هنگامیکه موسیبنجعفر پس از سالها حبس در زندان هارونی مسموم و شهید شد، در قلمرو وسیع سلطنت عباسی، اختناقی کامل حکمفرما بود. در آن فضای گرفته که به گفتۀ یکی از یاران علیبنموسی علیهالسلام «از شمشیر هارون خون میچکید»[1]، بزرگترین هنر امام معصوم و بزرگوار ما آن بود که توانست درخت تشیّع را از گزند توفانِ حادثه به سلامت بدارد و از پراکندگی و دلسردی یارانِ پدر بزرگوار مانع شود. با شیوۀ تقیّهآمیزِ شگفتآوری جان خود را که محور و روح جمعیت شیعیان بود حفظ کرد و در دوران قدرت مقتدرین خلفای بنیعباس و در دوران استقرار و ثبات کامل آن رژیم، مبارزات عمیق امامت را ادامه داد. تاریخ نتوانسته است ترسیم روشنی از دوران دهسالۀ زندگی امام هشتم در زمان هارون و بعد از او در دوران پنجسالۀ جنگهای داخلی میان خراسان و بغداد به ما ارائه کند، اما به تدبر میتوان فهمید که امام هشتم در این دوران همان مبارزۀ درازمدت اهلبیت را که در همۀ اعصارِ بعد از عاشورا استمرار داشته، با همان جهتگیری و همان اهداف ادامه میداده است.
هنگامیکه مأمون در سال صدونودوهشت از جنگِ قدرت با امین فراغت یافت و خلافت بیمنازع[2] را بهچنگ آورد، یکی از اولین تدابیر او حل مشکل علویان و مبارزات تشیّع بود. او برای این منظور، تجربۀ همۀ خلفای سلفِ خود را پیش چشم داشت. تجربهای که نمایشگر قدرت و وسعت و عمق روزافزون آن نهضت و ناتوانی دستگاههای قدرت از ریشهکنکردن و حتی متوقف و محدود کردن آن بود. او میدید که سَطوَت[3] و حشمت هارونی حتی با به بندکشیدن طولانی و بالاخره مسمومکردن امام هفتم در زندان هم نتوانست از شورشها و مبارزات سیاسی، نظامی، تبلیغاتی و فکری شیعیان مانع شود. او اینک درحالیکه از اقتدار پدر و پیشینیان خود نیز برخوردار نبود و بهعلاوه بر اثر جنگهای داخلی میان بنیعباس، سلطنت عباسی را در تهدید مشکلات بزرگی مشاهده میکرد، بیشک لازم بود به خطر نهضت علویان به چشم جدیتری بنگرد.
شاید مأمون در ارزیابی خطر شیعیان برای دستگاه خود واقعبینانه فکر میکرد. گمان زیاد بر این است که فاصلۀ پانزدهسالۀ بعد از شهادت امام هفتم تا آن روز و بهویژه فرصت پنجسالۀ جنگهای داخلی، جریان تشیّع را از آمادگی بیشتری برای برافراشتن پرچم حکومت علوی برخوردار ساخته بود.
مأمون این خطر را زیرکانه حدس زد و در صدد مقابله با آن برآمد و بهدنبالۀ همین ارزیابی و تشخیص بود که ماجرای دعوت امام هشتم از مدینه به خراسان و پیشنهاد الزامی ولیعهدی به آن حضرت پیش آمد و این حادثه که در همۀ دوران طولانی امامت کمنظیر و یا در نوع خود بینظیر بود، تحقق یافت.
اکنون جای آن است که بهاختصار، حادثۀ ولیعهدی را مورد مطالعه قرار دهیم. در این حادثه امام هشتم علیبنموسی الرضا در برابر یک تجربۀ تاریخی عظیم قرار گرفت و در معرض یک نبرد پنهانی سیاسی که پیروزی یا ناکامی آن میتوانست سرنوشت تشیّع را رقم بزند، واقع شد.
در این نبرد، رقیب که ابتکار عمل را بهدست داشت و با همۀ امکانات به میدان آمده بود، مأمون بود. مأمون با هوشی سرشار و تدبیری قوی و فهم و درایتی بیسابقه قدم در میدانی نهاد که اگر پیروز میشد و اگر میتوانست آنچنانکه برنامهریزی کرده بود کار را به انجام برساند، یقیناً به هدفی دست مییافت که از سال چهل هجری یعنی از شهادت علیبنابیطالب هیچیک از خلفای اموی و عباسی با وجود تلاش خود نتوانسته بودند به آن دست یابند، یعنی میتوانست درخت تشیّع را ریشهکن کند و جریان معارضی را که همواره همچون خاری در چشم سردمداران خلافتهای طاغوتی فرو رفته بود، بهکلی نابود سازد.
اما امام هشتم با تدبیری الهی بر مأمون فائق آمد و او را در میدان نبرد سیاسیای که خود بهوجود آورده بود، بهطور کامل شکست داد. و نهفقط تشیّع، ضعیف یا ریشهکن نشد بلکه حتی سال دویستویک هجری، یعنی سال ولایتعهدی آن حضرت، یکی از پربرکتترین سالهای تاریخ تشیّع شد و نفَس تازهای در مبارزات علویان دمیده شد. و اینهمه به برکت تدبیر الهی امام هشتم و شیوۀ حکیمانهای بود که آن امام معصوم در این آزمایش بزرگ از خویشتن نشان داد.
برای اینکه پرتویی بر سیمای این حادثۀ عجیب افکنده شود به تشریح کوتاهی از تدبیر مأمون و تدبیر امام در این حادثه میپردازیم.
مأمون از دعوت امام هشتم به خراسان چند مقصود عمده را تعقیب میکرد:
اولین و مهمترینِ آنها، تبدیل صحنۀ مبارزات حاد انقلابی شیعیان به عرصۀ فعالیت سیاسی آرام و بیخطر بود. همانطورکه گفتم شیعیان در پوشش تقیّه، مبارزاتی خستگیناپذیر و تمامنشدنی داشتند، این مبارزات که با دو ویژگی همراه بود، تأثیر توصیفناپذیری در برهمزدن بساط خلافت داشت، آن دو ویژگی، یکی مظلومیت بود و دیگری قداست[4].
شیعیان با اتکای به این دو عاملِ نفوذ، اندیشۀ شیعی را که همان تفسیر و تبیین اسلام از دیدگاه ائمه اهلبیت است، به زوایای دل و ذهن مخاطبین خود میرساندند و هرکسی را که از اندک آمادگی برخوردار بود به آن طرز فکر متمایل و یا مؤمن میساختند و چنین بود که دایرۀ تشیّع، روزبهروز در دنیای اسلام گسترش مییافت. و همان مظلومیت و قداست بود که با پشتوانۀ تفکر شیعی، اینجاوآنجا در همۀ دورانها قیامهای مسلحانه و حرکات شورشگرانه را ضد دستگاههای خلافت سازماندهی میکرد.
مأمون میخواست یکباره آن خفا و استتار را از این جمع مبارز بگیرد و امام را از میدان مبارزۀ انقلابی به میدان سیاست بکشاند و بدین وسیله کارایی نهضت تشیّع را که بر اثر همان استتار و اختفا روزبهروز افزایش یافته بود، به صفر برساند. با این کار، مأمون آن دو ویژگی مؤثر و نافذ را نیز از گروه علویان میگرفت. زیرا جمعی که رهبرشان فرد ممتاز دستگاه خلافت و ولیعهدِ پادشاه مطلقالعنان وقت و متصّرف[5] در امور کشور است، نه مظلوم است و نه آنچنان مقدس.
این تدبیر میتوانست فکر شیعی را هم در ردیف بقیۀ عقاید و افکاری که در جامعه طرفدارانی داشت قرار دهد و آن را از حد یک تفکر مخالف دستگاه که اگرچه ازنظر دستگاهها، ممنوع و مبغوض است، ازنظر مردم بهخصوص ضُعفا، پرجاذبه و استفهامبرانگیز است، خارج سازد.
دوم تخطئۀ[6] مدعای تشیّع مبنیبر غاصبانهبودن خلافتهای اموی و عباسی، و مشروعیتدادن به این خلافتها بود. مأمون با این کار به همۀ شیعیان، مُزوّرانه[7] ثابت میکرد که ادعای غاصبانه و نامشروع بودن خلافتهای مسلط که همواره جزو اصول اعتقادی شیعه بهحساب میرفته یک حرف بیپایه و ناشی از ضعف و عقدههای حقارت بوده است، چه اگر خلافتهای دیگران نامشروع و جابرانه بود، خلافت مأمون هم که جانشین آنهاست میباید نامشروع و غاصبانه باشد، و چون علیبنموسی الرضا با ورود در آن دستگاه و قبول جانشینی مأمون، او را قانونی و مشروع دانسته پس باید بقیۀ خلفا هم از مشروعیت برخوردار بوده باشند و این نقض همۀ ادعاهای شیعیان است. با این کار نهفقط مأمون از علیبنموسی الرضا بر مشروعیت حکومت خود و گذشتگانش اعتراف میگرفت بلکه یکی از ارکان اعتقادی تشیّع را که همان ظالمانهبودن پایۀ حکومتهای قبلی است نیز در هم میکوبید.
علاوهبراین، ادعای دیگر شیعیان مبنی بر زهد و پارسایی و بیاعتنایی ائمه به دنیا نیز با این کار نقض میشد، و چنین وانمود میشد که آن حضرت فقط در شرایطی که به دنیا دسترسی نداشتهاند نسبت به آن زهد میورزیدند و اکنون که درهای بهشت دنیا به روی ایشان باز شد، بهسوی آن شتافتند و مثل دیگران خود را از آن مغتنم[8] کردند.
سوم اینکه مأمون با این کار، امام را که همواره یک کانون معارضه و مبارزه بود در کنترل دستگاههای خود قرار میداد و بهجز خودِ آن حضرت، همۀ سران و گردنکشان و سلحشوران علوی را نیز در سیطرۀ خود درمیآورد، و این موفقیتی بود که هرگز هیچیک از اسلاف مأمون ـ چه بنیامیه و چه بنیعباس ـ بر آن دست نیافته بودند.
چهارم اینکه امام را که یک عنصر مردمی و قبلۀ امیدها و مرجع سؤالها و شِکوهها بود در محاصرۀ مأموران حکومت قرار میداد و رفتهرفته رنگ مردمیبودن را از او میزدود و میان او و مردم و سپس میان او و عواطف و محبتهای مردم فاصله میافکند.
هدف پنجم این بود که با این کار برای خود وجهه و حیثیتی معنوی کسب میکرد. طبیعی بود که در دنیای آن روز همه او را بر اینکه فرزندی از پیغمبر و شخصیت مقدس و معنوی را به ولیعهدی خود برگزیده و برادران و فرزندان خود را از این امتیاز محروم ساخته است، ستایش کنند؛ و همیشه چنین است که نزدیکی دینداران به دنیاطلبان از آبروی دینداران میکاهد و بر آبروی دنیاطلبان میافزاید.
ششم آنکه در پندار مأمون، امام با این کار به یک توجیهگر دستگاه خلافت بدل میگشت. بدیهی است شخصی در حد علمی و تقوایی امام با آن حیثیت و حرمت بینظیری که وی بهعنوان فرزند پیامبر در چشم همگان داشت، اگر نقش توجیه حوادث را در دستگاه حکومت برعهده میگرفت، هیچ نغمۀ مخالفی نمیتوانست خدشهای بر حیثیت آن دستگاه وارد سازد، این همان حصار مَنیعی[9] بود که میتوانست همۀ خطاها و زشتیهای دستگاه خلافت را از چشمها پوشیده بدارد.
بهجز اینها هدفهای دیگری نیز برای مأمون متصور بود.
چنانکه مشاهده میشود این تدبیر بهقدری پیچیده و عمیق است که یقیناً هیچکس جز مأمون نمیتوانست آن را بهخوبی هدایت کند و بدینجهت بود که دوستان و نزدیکان مأمون از ابعاد و جوانب آن بیخبر بودند. از برخی گزارشهای تاریخی چنین برمیآید که حتی فضلبنسهل وزیر و فرماندۀ کل و مقربترین فرد دستگاه خلافت نیز از حقیقت و محتوای این سیاست، بیخبر بوده است. مأمون حتی برای اینکه هیچگونه ضربهای بر هدفهای وی از این حرکت پیچیده وارد نیاید داستانهای جعلی برای علت و انگیزۀ این اقدام میساخت و به اینوآن میگفت.
حقاً باید گفت سیاست مأمون از پختگی و عمق بینظیری برخوردار بود، اما آنسوی دیگرِ این صحنۀ نبرد، امام علیبنموسی الرضا است و همین است که علیرغم زیرکی شیطنتآمیز مأمون، تدبیر پخته و همهجانبۀ او را به حرکتی بیاثر و بازیچهای کودکانه بدل میکند. مأمون با قبول آنهمه زحمت و با وجود سرمایهگذاری عظیمی که در این راه کرد از این عمل نهتنها طَرفی برنَبست[10] بلکه سیاست او به سیاستی بر ضد او بدل شد. تیری که با آن، اعتبار و حیثیت و مدعاهای امام علیبنموسی الرضا را هدف گرفته بود، خودِ او را آماج قرار داد، بهطوریکه بعد از گذشت مدتی کوتاه ناگزیر شد همۀ تدابیر گذشتۀ خود را کَاَنلَمیَکُن[11] شمرده، بالاخره همان شیوهای را در برابر امام در پیش بگیرد که همۀ گذشتگانش در پیش گرفته بودند یعنی «قتل»، و مأمون که در آرزوی چهرۀ قداستمآبِ خلیفهای موجّه و مقدس و خردمند، اینهمه تلاش کرده بود سرانجام در همان مَزبلهای[12] که همۀ خلفای پیش از او در آن سقوط کرده بودند، یعنی فساد و فحشا و عیش و عشرت توأم با ظلم و کبر، فروغلتید.
دریدهشدن پردۀ ریای مأمون در زندگی پانزدهسالۀ او پس از حادثۀ ولیعهدی را در دهها نمونه میتوان مشاهده کرد که ازجمله بهخدمتگرفتن قاضیالقضاتی فاسق و فاجر و عیاش همچون یحییبناَکثم و همنشینی و مجالست با عموی خواننده و خنیاگرش ابراهیمبنمهدی، و آراستن بساط عیش و نوش و پردهدری در دارالخلافۀ او در بغداد است. اکنون به تشریح سیاستها و تدابیر امام علیبنموسی الرضا در این حادثه میپردازیم.
1. هنگامیکه امام را از مدینه به خراسان دعوت کردند آن حضرت فضای مدینه را از کراهت و نارضایی خود پُر کرد، بهطوریکه همهکس در پیرامون امام یقین کردند که مأمون با نیت سوء، حضرت را از وطن خود دور میکند. امام بدبینی خود به مأمون را با هر زبانِ ممکن به همۀ گوشها رساند. در وداع با حرم پیغمبر، در وداع با خانوادهاش هنگام خروج از مدینه،[13] در طواف کعبه که برای وداع انجام میداد،[14] با گفتار و رفتار، با زبان دعا و زبان اشک، بر همه ثابت کرد که این سفر، سفر مرگ اوست. همۀ کسانی که باید طبق انتظار مأمون نسبت به او خوشبین و نسبت به امام بهخاطر پذیرشِ پیشنهاد او بدبین میشدند، در اولین لحظات این سفر دلشان از کینۀ مأمون که امام عزیزشان را اینطور ظالمانه از آنان جدا میکرد و به قتلگاه میبُرد لبریز شد.
2. هنگامیکه در مَرو پیشنهاد ولایتعهدی آن حضرت مطرح شد، حضرت بهشدت استنکاف[15] کردند و تا وقتی مأمون صریحاً آن حضرت را تهدید به قتل نکرد، آن را نپذیرفتند.[16] این مطلب همهجا پیچید که علیبنموسی الرضا ولیعهدی و پیش از آن خلافت را که مأمون به او با اصرار پیشنهاد کرده بود نپذیرفته است. دستاندرکاران امور که به ظرافتِ تدبیر مأمون واقف نبودند، ناشیانه عدم قبولِ امام را همهجا منتشر کردند، حتی فضلبنسهل در جمعی از کارگزاران و مأموران حکومت گفت من هرگز خلافت را چنین خوار ندیدهام، امیرالمؤمنین آن را به علیبنموسی الرضا تقدیم میکند و علیبنموسی دستِ رد به سینۀ او میزند.[17]
خود امام از هر فرصتی، اجباریبودن این منصب را به گوش اینوآن میرساند، همواره میگفت من تهدید به قتل شدم تا ولیعهدی را قبول کردم.[18] طبیعی بود که این سخن همچون عجیبترین پدیدۀ سیاسی، دهانبهدهان و شهربهشهر پراکنده شود و همۀ آفاق اسلام در آن روز یا بعدها بفهمند که در همان زمان که کسی مثل مأمون فقط به دلیل آنکه از ولیعهدی برادرش امین عزل شده است، به جنگی چندساله دست میزند و هزاران نفر ازجمله برادرش امین را بهخاطر آن به قتل میرساند و سر برادرش را از روی خشم شهربهشهر میگرداند، کسی مثل علیبنموسی الرضا پیدا میشود که به ولیعهدی با بیاعتنایی نگاه میکند و آن را جز با کراهت و در صورت تهدید به قتل نمیپذیرد. مقایسهای که از این رهگذر میان امام علیبنموسی الرضا و مأمون عباسی در ذهنها نقش میبست، درست عکس آن چیزی را نتیجه میداد که مأمون بهخاطر آن، این سرمایهگذاری را کرده بود.
3. با اینهمه علیبنموسی الرضا فقط بدین شرط ولیعهدی را پذیرفت که در هیچیک از شئون حکومت دخالت نکند و به جنگ و صلح و عزل و نصب و تدبیر امور نپردازد[19] و مأمون که فکر میکرد فعلاً در شروع کار، این شرط قابل تحمل است و بعدها بهتدریج میتوان امام را به صحنۀ فعالیتهای خلافتی کشانید، این شرط را از آن حضرت قبول کرد. روشن است که با تحقق این شرط، نقشۀ مأمون نقش بر آب میشد و بیشترین هدفهای او نابرآورده میگشت.
امام در همان حال که نام ولیعهد داشت و قهراً از امکانات دستگاه خلافت نیز برخوردار میبود چهرهای به خود میگرفت که گویی با دستگاه خلافت، مخالف و به آن معترض است، نه امری، نه نهیای، نه تصدی مسئولیتی، نه قبول شغلی، نه دفاعی از حکومت و طبعاً نه هیچگونه توجیهی برای کارهای آن دستگاه. روشن است که عضوی در دستگاه حکومت که چنین با اختیار و ارادۀ خود، از همۀ مسئولیتها کناره میگیرد نمیتواند نسبت به آن دستگاه، صمیمی و طرفدار باشد. مأمون بهخوبی این نقیصه را حس میکرد و لذا پس از آنکه کار ولیعهدی انجام گرفت بارها در صدد برآمد امام را برخلاف تعهد قبلی با لطایفُالحِیل[20] به مشاغل خلافتی بکشاند و سیاست مبارزۀ منفی امام را نقض کند، اما هر دفعه امام هوشیارانه نقشۀ او را خنثی میکرد.
یک نمونه همان است که مُعمَّربنخَلّد از خود امام هشتم نقل میکند که مأمون به امام میگوید اگر ممکن است به کسانی که از او حرفشنوی دارند در باب مناطقی که اوضاع آن پریشان است، چیزی بنویسد و امام استنکاف میکند و قرار قبلی که همان عدم دخالت مطلق است را به یادش میآورد.[21] نمونۀ بسیار مهم و جالب دیگر ماجرای نماز عید است که مأمون به این بهانه «که مردم قدر تو را بشناسند و دلهای آنان آرام گیرد» امام را به امامت نماز عید دعوت میکند. امام استنکاف میکند و پس از اینکه مأمون اصرار را به نهایت میرساند، امام به این شرط قبول میکند که نماز را به شیوۀ پیغمبر و علیبنابیطالب بهجا آورد و آنگاه امام از این فرصت چنان بهرهای میگیرد که مأمون را از اصرار خود پشیمان میسازد و امام را از نیمۀ راه نماز برمیگرداند، یعنی بهناچار ضربۀ دیگری بر ظاهر ریاکارانۀ دستگاه خود وارد میسازد.[22]
4. اما بهرهبرداری اصلی امام از این ماجرا بسی از اینها مهمتر است. امام با قبول ولیعهدی، دست به حرکتی میزند که در تاریخ زندگی ائمه پس از پایان خلافت اهلبیت در سال چهلم هجری تا آن روز و تا آخر دوران خلافت بینظیر بوده است، و آن برملا کردن داعیۀ امامت شیعی در سطح عظیم اسلام و دریدن پردۀ غلیظ تقیّه و رساندن پیام تشیّع به گوش همۀ مسلمانهاست. تریبون عظیم خلافت در اختیار امام قرار گرفت و امام در آن، سخنانی را که در طول یکصدوپنجاه سال جز در خفا و با تقیّه و به خصیصین[23] و یاران نزدیک گفته نشده بود، به صدای بلند فریاد کرد و با استفاده از امکانات معمولی آن زمان که جز در اختیار خلفا و نزدیکان درجۀ یک آنها قرار نمیگرفت، آن را به گوش همه رساند.
مناظرات امام در مجمع علما و در محضر مأمون که در آن قویترین استدلالهای امامت را بیان فرموده است،[24] نامۀ «جوامعالشریعة»[25] که در آن همۀ رئوس مطالب عقیدتی و فقهی شیعی را نوشته است، حدیث معروف امامت که در مَرو برای عبدالعزیزبنمسلم[26] بیان کرده است، قصاید فراوانی که در مدح آن حضرت به مناسبت ولایتعهدی سروده شده و برخی از آن مانند قصیدۀ دِعبِل و اَبونُواس[27] همیشه در شمار قصاید برجستۀ عربی بهشمار رفته است، نمایشگر این موفقیت عظیم امام است.
در آن سال در مدینه و شاید در بسیاری از آفاق اسلامی هنگامیکه خبر ولایتعهدی علیبنموسی الرضا رسید در خطبه، فضایل اهلبیت بر زبان رانده شد.[28] اهلبیت پیغمبر که شصت سال علناً بر منبرها دشنام داده شدند و سالهای متمادی دیگر کسی جرأت بر زبانآوردن فضایل آنها را نداشت، اکنون همهجا به عظمت و نیکی یاد شدند، دوستان آنان از این حادثه روحیه و قوّت قلب گرفتند، بیخبرها و بیتفاوتها با آن آشنا شدند و به آن گرایش یافتند و دشمنان سوگندخورده احساس ضعف و شکست کردند، محدثین و متفکرین شیعه معارفی را که تا آن روز جز در خلوت نمیشد به زبان آورد، در جلسات درسی بزرگ و مجامع عمومی بر زبان راندند.
5. درحالیکه مأمون امام را جدا از مردم میپسندید و این جدایی را در نهایت وسیلهای برای قطع رابطۀ معنوی و عاطفی میان امام و مردم میخواست، امام در هر فرصتی خود را در معرض ارتباط با مردم قرار میداد. بااینکه مأمون آگاهانه مسیر حرکت امام از مدینه تا مَرو را به طرزی انتخاب کرده بود که شهرهای معروف به محبت اهلبیت مانند کوفه و قم در سر راه قرار نگیرند،[29] امام در همان مسیر تعیینشده، از هر فرصتی برای ایجاد رابطۀ جدیدی میان خود و مردم استفاده کرد. در اهواز آیات امامت را نشان داد،[30] در بصره خود را در معرض محبت دلهایی که با او نامهربان بودند قرار داد، در نیشابور حدیث «سلسلةالذهب» را برای همیشه به یادگار گذاشت و علاوهبرآن نشانههای معجزهآسای دیگری نیز آشکار ساخت و در جابهجای این سفر طولانی فرصت ارشاد مردم را مغتنم شمرد. در مَرو که سرمنزل اصلی و اقامتگاه خلافت بود هم هرگاه فرصتی دست داد حصارهای دستگاه حکومت را برای حضور در انبوه جمعیت مردم شکافت.
6. نهتنها سرجنبانان تشیّع از سوی امام به سکوت و سازش تشویق نشدند، بلکه قراین حاکی از آن است که وضع جدید امام موجب دلگرمی آنان شد و شورشگرانی که بیشترین دورانهای عمر خود را در کوههای صعبالعبور و آبادیهای دوردست و با سختی و دشواری میگذراندند با حمایت امام علیبنموسی الرضا حتی مورد احترام و تجلیل کارگزاران حکومت در شهرهای مختلف نیز قرار گرفتند. شاعر ناسازگار و تندزبانی چون دعبل که هرگز به هیچ خلیفه و وزیر و امیری روی خوش نشان نداده و در دستگاه آنان رحل اقامت نیفکنده بود و هیچکس از سرجنبانان خلافت از تیزی زبان او مصون نمانده بود و به همین دلیل همیشه مورد تعقیب و تفتیش دستگاههای دولتی به سر میبرد و سالیان دراز، دارِ خود را بر دوش خود حمل میکرد و میان شهرها و آبادیها سرگردان و فراری میگذرانید، توانست به حضور امام و مقتدای محبوب خود برسد و معروفترین و شیواترین قصیدۀ خود را که ادعانامۀ نهضت علوی بر ضد دستگاههای خلافت اموی و عباسی است برای آن حضرت بسراید و شعر او در زمانی کوتاه به همۀ اقطار عالم اسلام برسد، بهطوریکه در بازگشت از محضر امام آن را از زبان رئیس راهزنان میان راه بشنود.[31]
اکنون بار دیگر نگاهی بر وضع کلی صحنۀ این نبردِ پنهانی که مأمون آن را به ابتکار خود آراسته و امام علیبنموسی را با انگیزههایی که اشاره شد به آن میدان کشانده بود میافکنیم.
یک سال پس از اعلام ولیعهدی، وضعیت چنین است. مأمون، علیبنموسی را از امکانات و حرمت بیحدومرز برخوردار کرده است، اما همه میدانند که این ولیعهد عالیمقام در هیچیک از کارهای دولتی یا حکومتی دخالت نمیکند و به میل خود از هرآنچه به دستگاه خلافت مربوط میشود روگردان است و همه میدانند که او ولیعهدی را به همین شرط که به هیچ کار دست نزند قبول کرده است.
مأمون چه در متن فرمان ولایتعهدی و چه در گفتهها و اظهاراتِ دیگر، او را به فضل و تقوا و نسَبِ رفیع و مقام علمی منیع ستوده است و او اکنون در چشم آن مردمی که برخی از او فقط نامی شنیده و جمعی به همین اندازه هم او را نشناخته و شاید گروهی بغض او را همواره در دل پرورانده بودند، بهعنوان یک چهرۀ درخور تعظیم و تجلیل و یک انسان شایستۀ خلافت که از خلیفه به سال و علم و تقوا و خویشی با پیغمبر، بزرگتر و شایستهتر است شناختهاند.
مأمون نهتنها با حضور او نتوانسته معارضان شیعی خود را به خود خوشبین و دست و زبان تند آنان را از خود و خلافت خود منصرف سازد بلکه حتی علیبنموسی مایۀ امان و اطمینان و تقویت روحیۀ آنان نیز شده است. در مدینه و مکه و دیگر اقطار مهم اسلامی نهفقط نام علیبنموسی به تهمت حرص به دنیا و عشق به مقام و منصب از رونق نیفتاده بلکه [با] حشمت ظاهری بر عزت معنوی او افزوده شده و زبان ستایشگران پس از دهها سال به فضل و رتبۀ معنوی پدران مظلوم و معصوم او گشوده شده است. کوتاه سخن آنکه مأمون در این قمار بزرگ نهتنها چیزی بهدست نیاورده که بسیاری چیزها را از دست داده و در انتظار است که بقیه را نیز از دست بدهد. اینجا بود که مأمون احساس شکست و خسران کرد و در صدد برآمد که خطای فاحش خود را جبران کند و خود را محتاج آن دید که پس از اینهمه سرمایهگذاری سرانجام برای مقابله با دشمنان آشتیناپذیر دستگاههای خلافت یعنی ائمۀ اهلبیت علیهمالسلام به همان شیوهای متوسل شود که همیشه گذشتگان ظالم و فاجر او متوسل شده بودند، یعنی قتل.
بدیهی است قتل امام هشتم پس از چنان موقعیت ممتاز بهآسانی میسور نبود. قراین نشان میدهد که مأمون پیش از اقدام قطعی خود برای به شهادت رساندن امام به کارهای دیگری دست زده است که شاید بتواند این آخرین علاج را آسانتر بهکار بَرد، شایعهپراکنی و نقل سخنان دروغ از قول امام ازجملۀ این تدابیر است. به گمان زیاد اینکه ناگهان در مَرو شایع شد که علیبنموسی همۀ مردم را بردگان خود میداند جز با دستاندرکاری عمّال مأمون ممکن نبود.
هنگامیکه اَبیالصَّلت این خبر را برای امام آورد، حضرت فرمود: «بار الهی، ای پدیدآورندۀ آسمانها و زمین، تو شاهدی که نه من و نه هیچیک از پدرانم هرگز چنین سخنی نگفتهایم و این یکی از همان ستمهایی است که از سوی اینان به ما میشود.»[32]
تشکیل مجالس مناظره با هر آن کسی که کمتر امیدی به غلبۀ او بر امام میرفت نیز ازجملۀ همین تدابیر است. هنگامیکه امام، مناظرهکنندگان ادیان و مذاهب مختلف را در بحث عمومی خود منکوب کرد و آوازۀ دانش و حجت قاطعش در همهجا پیچید، مأمون در صدد برآمد که هر متکلم و اهل مجادلهای را به مجلس مناظره با امام بکشاند، شاید یک نفر در این بین بتواند امام را مجاب کند. البته چنانکه میدانیم هرچه تشکیل مناظرات ادامه مییافت قدرت علمی امام آشکارتر میشد و مأمون از تأثیر این وسیله نومیدتر.
بنا بر روایات، یک یا دو بار توطئۀ قتل امام بهوسیلۀ نوکران و ایادی خود را ریخت[33] و یکبار هم حضرت را در سرخس به زندان افکند،[34] اما این شیوهها هم نتیجهای جز جلب اعتقاد همان دستاندرکاران به رتبۀ معنوی امام را بهبار نیاورد، و مأمون درماندهتر و خشمگینتر شد. در آخر چارهای جز آن نیافت که به دست خود و بدون هیچگونه واسطهای امام را مسموم کند و همین کار را کرد و در ماه صفر دویستوسه هجری یعنی قریب دو سال پس از آوردن آن حضرت از مدینه به خراسان و یک سال و اندی پس از صدور فرمان ولیعهدی به نام آن حضرت، دست خود را به جنایت بزرگ و فراموشنشدنی قتل امام آلود.
این گذری بر یکی از فصلهای عمدۀ زندگینامۀ سیاسی 250 سالۀ ائمۀ اهلبیت علیهمالسلام بود که امید است محققان و اندیشمندان و کاوشگران تاریخِ قرنهای اولیۀ اسلام همت بر تنقیح[35]و تشریح و تحقیق هرچه بیشتر آن بگمارند. (1363/5/18)
۱۳.این دو ماجرا در کتاب عیون اخبارالرضا، باب 47، به ترتیب در احادیث 26 و 28 آمده است.
۱۴.طبق روایتی امام رضا قبل از سفر به خراسان همراه با فرزندشان جوادالائمه، که نزدیک هفت سال داشتند، به زیارت خانۀ خدا رفتند. راوی میگوید بعد از طواف امام جواد روبهروی حجرالاسود نشست. خدمتکار حضرت به ایشان گفت که برخیزید تا همراه پدرتان برویم، اما امام از جای خود بلند نشدند. خدمتکار نزد امام رضا آمد و این موضوع را به اطلاع ایشان رساند. امام رضا خود نزد فرزندشان آمدند و فرمودند: عزیزم برخیز. امام جواد فرمودند: نمیخواهم از اینجا برخیزم. امام رضا فرمودند: چرا عزیزم؟ امام جواد پاسخ دادند: چگونه برخیزم درحالیکه شما طوری با خانۀ خدا وداع کردی که گویی دیگر دوباره به اینجا بازنمیگردی. (بحارالانوار/ ج49 / کتاب تاریخ علیبنموسی/ ابواب تاریخ الامام علیبنموسی الرضا/ باب 10/ حدیث 6/ ص 120)
۱۵.(نکف) امتناع، خودداری
۱۶.الارشاد/ باب تاریخ الامام علیبنموسی الرضا/ فصل الامام الرضا و ولایة العهد و صلاة العید/ ص 259
۱۷.«..فَمَا رَاَیتُ خِلافَةً قَطُّ کانَت اَضیَعَ مِنها اِنَّ اَمیرالمُؤمِنینَ یَتَفَصَّیٰ مِنها وَ یَعرِضُها عَلیٰ عَلِیِّبنِمُوسیٰ وَ عَلِیُّ بنُ مُوسَیٰ یَرفُضُها وَ یَأبَیٰ.» (الارشاد/ باب تاریخ الامام علیبنموسی الرضا/ فصل الامام الرضا و ولایة العهد و صلاة العید/ ص 260)
۱۸.مناقب آل ابیطالب/ باب امامة ابیالحسن علیبنموسى الرضا/ فصل فی مکارم اخلاقه و معالی اموره/ ص 364
۱۹.الارشاد/ باب تاریخ الامام علیبنموسی الرضا/ فصل الامام الرضا و ولایة العهد و صلاة العید/ ص 260
۲۰.تدبیرها و چارهجوییهای زیرکانه
۲۱.بحارالانوار/ ج49 / کتاب تاریخ علیبنموسی و.../ ابواب تاریخ الامام علیبنموسی/ باب 13/ حدیث 20/ ص 144
۲۲.الارشاد/ باب تاریخ الامام علیبنموسی الرضا/ فصل الامام الرضا و ولایة العهد و صلاة العید/ ص 265
۲۳.(خصص) افراد بسیار خاص
۲۴.تحفالعقول/ روی عن الامام الهمام ابیالحسن علیبنموسی الرضا/ و من کلامه فی الاصطفا/ ص 425
۲۵.مأمون وزیرش، فضلبنسهل را نزد امام میفرستد و از امام میخواهد تا کلیاتی از حلال، حرام، واجبات و مستحبات دین را برایش باز گوید. امام هم کاغذ و قلم به فضل داده و به او میفرمایند: بنویس؛ و کلیاتی از موارد فوق را بیان میکنند. به همین دلیل این نامه به جوامع الشریعه، یعنی کلیاتی از شریعت معروف شده است. (تحفالعقول/ و روی عن الامام الهمام ابیالحسن علیبنموسی الرضا/ جوابه للمأمون فی جوامع الشریعة/ ص 415)
۲۶.تحفالعقول/ و روی عن الامام الهمام ابیالحسن علیبنموسی الرضا/ وصفه الامامة و الامام و منزلته/ ص 436
۲۷.بخشهایی از قصیدۀ معروف دعبل خزاعی مشهور به «مدارس آیات» در قسمت پینوشتهای حلقۀ سوم انسان 250 ساله آمده است. ابونواس هم یکی از شعرای معروف عرب است که اصالتی اهوازی دارد. یک روز امام را هنگام خروج از قصر مأمون دید و ابیاتی را که سروده بود برای امام خواند: مُطَهَّرونَ نَقِیّاتُ ثِیابُهُم / تَجرِی الصَّلاةُ عَلَیهِم اَینَما ذُکِروا فَاللهُ لَمّا بَرَاَ خَلقاً فَاَتقَنَهُ / صَفاکُم وَ اصطَفاکُم اَیُّهَا البَشَرُ فَانتُمُ المَلَاُ الاَعلَیٰ وَ عِندَکُم / عِلمُ الکِتابِ وَ ما جَاءَت بِهِ السُّوَر آل پیغمبر علیهمالسلام افرادى هستند که دامنشان از هر گناه و آلودگى پاک و مطهر است و درود و سلام و صلوات بر ایشان است هرگاه ذکرشان به میان آید/ و هر آنکس را که تبارش را یاد میکنى چنانچه علوى نباشد، در قدیمالایام براى او افتخارى نبوده است/ خداوند عزیز هنگامىکه بندگانش را آفرید با چنین اتقان و نظم و ویژگى از میان همۀ مخلوقاتش شما خاندان آل محمد را برگزید و در میان همه، شما را انتخاب کرد/ اى مردمان! شمایید آن ملأ اعلى، و نزد شماست علم کتاب خدا و آنچه از سورهها آمده است.
۲۸.پس از ماجرای ولایتعهدی، بر منبر مدینه نام اهلبیت و امیرالمؤمنین به نیکی یاد شد. (مناقب آل ابیطالب/ باب امامة ابیالحسن علیبنموسى الرضا/ فصل فی مکارم اخلاقه و معالی اموره/ ص 364)
۲۹.طبق تحقیقاتی که دراینباره انجام شده مأمون امام را از طریق بصره وارد ایران کرده است و امام در مسیر رسیدن به مرو از شهرهایی مثل اهواز، بهبهان، اصطخر، ابرکوه، خَرانُق، نیشابور، طوس و سرخس عبور کردهاند. برای اطلاع دقیقتر از مسیر حرکت امام از مدینه به مرو، به حلقۀ سوم انسان 250 ساله/ ضمائم، نقشۀ شمارۀ 9 مراجعه کنید.
۳۰.ابوهاشم جعفری از اصحاب امام رضا میگوید وقتی باخبر شدم که امام رضا به اهواز آمدهاند، خودم را به اهواز رسانده و به ملاقاتشان رفتم. امام بیمار بودند و طبیب خواستند. طبیبی آوردم. امام از او گیاهی خواستند. طبیب گفت: روى زمین کسى را جز تو نمىشناسم که این گیاه را بشناسد، از کجا اسمش را میدانى؟ این گیاه در این فصل نمىروید. امام از او نیشکر خواستند. باز هم طبیب گفت که الان فصل نیشکر نیست. امام به طبیب فرمودند این دو گیاه الان در منطقۀ شما پیدا میشود، و ما را راهنمایی کردند تا به منطقهای رفتیم و با تعجب آن دو گیاه را پیدا کردیم. به قدر نیاز برداشتیم و بازگشتیم. امام گیاهان را گرفتند و خدا را شکر کردند. طبیب مرا کناری کشید و پرسید: این مرد کیست؟ گفتم فرزند سیدالانبیاست. پرسید آیا کلیدهای نبوت را در اختیار دارد؟ گفتم: بله و ما بعضى از آنها را دیدهایم، اما پیامبر نیست. گفت: پس بدون شک جانشین پیامبر است؟ گفتم: بله. تا این ماجرا به گوش فرستادۀ مأمون رسید، به همراهانش گفت: اگر بیشتر از این در اینجا بمانیم، مردم متوجه امام مىشوند، به سرعت مهیای ادامۀ سفر شوید.
۳۱.عیون اخبارالرضا/ باب 66/ حدیث 34
۳۲.عیون اخبارالرضا/ باب 44 / حدیث 6
۳۳.بنا بر روایتی مأمون چندین نفر را مأمور میکند تا شبانه به اتاق امام حمله کرده و حضرت را به شهادت برسانند؛ اما امام به طریقی معجزهآسا از این سوءقصد به سلامت میمانند. (عیون اخبارالرضا/ باب 47 / حدیث 22)