزند خداست، میخواستند بگویند که اگر همۀ موجودات عالم بنده و بردۀ خدا هستند، عزیر از این مقوله خارج است، او دیگر بندۀ خدا نیست، او آقازادۀ خداست، نور چشمیِ خداست. مسیحیها هم که دربارۀ مسیح این حرف را میزدند، کفار هم که دربارۀ لات و مَنات و عُزّی[15] میگفتند اینها دختران خدا هستند، مشرکان یونان و روم که آنها هم برای خدا، خدازاده و آقازادههای فراوانی قائل بودند، همه نظرشان این بود. یعنی درحقیقت این دو صفی که ما در نظر گرفتیم، یکی صف خدا و یکی صف همۀ بندگان و موجودات که همه درمقابل خدا خاضعند، این دو صف را، سه صفش میکردند. میگفتند خدا، بندگان، زبدگان؛ فرزندی، آقازادهای، خدازادهای، چیزی. آیات سورۀ مریم این مطلب را نفی میکند. تا آخر آیات درست دقت کنید.
﴿وَقالُوا اتَّخَذَ الرَّحمٰنُ وَلَداً﴾ گفتند که خدای رحمان فرزندی انتخاب کرده و گرفته است؛ ﴿لَقَد جِئتُم شَيئاً اِدّاً﴾ هر آینه آوردهاید سخنی سهمگین و سنگین. ببینید تعبیر خدا چیست؛ حرف گِرانی، حرف سهمگینی، عقیدۀ بسیار خطرناکی را ارائه دادید. ﴿لَقَد جِئتُم شَيئاً اِدّاً﴾ حقاً سخنی گران و سهمگین ارائه دادید. ﴿تَكادُ السَّماواتُ يَتَفَطَّرنَ مِنهُ وَ تَنشَقُّ الاَرضُ وَ تَخِرُّ الجِبالُ هَدّاً﴾ کم مانده بود که آسمانها از یکدیگر بپاشد، بشکافد، و زمین از هم بِدَرد و کوهها در هم فرو ریزد. ﴿اَن دَعَوا لِلرَّحمٰنِ وَلَداً﴾ که برای خدای رحمان فرزندی خواندند و معتقد شدند.
پیداست مسئله خیلی مهم است. خدا آنجور نیست که یک فحشی، یک حرف بدی، به او بر بخورد؛ احساساتی که نیست پروردگار عالم. آنچه که بهعنوان عقیده به مردم میدهد، آن چیزیست که در تأمین هدفهای الهی دخالت دارد. آنچه هم که بهعنوان عقیدۀ فاسد نفی میکند، آن چیزیست که اعتقاد به آن، در تأمین فساد جامعه دخالت دارد. نفی عقیدۀ فاسد بهمعنای نفی یک رگۀ فساد است در جامعۀ بشری. و اعتقاد به اینکه خدا ولد دارد، خدازاده و آقازاده دارد، فرزند دارد، اعتقاد به حد واسط بین خدا و بشر، حد فاصل، این اعتقاد مفاسدی دارد در جامعه، که البته این تدریجاً در ضمن بحثهای توحیدی مفاسدش معلوم میشود. این درحقیقت بهانهای است برای اینکه بندگان، غیر اینکه بندۀ خدا میشوند، بندۀ یکی دیگر هم بشوند.
﴿وَ ما يَنبَغى لِلرَّحمٰنِ اَن يَتَّخِذَ وَلَداً﴾ شایسته نیست رحمان را که فرزندی بگیرد، ﴿اِن كُلُّ مَن فِی السَّماواتِ وَ الاَرضِ اِلّا آتِى الرَّحمٰنِ عَبداً﴾ همۀ آنچه که در آسمان و زمینند، نیستند مگر فراهمآمدگان درمقابل خدا، بهعنوان عبودیت و بندگی، همه عبدِ خدا هستند، همه بندگان خدایند. ﴿لَقَد اَحصاهُم وَ عَدَّهُم عَدّاً﴾ آنها را احصا کرده است، قبضه کرده است و شمرده است شمردنی. اینهم این آیۀ دیگر که در سورۀ مریم بود.
خب، پس بهطور خلاصه، بحثی که امروز داشتیم، حاصل به این صورت بود که توحید در جهانبینی اسلام یعنی چه و چیست؟ بررسی توحید بهعنوان یکی از مواد اصول جهانبینی. فردا میرسیم انشاءالله به بررسی توحید، بهعنوان یکی از مواد اصول ایدئولوژی اسلام. ببینید با همدیگر اینها فرق دارند، این مقدمۀ اوست، این زمینۀ اوست. بینش اسلامی این است؛ دنیا را، جهان را، عالم وجود را، اینجور میبیند. خب، حالا این بینش چه الهام میدهد به ما؟ چه خط سیری، چه طرحی، چه نقشهای برای زندگی ارائه میدهد؟ آن چیست؟ توحید آنجا چهکاره است؟ «توحید در ایدئولوژی اسلام».
پاورقیها
۱.آزمایشگاه علمی و فنی
۲.سوره مبارکه زمر/ آیات 17 و 18
۳.(وصف) دارنده صفتی
۴.«اثبات وجود خدا» تألیف جان کلوور کتابی است مشمل بر چهل مقاله از دانشمندان علوم روز، دربارۀ اثبات وجود خدا. این کتاب توسط آقایان احمد آرام، علیاکبر مجتهدی و سید مهدی امین ترجمه شده است.
۵.معظّمله در جلساتی که سال 1352 و در مسجد کرامت مشهد، به ترجمۀ اذکار نماز میپرداختند، ترجمهای قابل فهم برای عموم مردم از این آیات ارائه کردهاند. ششمین گفتار از مجموعه گفتارهای صهبا، با عنوان «ترجمۀ تفصیلی آیةالکرسی» به این سخنرانی اختصاص یافته است.
۶.(قدس) پاکشمردن
۷.بیقید و بند
۸.سوره مبارکه ابراهیم/ آیات 28 و 29
۹.تفسیر نورالثقلین/ ذیل آیۀ 28 سوره ابراهیم
۱۰.(سکن) فقر، تنگدستی
۱۱.برابر، یکسان
۱۲.از امپراتوران بزرگ روم بوده است که مسیحیان را مورد آزار و اذیت بسیار قرار میداد. این پادشاه در اواخر عمرش در جنگی با ساسانیان اسیر شد. مسیحیان این اسارت را عقوبت الهی در حق والرین خواندند که مسیحیان را آزار میداد.
۱۳.نام خدای تعالی نزد یهود. اسمی است که در تورات بر خدا اطلاق شده است که دلالت بر سرمدیت خدای یهود میکند.
۱۴.مثالی است در معنای تفاخرها و تعصبهای قومی بر یکدیگر.
۱۵.در آیات 19 و 20 سوره مبارکه نجم نام این سه بت مشرکان ذکر شده است.