با توجه به چند آیهای که امروز ما تلاوت میکنیم و در آن ورقه نوشته شده است، دو، سه حقیقت دیگر در زمینۀ ایمان بهدست میآید. اولاً ایمان یک خصلت برجستۀ پیامبران خدا و مؤمنان و دنبالهروان آنهاست؛ ایمان داشتن، باورداشتنِ به رسالت خود. فرق میان رهبران الهی و رهبران سیاستمدار جهانی در همینجاست. رهبر الهی مانند راهروِ این راه، به آنچه میگوید، به گامی که برمیدارد، به راهی که میپیماید، با همۀ وجودش صمیمانه مؤمن است. درحالیکه سیاستمداران عالم، احیاناً سخنان زیبایی و بیانات دلکش و شیوایی ممکن است داشته باشند، اما به آنچه میگویند، ایمان، یا ایمانِ بهقدرِ لازم ندارند.
نقل کردهاند از رهبران یکی از بزرگترین کشورهای بلوک شرق[1] با داعیههای الحادیشان و با فرهنگ و مکتبی که هر فکر غیرمادی را بهشدت محکوم میکند، از اینها نقل کردهاند که پس از استقلال هندوستان، برای اینکه دل میلیونها تودۀ هندیِ تازه به استقلال رسیده را بهدست بیاورند، در سفری که به سرزمین هندوستان انجام دادند، هندوها و هندیها عموماً با کمال تعجب نگاه کردند، دیدند بر روی پیشانی رهبران این کشورِ کمونیستی نقش تیلاک هست. تیلاک یا تیلَک یکی از رهبران آزادیخواه هندوستان بود که روحانی بود. یکی از روحانیون بزرگ هندو بود که پیشوا و پیشروِ انقلاب هندوستان در یک قطعهای از زمان به شمار میآمد. بد نیست این را به شما عرض کنم در حاشیۀ این حرفها ـ که البته ارتباطی به مطلب مورد بحث من ندارد، اما دانستنش بد نیست ـ نهضت هندوستان که از روز شکوفاییاش تا روز نتیجهگیریاش نود سال تمام طول کشیده؛ از اول تا آخر، رهبران اساسیاش روحانیون بودند. یا روحانیون مسلمان مثل مولانا شاه محمود دهلوی، مولانا محمودُ الحسن،[2] مولانا ابوالکلام آزاد،[3] مولانا محمّدعلی، مولانا شوکتعلی،[4] که مولانا یعنی آیتالله، مولانا در تعبیر مسلمانان هند، یک چیزی معادل حضرت آیتاللهی است که ما داریم، آیتالله محمّدعلی، آیتالله شوکتعلی، آیتالله ابوالکلام، آیتالله محمودُ الحسن، این آیتاللهها رهبران بزرگ نهضت هندوستانند از طرف مسلمانها؛ از طرف هندوها ماهاتما گاندی یک روحانی هندو، یک روحانی جِیْنی و وابسته به مکتب جِیْنیزم[5] بود.
عرض کنم که تیلاک یک روحانی هندو، با عظمتی بسیار شگفتآور بود. خیلی مرد عجیبی بوده این تیلاک، که البته در اثنای نهضت و قبل از استنتاج نهضت مُرد، از دنیا رفت و ندید آزادی هندوستان را. اما سی سال، چهل سال بعد از مرگ او، آنکسانیکه او پروریده بود، شربت شیرین و گوارای آزادی را چشیدند و نقشی به نام نقش تیلاک، به یادبود آن مرد آزادیخواهِ بزرگ، که روحانی بود، به جای ماند. این نقش، نقش روحانی است، یک جنبۀ روحانیت و معنویت در آن هست، جنبۀ ماوراءالطبیعهای در این هست؛ چون خود تیلاک یک نفری بوده که دارای مقامات روحانی بوده ازنظر هندوها. دیدند که رهبران مادی شوروی که حالا آمدند به هندوستان، برای جلب توجه عامۀ مردم، نقش تیلاک روی پیشانیشان رسم کردند؛ یعنی ما هم بله، یعنی ما هم با شما در این زمینه همفکریم، درحالیکه ادعاهایشان این سخن را تخطئه میکرد و مکتبشان تخطئه میکند.
شأن یک عده رهبر سیاستمدارِ دور از مسئولیتهای معنوی و ایمانی و الهی همین است. اما پیغمبران خدا نه، به آنچه گفتهاند، با تمام وجودشان مؤمن بودهاند؛ به آنچه مردم را به آن دعوت کردهاند، خود پیش از همه، شتابان رسیدهاند. معنی ندارد که من پای قُلۀ کوه بِلَمَم و بخوابم، عطشْ تمام وجود مرا بپژمرد و بیَفسُرد، بعد به شما بگویم آقایان، آن بالای کوه یک آب خوشگواری هست، بدوید، بروید، زود باشید، شتابان باشید، سارِعوا، سابِقوا؛ خود من از اینجا جُنب نخورم. حق دارند همه بگویند اگر راست میگفتی، اگر از وجود چشمۀ گوارایی خبر میداشتی، خودت هم که از تشنگی داری میسوزی بیچاره! خودت حرکت میکردی؛ پس دروغ میگویی، پس معتقد نیستی به آنچه میگویی. رهبران الهی پیش از همه، همچون پیشآهنگان یک راه، پرچم به دست، گام در راه، استوار، مشغول حرکت بودند و میرفتند، از همه جلوتر خودشان بودند. ابراهیم خلیلالرحمان میگوید اولکسی که اسلام آورد و درمقابل تو، پروردگارا، رام شد، خودِ من بودم بعد از من دیگرِ مردم، دنبال من سایر خلقالله بودند. این خاصیت رهبران الهی است. رهبر الهی اینجور باید باشد و اینجور است. پیغمبر اکرم در مهمترین و خطرناکترین حادثههای صدر اسلام خودش بود. درست است که عبدالله مسعود[6] کتک میخورد، درست است که خَبّاب[7] شکنجه میشد، درست است که عمّار یاسر[8] زیر شکنجه میافتاد، اما شکنجۀ خود پیغمبر از اینها کمتر نبود و بیشتر بود. وضع پیغمبر را اگر مقایسه کنید با وضع این مسلمانان پاکبازِ پیرامونش، میبینید که شدت عمل نسبت به خود رسولالله از آنها بیشتر و طاقتفرساتر بوده؛ پیشقدم، پیشگام.
ایمان از جملۀ خصوصیاتی است که در پیامبرانِ خدا هست و اینجا ایمان یعنی باور، قبول و پذیرشِ با تمام وجود، باور به آنچه میگوید. نشانۀ باورداشتن هم این است که خود، پیشاپیش دیگران در آن راه گام برمیدارد و حرکت میکند؛ لذا آیۀ قرآن به ما اینجور میآموزد، میفرماید: ﴿آمَنَ الرَّسولُ بِما اُنزِلَ اِلَيهِ مِن رَبِّهِ﴾[9] ایمان آورده است پیامبر به آنچه نازل شده است بهسوی او از پروردگارش، ﴿وَ المُؤمِنونَ﴾ مؤمنان و گرویدگان به او، آن افراد برجستهای که پیرامون او را گرفتند و بلندگوهای دعوت او شدند نیز چنینند، ﴿كُلٌّ آمَنَ بِاللهِ﴾ همگی یا هریک، ایمان آوردند به خدا، خدا را قبول کردند، باورشان آمد، ﴿وَ مَلائِكَتِهِ﴾ و فرشتگان خدا ﴿وَ كُتُبِهِ﴾ و کتابهای آسمانی از آغاز تا انجام یکسره، ﴿وَ رُسُلِهِ﴾ و همۀ پیامبران او را. ایمان پیغمبر و یارانش به همگان است، چون راه یک راه است،
در این ره انبیا چون ساربانند دلیل و رهنمای کاروانند[10]
همه ساربان یک قافله، قافلهسالار یک راه، راهبران بهسوی یک هدف، با مردم همهجا، همه همراه بودهاند و بهسوی یک مقصد پیش میتازیدهاند. ﴿لا نُفَرِّقُ بَينَ اَحَدٍ مِن رُسُلِهِ﴾ ـ این از زبان مؤمنین است ـ ما تفاوت نمیگذاریم میان هیچیک از پیغمبرانش. برای ما عیسی محترم است، همچنانکه موسی، همچنانکه ابراهیم، همچنانکه ادریس،[11] همچنانکه یعقوب، همچنانکه جرجیس،[12] همچنانکه نوح، همچنانکه تمام پیامبران از آغاز تا انجام؛ همه مأموران خدا بودند، مأموران یک هدف، مبشّران یک سعادت و یک بهشت، همه بر روی یک خط. ﴿لا نُفَرِّقُ بَينَ اَحَدٍ مِن رُسُلِهِ﴾ تفاوت نمیگذاریم میان هیچیک از پیامبرانش. (در بحثی که در زمینۀ اعتقاد به نبوت در همین سلسله انشاءالله در روزهای دیگر خواهم کرد، در وقت و نوبت خود، ممکن است به این مسئله هم اشارهای بکنم.)
﴿وَ قالوا﴾ دقت کنید به این دو، سه جمله که برای مطلبی که بعداً میگویم، محل شاهدی است. پس ایمان را پیغمبران دارند، پیغمبر ما هم دارد، مؤمنان و گرویدگان و پیوستگان به او هم، همه ایمان دارند. ﴿وَ قالوا﴾ و گویند، ﴿سَمِعنا وَ اَطَعنا﴾ شنیدیم، فهمیدیم، نیوشیدیم[13]، ﴿سَمِعنا﴾، نهاینکه به گوشمان خورد. سَمْع، سَمْع یعنی شنوایی؛ حالت شنوایی، غیر از گوش است، گوش بهمعنای این عضو جارحۀ[14] خاص، با لفظ اُذُن در عربی تعبیر میشود. سمع یعنی شنوایی. شما در فارسی هم میبینید، فلانکس را میگویند حرفگوشکن است، فلانکس حرف را میشنود. شنیدی چه گفتم یا نه؟ به مخاطبتان میگویید، شنیدی چه گفتم؟ خب معلوم است، بین شما نیممتر بیشتر فاصله نبود، صدایت تا ده متری هم میرفت، معلوم است که شنیده. میخواهی بگویی: فهمیدی چه گفتم؟ به مغزت فرو رفت؟ به خورد ذهنت رفت یا نرفت؟ اینها میگویند ﴿سَمِعنا﴾، ما با تمام وجود فهمیدیم آنچه را که خدا برای ما معین کرده و فرستاده بود. ﴿وَ اَطَعنا﴾ و اطاعت کردیم. یعنی چه؟ یعنی اطاعت ما کورکورانه نبود، اطاعت ما از روی روشنی و آگاهی و سمع بود. ﴿غُفرانَكَ رَبَّنا﴾ آمرزشت، مغفرتت پروردگارِ ما. پاداشی که از تو میخواهیم خدایا، مغفرت توست و نه چیز دیگر، ﴿وَ اِلَيكَ المَصيرُ﴾ بازگشت ما بهسوی توست. (که باز در زمینۀ مسئلۀ بازگشت بهسوی خدا بودن، حرفهای خیلی جالبی هست که در همین سلسله، در فصل معاد از قرآن، انشاءالله توضیح خواهم داد، اگر زنده بودیم و عمر و فرصتی بود.)[15]
تا اینجا چه فهمیدیم از این آیات؟ این نکته را که ایمان و باور، خاصیت وابستگان به دعوت اسلام است. آدمهایی که ایمانی ندارند، باوری ندارند، فقط چون دیگران رفتند، اینها هم احتیاطاً دارند میروند، اینها در حوزۀ قلمروی فکر اسلامی داخل نیستند، رودربایستی هم ندارد، ایمان لازم است. ایمان یعنی باور، به وضوح مطلب را پذیرفتن و قبول کردن، یعنی دنبال یک جاذبه حرکت کردن. اگر این جاذبه در مکتب دین و قرآن نباشد و دل تو را تسخیر نکرده باشد؛ یعنی اگر ایمان در این دل نباشد، این دل مرده است، زنده به نور اسلام نیست، نمیشود به آن گفت مُسلِم. پس ایمان لازم است. این مطلبِ اول.
مطلب دوم (که با «2» مشخص کردیم در این ورقهها)[16] این است که ایمان دوجور است. یکجور ایمان مقلّدانه، متعصبانه؛ چون پدران و بزرگتران باور کرده بودند، ما هم باور کردیم؛ چون در کتاب ما، در حوزۀ دین ما، اینجور میگویند، ما هم اینجور میگوییم، ولو تو دلیل بیاوری، بیخود آوردی، حرف تو را قبول نمیکنیم. اینهم یک نوع ایمان است، اما ایمانیست یا از روی تقلید یا از روی تعصب، دوجور است. یا از روی تقلید است، مثل عامۀ مردم؛ از نوع مردم اگر بپرسی آقا، از کجا گفتی که پیغمبر اسلام حق است؟ هیچ نمیدانند، هیچ نمیدانند! چون پدرها گفتند، چون معلم توی مدرسه گفته، چون مردم کوچه بازار معمولاً میگویند پیغمبر حق است، اینهم میگوید پیغمبر حق است. ایمان هم دارد ها؛ یعنی واقعاً باورش آمده که پیغمبر حق است، اما این باور از زبان این و آن و از روی تقلید و چشمبسته بهدست آمده است.
مثل همین ایمان مقلّدانه است ایمان متعصبانه؛ که بعضیها حاضرند العَیاذُبِالله به پیغمبرهای دیگر بیاحترامی کنند، برای خاطر دلخوشی پیغمبر ما! خیال میکنند در ملکوت اعلی هم میان پیغمبران تناقض هست: موسی! موسی کی بوده بابا، پیغمبر ما! و متأسفانه این مخصوص طبقۀ ناآگاه نیست. گاهی در میان طبقاتی که انسان انتظارات بیشتری از آنها دارد، انتظار دارد که بیشتر فهمیده باشند، بیشتر درک کرده باشند، ازاینگونه اشتباهات به چشم میخورد که نمونههایش را گاهی گوشهکنار دیدهایم و لزومی ندارد که بازگو کنیم. این را میگویند متعصبانه. چون دین اسلام چنین میگوید، این درست است و چون ادیان دیگر میگویند، غلط است. چون فلان عمل را ما مسلمانها انجام میدهیم، این درست است؛ چون دیگران فلان عمل دیگر را انجام میدهند، این غلط است. یک ایمانی دارد، اما این ایمان متکی به دلیل نیست، فقط از روی تعصب است. و تعصب میدانید یعنی جانبداری بدون دلیل، جانبداری از روی احساس، نه از روی منطق، این را میگویند تعصب. این ایمان مقلّدانه و متعصبانه است.
باید برای توجه شما دوستان عرض کنم، آن ایمانی که در اسلام ارزش دارد، ایمان مقلّدانه و متعصبانه نیست؛ یعنی ایمان مقلّدانه و متعصبانه قیمتی ندارد. دلیل میخواهید؟ از دهها دلیل یکی را بگویم و آن یک دلیل این است که ایمان وقتی از روی تقلید و تعصب بود، زائل شدنش هم بهآسانی کسبِ خودِ ایمانِ تقلیدی، آسان است. همانطورکه بچه، بدون هیچ زحمتی و شاگرد، بدون هیچگونه تلاشی، از پدر و مادر یا اولیای مدرسهاش یک ایمانی را مُفت گرفت، بههمین صورت هم دزدان ایمان، این ایمان را از او مُفت میگیرند. و ناگهان وقتی نگاه میکنی، یک نسل بیایمان، ایمانها همه غارتزده، از بینرفته، ایمانها همه پوچ شده؛ درمقابل شعلۀ مادیت، ایمانها مثل برفی در چلّۀ تابستان آب شده و به زمین فرورفته. چه کسی را دارم میگویم؟ خیلی عادی و معمولی است که بگویم نسل جوان، لکن باید عرض کنم که من نمیگویم آن نسل بیایمان، نسل جوان است؛ برای خاطر اینکه باز اگر شکوفههای ایمان را ما داریم از گوشهوکنار، بهصورت جلوهای، برقی مشاهده میکنیم، در نسل جوان داریم مشاهده میکنیم، باز مرحبا به نسل جوان که دنبال ایمان غیر تقلیدی و غیر متعصبانه و از روی آگاهی هستند. نهخیر، بنده نسل قبل از جوان را میخواهم بگویم، این نسل قبل از جوانِ اجتماع ما، اینهایی که به یک چیزهایی، بهصورت یک ایمانهای کوری عقیده دارند؛ البته که به مجلس روضهخوانی میرود، البته که به نماز جماعت، اگر پا بدهد میرود، اما چون از روی منطق نیست، چون از روی آگاهی و شعور و درک نیست، خیلی آسان حاضر است مسجد را هم به آتش بکشد، امام حسین را هم پامال کند و برای آن چیزی که برایش ارزش واقعی دارد، همۀ اینها را فدا کند، کمااینکه میکنند، کمااینکه میبینیم میکنند. و ما امروز یکی از بدبختیهایمان، مواجهۀ با نسل قبل از جوان است. آنهایی که از آگاهیها و روشنبینیهای خاصّ نسل جوان امروزِ مسلمان محروم ماندند، از آن ایمان عمیق راسخِ مصونمانده از آسیبِ زمانِ دو نسل قبل هم، متأسفانه محروم ماندند. نه آن درک و شعور و آگاهی هست که بتواند در سایۀ آن درک، یک ایمان مستقری در خود بهوجود بیاورد و قید پول و مقام و شهرت و محبوبیت و رفاه و آسودگی را بزند و نه یک صندوقچۀ محکم و حصار قویِ مستحکمی، مثل دو قرن پیش و یک قرن پیش در اطرافش هست که ایمانش را در صندوقخانه اقلاً حفظ کند، ولو همان ایمان مقلّدانه را.
آخر در صد سال قبل، اینهمه راهزنِ فکر و ایمان و عقیده وجود نداشت. آنروز هنوز دستهای دشمن، آن انگشتهای خائن، در داخل پیکر جامعۀ ما آنچنان راه نیافته بودند. هنوز نقشهها به این نتیجه نرسیده بود که باید ایمان مذهبی اصیل مردم را از آنها گرفت تا بتوان هر بلایی سرشان آورد، اینها بَعد شد. این نسل ماقبلِ جوان، این نسلی که امروز جوان نیست و جوانِ دیروز است، امروز در معرض یک سیل بنیانکن ایمان و عقیده قرار دارد و درمقابل این سیل، یک ایمان مستحکمی هم اقلاً ندارد. خوشا به حال آنکسانیکه ایمان خود را از روی آگاهی، از روی درک، از روی شعور، از روی فهم انتخاب میکنند. سیل میآید درختهای تناور را میبرد، اما آن گیاهی که اگرچه باریک و نازک و لطیف است، اما دو برابر خود، ریشهاش زیرِ زمین است، او همچنان سالم میماند، او میماند. آنچه که از بنیان است، زائلشدنی نیست با این حرفها.
بههرصورت، این یک حقیقت و یک نکتۀ مسلّم است در اسلام؛ برادران! ایمانِ ارزشمند، ایمان آگاهانه است، ایمانِ توأم با درک و شعور است، ایمانیست که از روی بصیرت، با چشم باز، بدون ترسِ از اشکال، بهوجود آمده باشد. آن ایمانی که فلان مرد مسلمان دارد، برای نگهداشتنش باید بگوییم روزنامه نخواند، فلان کتاب را نخواند، در کوچهبازار راه نرود، با فلانکس حرف نزند، سرما و گرما نخورد، آفتاب و مهتاب نبیند، تا بماند؛ این ایمان متأسفانه نخواهد ماند. ایمانی لازم است که آنچنان آگاهانه انتخاب شده باشد که در سختترین شرایط هم آن ایمان از او گرفته نشود. ﴿اِلّا مَن اُكرِهَ وَ قَلبُهُ مُطمَئِنٌّ بِالايمانِ﴾[17]، دربارۀ عمّار یاسر، آیۀ قرآن میگوید: اگر در زیر شکنجه، برای خاطر آنکه دشمن را از خود لحظهای منصرف کنی، یک جمله گفتی، بگو، ایمانِ تو ایمانی نیست که با شکنجه از قلبت زائل بشود. آن ایمانی که خَبّاببناَرَت دارد، آهن را داغ میکنند به گردنش میچسبانند، شوخی نیست، آهن گداخته را به بدنش نزدیک میکردند و به پوست بدنش میچسبانیدند، این بهخاطر آن ایمان آگاهانۀ عمیقش، دست برنمیداشت، ایمان این است.
ایمان از روی روشنی، از روی درک، از روی فکر، با محاسبههای صحیح وقتیکه انجام گرفت، آنوقت لازم نیست ما این ایمان را در پارچه و در کهنه و در صندوقچه و در صندوقخانه بگذاریم که مبادا گرما و سرما و گَردوخاک و غبار به آن آسیب برساند؛ آسیبی به آن نمیرسد. این ایمانهای ناشعورانه است که آدم مدام دلدل دارد، دغدغه دارد؛ مبادا، مبادا، مبادا. اگر بخواهیم ایمانها استوار باشد، اگر بخواهیم ایمانها زائل نشود، اگر بخواهیم ایمان، ایمان آگاهانه باشد، باید دائماً آگاهی بدهیم به آنکسانیکه میخواهیم مؤمن باشند. از آگاه شدنِ اینها واهمه نکنیم، از چشموگوش بستهماندن اینها لذت نبریم. راهش این است تا خوب مایۀ آگاهی در مغزها و دلها و فکرها بهوجود بیاید و با آن آگاهی، یک ایمان صحیح، مستحکم، یک بتنآرمه[18] در دل او بنا بشود، آنوقت با توپ شرَپنِل[19] هم بهقول جوانهای قدیمی، زائلشدنی نیست. اسلام میگوید ایمان، آگاهانه باید باشد. این آیاتی که در آخر سورۀ آلعمران است، ایمان آگاهانه را به ما معرفی میکند.
﴿اِنَّ في خَلقِ السَّماواتِ وَ الاَرِ﴾[20]، اینها مقدمه است، ﴿اِنَّ في خَلقِ السَّماواتِ وَ الاَرِ﴾ همانا در آفرینش آسمانها و زمین ﴿وَ اختِلافِ اللَّيلِ وَ النَّهارِ﴾ آمد و رفت شب و روز، ﴿لَآياتٍ﴾ همانا نشانههایی است، برای گیجها؟ برای بیهوشها؟ برای آنان که نمیاندیشند؟ ابدا! ﴿لِاُولِي الاَلبابِ﴾ برای خردمندان. خردمند، آنکه دارای خرد و نیروی فهمیدن است و او همۀ مردمند، درصورتیکه فکر و هوششان را بهکار بیندازند. واِلّ خردمندها از اول ولادت با یک آرم مخصوصی جدا نشدند که بگوییم ما جزو آنها نبودیم و خردمند نمیتوانیم بشویم و خردمندان چنین و چنانند، نه؛ خردمند یعنی همۀ ما مردم، با سه میلیارد انسانِ دیگر که در دنیا هستند، همه خردمندند، بهشرط آنکه این نیروی خرد را که در آنها هست، یکخُرده بهکار بیندازند. این ماشین را اگر پول دادید خریدید، در خانه گذاشتید، بازَش نکردید، از آن کار نکشیدید، بعد از مدتی بگذرد، سراغش بروید، میبینید کارآمدی ندارد، کارآیی ندارد، زنگ زده است، اگر زنگزده هم نباشد، رُو و روان نیست. تقصیر ماشین نبود، تقصیر تو بود که بهکارش نزدی. اولیالالباب یعنی آنها که نیروی فکر و اندیشه و خرد را بهکار میزنند تا خردمند میشوند.
چه کسانیاند اولیالالباب؟ ببینید، اینجا یکی از نکات لطیف قرآن است. وقتیکه اولیالالباب را میخواهد بگوید، خردمندان را میخواهد بگوید و میخواهد معرفی بکند، اگر مردم معمولی بخواهند معرفی کنند، میگویند خردمند آنکسی است که در همۀ امور زندگیاش پیشرو است، در هیچ کار سرش کلاه نمیرود، در کاسبیها، در پُلتیکها،[21] در سیاستبازیها، در معارضهها و مقابلههای با حریفها، همهجا دستِ او روی دست حریفهاست. قرآن چون هیچیک از این بازیگریها را قبول ندارد، چون ارزش واقعی را برای انسان، اتصال و ارتباط با خدا میداند، خردمند را بهاینصورت معرفی میکند؛ خردمند ازنظر قرآن آنکسی است که این عالیترین ارزشها را بیشاز همهچیز و همهکس مورد نظر داشته باشد. ﴿الَّذينَ يَذكُرونَ اللهَ﴾ آن کسانیاند خردمندان که یاد میکنند خدا را، ﴿قِياماً﴾ در حال ایستاده، ﴿وَ قُعوداً﴾ در حال نشسته، ﴿وَ عَلی جُنوبِهِم﴾ در حال به یک پهلو افتاده. یعنی در همهحال، در همهحال به یاد خدایند. اما این به یاد خدا بودن بهمعنای یک حالتِ عرفانی خلسهآمیز درویشمآبانه نیست که بعضی دلشان خوش باشد که خیلی خب، ما هم همیشه به یاد خداییم، همیشه هو میزنیم، نه؛ به یاد خدا بودنِ فعال، به یاد خدا بودنی که عملی محسوب میشود. چطور مگر؟
﴿وَ يَتَفَكَّرونَ في خَلقِ السَّماواتِ وَ الاَرِ﴾ و میاندیشند در آفرینش آسمانها و زمین، در حال تفکرند. ببینید اولیالالباب، خردمندان آن کسانیاند که در حال تفکر باشند، ﴿وَ يَتَفَكَّرونَ في خَلقِ السَّماواتِ وَ الاَرضِ﴾. بعد که این تفکر و اندیشمندی را انجام میدهند، به زبانِ دل و زبان ظاهر چنین میگویند: ﴿رَبَّنا﴾ پروردگار ما! ﴿ما خَلَقتَ هذا باطِلاً سُبحانَكَ﴾ این را به بیهوده نیافریدهای، منزهی تو از این کار که به بیهوده بیافرینی؛ یعنی مهمترین و اساسیترین نقطۀ یک ایدئولوژی.[22]
هر ایدئولوژیِ زندگیساز، نقطۀ اساسیاش این است که من اینجا برای کاری هستم. اگر معتقد به خداست، میگوید مرا برای کاری آوردند؛ اگر معتقد به خدا نیست، میگوید من بههرحال کاری دارم اینجا. ببینید اساسیترینِ نقاطِ یک فلسفۀ فکری که الهامبخش یک زندگی فردی و اجتماعی بشود، همین است: ﴿رَبَّنا ما خَلَقتَ هذا باطِلاً﴾. الهی است، معتقد به خداست؛ لذا میگوید پروردگارِ ما، تو این آسمان و زمین را، اینهمه غوغا را، به بیهوده و پوچی نیافریدهای، ﴿سُبحانَكَ﴾ تو از این منزه و پیراستهای که کار بیهوده بکنی؛ پس من مسئولیتی دارم، پس من باید راهی را بپیمایم، پس من درمقابل این نظم عجیب و شگفتآور، یک نقطهای هستم و برای کاری. در این نظم عجیب، یک جایی هم من دارم که اگر آنجا را بهصورت درست و صحیح، آن عمل را بهصورت آنچنانی که تو خواستهای انجام ندهم، این نظم را خراب کردهام. ﴿سُبحانَكَ فَقِنا عَذابَ النّارِ﴾ پس ما را از شکنجۀ آتش محفوظ و مصون بدار؛ آتش قیامت، که با وجود اینکه واقعیتی است، سمبلِ آتش قهر و خشم و انتقام خدا و تکوین عالم نیز هست.
باید دقت کنید، اینها همه مقدمه است، مقدمه است برای اینکه ایمان آگاهانه را از توی این آیات، درست لمس کنیم، باید تا حالا خود دوستان توجه پیدا کرده باشید که چگونه آگاهی از این آیات متصاعد میشود، برمیخیزد؛ اما حالا دقت کنید. ﴿رَبَّنا اِنَّكَ مَن تُدخِلِ النّارَ فَقَد اَخزَيتَهُ﴾ پروردگار ما، آنکسی را که تو به آتش وارد کنی، رسوا و خوار و زبون کردی، ﴿وَ ما لِلظّالِمينَ مِن اَنصارٍ﴾ و ستمگران را که تو داخل آتش کردی، هیچ یاور و پشتیبانی نیست، نه از تکوین و نه دستی از غیب، بههیچصورت. یعنی آنکسانیکه در راه ظلم و ستم، در راه کفر و نفاق، در راه باطل حرکت میکنند، محکوم به زوال و نیستیاند، هیچچیزی در این عالم آنها را حمایت نمیکند.
خب، ﴿رَبَّنا﴾، این خردمندانِ باهوش، این اولیالالباب، این متفکران در آسمان و زمین، اینکسانیکه فهمیدهاند که در این جهان به بیهوده نیامدهاند و این جهان به بیهوده آفریده نشده است، ادامۀ سخن میدهند ـ میرسیم اینجا به ایمان ـ میگویند: ﴿رَبَّنا﴾ ای پروردگارِ ما، ﴿اِنَّنا سَمِعنا﴾ ما شنیدیم و فهمیدیم، با گوشِ تن و با گوشِ دل، ﴿مُنادِياً﴾ منادی و غریودهی را که ﴿يُنادی لِلايمانِ﴾ برای ایمان ندا میکرد، صَلای[23] ایمان میداد، ﴿اَن آمِنوا بِرَبِّكُم﴾ میگفت به پروردگارتان ایمان بیاورید، ﴿فَآمَنّا﴾ آنوقت ما ایمان آوردیم. چهجور ایمانی آوردند اینها؟ یک نفر گفته ایمان بیاورید، ایمان آوردند؟ نه؛ اینها همان اولیالالبابند، همان متفکرانند. این منادی ممکن است به ظاهر پیغمبری باشد، اما در باطن، پیامبر عقل و تفکر و بینشِ آنهاست که آنها را بهسوی ایمانِ خدا فرامیخواند و دعوت میکند. پس منادی به آنها گفته ایمان بیاورید، آنها از روی بینش، از روی درک، از روی شعور و آگاهیِ کامل ایمان آوردند. اینجور ایمانی در اسلام مطلوب است: ایمان آگاهانه. خب، این هم مطلب دوم.
یک مطلب سومی هم هست که آن را خیلی مختصر عرض میکنم؛ (چون یک مقداری از وقت اول جلسهمان گرفته شد متأسفانه.) مطلب سوم این است که چون ایمان آگاهانه ازنظر اسلام مطلوب است، چونکه خدای متعال ایمان ناآگاهانه را قبول ندارد و ارج و ارزشی برایش قائل نیست؛ لذا چندین جای قرآن، ایمانهای کورکورانۀ مقلّدانۀ متعصبانه، که غالباً هم اینجور ایمانها آدم را با مغز به زمین میکوبند، اینچنین ایمانهایی را با شدت توبیخ میکند. یک آیهاش را اینجا نوشتیم که اگر بخواهم پیدا کنم در قرآن یکقدری مشکل میشود.
﴿وَ اِذا قيلَ لَهُم تَعالَوا اِلی ما اَنزَلَ اللهُ وَ اِلَی الرَّسولِ﴾[24] ـ صحبت از کافران و مرتجعان است ـ و چون به آنان گفته شود که بیایید بهسوی آنچه خدا فرستاده است و بیایید بهسوی پیامبر.(آنجوری که من ترجمه کردم اینجا: و چون به آنان گفته شود که بیایید و آنچه را خدا فرستاده و پیامبر میآموزد، بیازمایید و بفهمید.) خب بیایید نزدیک بفهمید دیگر، بیایید گوش کنید، ببینید چه میگوید پیغمبر، حرفی دارد پیغمبر؟ جوابشان چیست؟ بهجای اینکه بیایند، بهجای اینکه فکر کنند، بهجای اینکه سعی کنند تا بفهمند و راهشان را انتخاب بکنند، ﴿قالوا﴾ گویند: ﴿حَسبُنا ما وَجَدنا عَلَيهِ آباءَنا﴾ راه و رسمی که پدران خود را بر آن یافتیم، ما را بس. ما دنبال این حرفهای تازه نمیرویم. کافر، به گفتۀ یکی از محققین، کفار در قرآن، همهجا یک اسم و تعبیر دیگری هستند از مرتجعان قرنها و عصرها. همهجا پیغمبر، روشنفکر زمان است، حرف نو دارد، راه نو دارد، بهسوی نو دعوت میکند، اما کافران و مخالفان، متعصبان و مقلّدان و متحجّران و مرتجعانی هستند که راه نوی او را نمیپسندند و نمیپذیرند. حرفشان هم این است که: ره چنان رو که رهروان رفتند[25]. ما، پدر، مادرهایمان را اینجور ندیدیم، ما پدرهایمان را جور دیگری دیدیم، میخواهیم همانجور بفهمیم، همانجور عمل کنیم. آنوقت قرآن در جواب چه میگوید؟ ﴿اَ وَ لَو كانَ آباؤُهُم لا يَعلَمونَ شَيئاً وَ لا يَهتَدونَ﴾، اینها کارِ این تقلید از پدران را به آنجا رساندند که: هرچند پدرانشان چیزی نمیدانستند و راه نمییافتند نیز، (متأسفانه ترجمۀ این فراز اخیر، این جملۀ اخیر ِاز آیه، اینجا نوشته نشده، لکن من در آن کاغذ نوشته بودم و فراموش شده ظاهرا ًکه نوشته بشود.) بههرصورت، قرآن به اینها میگوید: ولو پدرهایتان هیچچیز نمیفهمیدند، هیچراهی نمییافتند، نمیتوانستند درست خیر و شرّ خودشان را بفهمند، بازهم شما از آنها تقلید میکنید؟ ببینید تقلید را چطور ملامت و شماتت میکند.
(خب، حاال این آیات آخر سورۀ آلعمران را، تالوتگر عزیز ما جناب آقای فاطمی امروز تالوت میکنند. بعد از آنیکه تمام شد، من دو مطلب دارم که میخواهم عرض بکنم و خواهش میکنم که آقایان کامال ًدقت کنید، بعد از تالوت ایشان بلند نشوید، تا من بلند شوم و دو مطلب میخواهم عرض بکنم، جناب آقای فاطمی بفرمایید.)
پاورقیها
۱.اصطلاحی که به کشور کمونیستی شوروی و کشورهای متحد آن داده شده بود.
۲.مولانا محمودُ الحسن (1920-1851 م) معروف به پدر هند (شیخالهند)، اولین دانشجوی مدرسۀ علمیۀ معروف دیوبندیِ هند و شاگرد مولانا احمد رشیدگنگویی که بعدها عهدهدار مدیریت مدرسه شد. ایشان از رهبران مسلمانان هند در مبارزه با استعمار انگلستان بود که بارها به زندان و تبعید محکوم شد. او مبدع نظریۀ نهضت عدم همکاری با انگلیس بود.
۳.ابوالکلام محییالدین احمد (1959-1888 م) متخلص به آزاد، از علما و رهبران مبارز مسلمانان هند است. او فعالیت مبارزاتی خود را با انتشار هفتهنامۀ اللهال آغاز کرد. در ادامه مدرسۀ دارالارشاد را تأسیس کرد. حکومت مدتی بعد مدرسه را تعطیل و او را به منطقهای کوهستانی تبعید کرد. بعد از تبعید، در کنار گاندی در صف مبارزه با استعمار ایستاد. بعد از استقلال هند، مسئولیت وزارت آموزش و تحقیقات علمی هند را عهدهدار شد.
۴.مولانا شوکتعلی (1938-1873 م) و مولانا محمدعلی (1931-1878 م) دو برادر از علمای شیعۀ هند بودند که در جریان جنگ جهانی اول، در حمایت از پادشاه امپراتوری عثمانی، جریانی به نام «نهضت خلافت» بهراه انداختند. آنها در ادامۀ مبارزات خود، همراه با گاندی علیه استعمار انگلستان بهپاخاستند و تلاش فراوانی برای اتحاد مسلمانان و هندوها انجام دادند.
۵.مکتبی عرفانی و قدیمیتر از بودیسم که پیروان آن متضمن پیمانهایی هستند ازجمله: تعهد بر عدم کشتن و آزردن جانوران، خودداری از گفتار و کرداری که منجر به خشم و دروغ شود، عدم دستدرازی به اموال دیگران، حرام کردن لذات جنسی بر خود، ترک هرگونه دلبستگی اندک یا بسیار به اشیاء، اعم از جاندار یا بیجان.
۶.ایشان از اولین افرادی است که به پیامبر ایمان آورد و بین ایمانآورندگان، اولین کسی است که در مکه و برای دعوت قریش به اسلام، آیات قرآن را تلاوت میکرد. پس از تحمل شکنجههای بسیار، به دستور پیامبر به حبشه هجرت کرد. در زمان خلیفه دوم، همراه با عمار یاسر، به عنوان آموزگار قرآن به کوفه فرستاده شد. به دلیل مخالفتهایش با حاکم کوفه در زمان عثمان، به مدینه آورده شد. عبدالله مسعود سرانجام در سال سیودو هجری بر اثر بیماری عارض از ضرب و شتم عمّال خلیفه از دنیا رفت.
۷.خَبّاببنأرت، اهل نبطیه و از بردگانی بود که به ندای پیامبر لبیک گفت و با وجود شکنجههای بسیار، در کنار ایشان ماند. در جنگهای صفین و نهروان همراه امیرالمؤمنین بود. حضرت پس از وفات او، در کلامی ـ حکمت 42 نهجالبلاغه ـ در وصفش چنین فرمودند: «خدا خبّاب را رحمت کند که با رغبت اسلام آورد، برای اطاعت از فرمان خدا هجرت کرد، به مقدار کفایتش قناعت ورزید، از خداوند خشنود بود، و زندگیاش را با جهاد سپری کرد.»
۸.او به همراه پدرش یاسر و مادرش سمیه آیین اسلام را پذیرفتند. عمار درحالیکه پدر و مادرش در زیر شکنجه جان باخته بودند، از پیامبر برائت جست تا در امان بماند. آنگاه این آیه نازل شد: «...مگر آنکس که مجبور شده و قلبش مطمئن به ایمان است.» عمار پس از رحلت پیامبر در کنار امیرالمؤمنین باقی ماند. وی در زمان خلیفۀ دوم، مدتی فرماندار کوفه بود که با بدگویی عدهای، خلیفه او را خلع کرد. او نقشی مؤثر در تجهیز سپاه حضرت در جنگ جمل و پاسخ به شبهات سپاهیان آن حضرت در نبرد صفین داشت. عمار در سن نودویک سالگی، در نبرد صفین به شهادت رسید.
۹.سوره مبارکه بقره/ آیه 285
۱۰.یکی خط است از اول تا به آخر / بر او خلق جهان گشته مسافر در این ره انبیا چون ساربانند / دلیل و رهنمای کاروانند وز ایشان سید ما گشته سالار / هم او اول هم او آخر در این کار (شیخ محمود شبستری)
۱۱.حضرت ادریس بعد از حضرت آدم و شیث به مقام پیامبری برانگیخته شد. طبق روایتی از امام صادق، ایشان به سبب تدریس بسیار به ادریس شهرت یافت. خداوند بهواسطۀ این پیامبر، خط و کتابت را به بشر آموخت.
۱۲.پیامبری که در قوم بنیاسرائیل و سالیانی بعد از حضرت عیسی به نبوت برانگیخته شد. ایشان در راه دعوت قوم خود و انذار حاکم آن زمان، متحمل شکنجههای بسیار شد.
۱۳.گوش کردن، درک کردن
۱۴.(جرح) اندام و اعضای بدن
۱۵.متأسفانه فرصت ارائه بحث «معاد» در این سلسله جلسات پیش نیامد.
۱۶.به پلیکپی انتهای جلسه مراجعه بفرمایید.
۱۷.سوره مبارکه نحل/ آیه 106
۱۸.بتنی که با گذاشتن میلگرد تقویت شده است.
۱۹.نوعی توپ قدیمی است که داخل گلولۀ اصلی آن گلولههای متعدد منفجره قرار میدهند. گلوله اصلی پس از شلیک، در مسیر خود و نزدیک به هدف منفجر میشود و گلولههای داخل خود را آزاد میکند که در منطقه بزرگی فرو میریزند و باعث تلفات فراوان میشوند.
۲۰.سوره مبارکه آلعمران/ آیات 190 تا 193
۲۱.سیاست
۲۲.مجموعه اعتقادات، جهانبینی
۲۳.(صلو) بانگزدن و فراخواندن
۲۴.سوره مبارکه مائده/ آیه 104
۲۵.این نصیحت قبول کن از ما / تا درآیی به جنّتُالمأوی ره چنان رو که رهروان رفتند / راه رفتند و راه را رفتند (شاه نعمتالله ولی)