رهبری روحانیون مسلمان و هندو در سراسر نهضت نودساله
… با کمال تعجب نگاه کردند، دیدند بر روی پیشانی رهبران این کشورِ کمونیستی نقش تیلاک هست. تیلاک یا تیلَک یکی از رهبران آزادیخواه هندوستان بود که روحانی بود. یکی از روحانیون بزرگ هندو بود که پیشوا و پیشروِ انقلاب هندوستان در یک قطعهای از زمان به شمار میآمد. بد نیست این را به شما عرض کنم در حاشیۀ این حرفها ـ که البته ارتباطی به مطلب مورد بحث من ندارد، اما دانستنش بد نیست ـ نهضت هندوستان که از روز شکوفاییاش تا روز نتیجهگیریاش نود سال تمام طول کشیده؛ از اول تا آخر، رهبران اساسیاش روحانیون بودند. یا روحانیون مسلمان مثل مولانا شاه محمود دهلوی، مولانا محمودُ الحسن،[2] مولانا ابوالکلام آزاد،[3] مولانا محمّدعلی، مولانا شوکتعلی،[4] که مولانا یعنی آیتالله، مولانا در تعبیر مسلمانان هند، یک چیزی معادل حضرت آیتاللهی است که ما داریم، آیتالله محمّدعلی، آیتالله شوکتعلی، آیتالله ابوالکلام، آیتالله محمودُ الحسن، این آیتاللهها رهبران بزرگ نهضت هندوستانند از طرف مسلمانها؛ از طرف هندوها ماهاتما گاندی یک روحانی هندو، یک روحانی جِیْنی و وابسته به مکتب جِیْنیزم[5] بود.