وقتی امام باقر از دنیا میرود، بر اثر فعالیتهای بسیاری که در طول این مدت خودِ امام باقر و امام سجاد انجام داده بودند، اوضاعواحوال به سود خاندان پیغمبر بسیار تغییر کرد. در دو کلمه من نقشۀ امام باقر و امام صادق را افشا کنم برایتان، که البته آنوقت جزوِ اسرار بود، همان اسراری است که شنیدید که میگویند مثلاً جابربنیزید جعفی جزو صاحبان سرّ بود و هرکس راز ما را منتشر بکند لعنت خدا بر او باد[1] و چه و چه؛ آن اسراری که آن روز اگر منتشر میکردند لعنت خدا بر آن منتشرکننده بود، همینهایی است که من میخواهم افشا کنم، که منتها امروز دیگر افشایش اِشکالی ندارد، بلکه واجب است که مردم بدانند که امام چهکار میخواسته بکند. نقشۀ امام صادق این بود که بعد از رحلت امام باقر کارها را جمعوجور کند، یک قیام علنی بهراه بیندازد و حکومت بنیامیه را ـ که هر روزی یک دولتی عوض میشد و حاکی از نهایت ضعف دستگاه بنیامیه بود ـ واژگون کند و از خراسان و ری و اصفهان و عراق و حجاز و مصر و مراکش و همۀ مناطق مسلماننشین که در همۀ این مناطق شبکۀ حزبی امام صادق ـ یعنی شیعه ـ همهجا گسترده بود، از همۀ آنها نیرو بیاید مدینه و امام لشکرکشی کند به شام، حکومت شام را ساقط کند و خودش پرچم خلافت را بلند کند و بیاید مدینه و حکومت پیغمبر را به راه بیندازد؛ این نقشۀ امام صادق بود.
لذا وقتیکه در خدمت امام باقر در روزهای آخر عمرش صحبت میشود و سؤال میشود که «قائم آل محمد» کیست، حضرت نگاهی میکنند به امام صادق میگویند: «گویا میبینم که قائم آل محمد این است».[2] البته میدانید که قائم آل محمد یک اسم عام است، اسم خاص نیست، اسم ولیّ عصر صلواتاللهعلیه نیست. حضرت ولیّ عصر صلواتاللهعلیه قائم نهایی آل محمد است، اما همۀ کسانی که از آل محمد در طول زمان قیام کردند ـ چه پیروزی بهدست آورده باشند، چه نیاورده باشند ـ اینها قائم آل محمدند و این روایاتی که میگوید وقتی قائم ما قیام کند این کارها را میکند، این کارها را میکند، این رفاه را ایجاد میکند، این عدل را میگستراند، منظور حضرت ولیّ عصر نبود آن روز؛ منظور این بود که آن شخصی از آل محمد که بناست حکومت حق و عدل را بهوجود بیاورد، او وقتیکه قیام بکند این کارها را خواهد کرد و این درست هم بود. و امام صادق قرار بود که قائم آل محمد در آن روز باشد. در یکچنین وضعیتی امام صادق به امامت رسیده. (1359/6/14)
امام صادق علیهالسلام مرد مبارزه بود، مرد علم و دانش بود و مرد تشکیلات بود. اما مرد علم و دانش بودنش را همه بسیار شنیدهاید؛ محفل درس امام صادق و میدان آموزشی که آن بزرگوار بهوجود آورد هم قبل از او و هم بعد از او در تاریخ زندگی امامان شیعه بینظیر بود، همۀ حرفهای درست اسلام و مفاهیم اصیل قرآن که در طول یک قرن و اندی تحریف شده بود بهوسیلۀ مغرضان و مفسدان یا جاهلان، همۀ آنها را امام صادق بهشکل درست بیان کرد و همین موجب بود که دشمن از او احساس خطر کند؛ اما مرد مبارزه بودنش را کمتر شنیدهاید، امام صادق صلواتاللهعلیه مشغول یک مبارزۀ دامنهدار و پیگیر بود؛ مبارزه برای قبضهکردن حکومت و قدرت و بهوجودآوردن حکومت اسلامی و علوی. یعنی امام صادق صلواتاللهعلیه زمینه را آماده میکرد تا بنیامیه را از میان ببرد و بهجای آنها حکومت علوی را که همان حکومت راستین اسلامی است بر سر کار بیاورد. این در زندگی امام صادق برای کسی که دقت کند و مطالعه کند آشکار است.
اما آن بُعد سوم را اصلاً بسیاری نشنیدهاند؛ مرد تشکیلات. امام صادق صلواتاللهعلیه یک تشکیلات عظیمی از مؤمنانِ به خود و از طرفداران جریان حکومت علوی در سراسر عالم اسلام از اقصای[3] خراسان و ماوراءالنهر تا شمال آفریقا بهوجود آورده بود. تشکیلات یعنی چه؟ یعنی اینکه وقتی امام صادق اراده میکند آنچه را که او میخواهد [مردم] بدانند، نمایندگان او در سراسر آفاق عالم اسلام به مردم میگویند تا بدانند. یعنی از همهجا وجوهات و بودجه برای ادارۀ مبارزۀ سیاسی عظیم آل علی جمع کنند. یعنی وکلا و نمایندگان او در همۀ شهرها باشند که مردم و پیروان امام صادق به آنها مراجعه کنند و تکلیف دینی و همچنین تکلیف سیاسی خود را از آن حضرت بپرسند. تکلیف سیاسی هم مثل تکلیف دینی واجبالاجراست. آنکسیکه برای ما واجبالاطاعه و ولیّ امر است، فتوای مذهبی و اسلامیاش در باب نماز، زکات، روزه، بقیۀ واجبات با فتوای سیاسیاش و فرمان سیاسیاش در زمینۀ جهاد، روابط سیاسی، روابط داخل کشور و همۀ مسائل یکسان است، همه واجبالاطاعه است. امام صادق یکچنین تشکیلات عظیمی را بهوجود آورده بود و با این تشکیلات و به کمک مردمی که در این تشکیلات بودند، با دستگاه بنیامیه مبارزه میکرد. البته سرگذشت امام صادق بسیار مهم و آموزنده است، هجده سال با بنیامیه و مدت طولانی دیگری با بنیعباس مبارزه کرد، در هنگامیکه پیروزی او بر بنیامیه حتمی بود، بنیعباس بهعنوان یک جریان مزاحم و فرصتطلب آمدند میدان را گرفتند و بعد از آن امام صادق هم با بنیامیه و هم با بنیعباس مبارزه کرد. (1359/6/14)
از قول طبری ـ مورّخ معروف ـ چیزهایی نقل شده که حضرت هجده سالِ اول امامتشان را با بنیامیه جنگید. در این دوران مبارزۀ امام صادق صریح بود، یعنی پردهپوشی و تقیّه و کتمان دیگر در آن نبود. علتش هم این بود که خلفای بنیامیه آنقدر سرگرم بودند که فرصت اینکه بیایند به سراغ امام صادق و شیعیان و شدت عمل به خرج بدهند، دیگر نداشتند...لذا امام صادق محتاج نبود که پنهانکاری کند...امام صادق روز عرفه، در عرفات میرفت توی این جمعیتِ عظیم میایستاد ـ که از کجا آمدهاند؟ از همۀ نقاط عالم اسلام؛ از آفریقا، از خاورمیانه، از حجاز، از عراق، از ایرانِ آن روز، از خراسان، از افغانستانِ آن روز، از ترکستان شرقی ـ از همهجا اینجا آدم هست. اینجا یک بمب منفجر کنی در همۀ عالم اسلام منفجر کردی، یک کلمه حرف بزنی توی یک شبکۀ سراسری تبلیغاتِ جهانی گفتی. امام صادق توی این جمعیت میآمد اعلان میکرد صریحاً و رسماً که ای مردم! امروز امام و حاکمِ بهحق جعفربنمحمد است و نه حاکم اموی. دلیلش را هم میآورد، نه استدلال کلامی و عقلانی که آنوقت مردم حوصلۀ اینکه این استدلال را گوش کنند پیداست در آن جمعیت نبود، اما استدلال نوع دیگری...امام در آن جمعیت بزرگ که میایستاد سلسلۀ درست امامت را بیان میکرد؛ «أَیُّهَا النّاسُ اِنَّ رَسولَ اللهِ کانَ الاِمامَ» خود پیغمبر امام بود، یعنی پیشوا و رهبر جامعه بود. «ثُمَّ مِن بَعدِهِ عَلِیُّبنُاَبیطالِبٍ» همان منطق شیعه؛ بعد حسن، بعد حسین، بعد علیبنالحسین، بعد محمدبنعلی و بعد من. خودش را معرفی میکرد بهعنوان امام و این خیلی جرأت میخواست. این حرفِ عادیای نبود، حرفِ سادهای نبود، این بزرگترین اعلان مخالفت بود دیگر؛ و این کار را امام صادق در دوران بنیامیه میکرد، آخر بنیامیه. در دوران بنیعباس نه، کار با تقیّه و کتمان انجام میگرفت؛ علت هم این بود که بنیعباس همان شعارهای آل علی را و اظهارات آنها را به زبان میآوردند، صورتشان صورت آل علی و عملشان عمل بنیامیه بود.
در دوران حکومت بنیامیه، مبارزه به آن شکل بود؛ در دوران بنیعباس ـ که طولانیتر بود ـ بهصورتِ مخفیانهتری انجام میگرفت و بنیعباس آن جریان انحرافیای بودند که از یک فرصت استفاده کردند، انقلاب را؛ یعنی همان انقلابی را که امام صادق داشت بهوجود میآورد، منحرف کردند. و این خطر همیشۀ انقلابهاست. آن خط درست انقلاب که منطبق با معیارها و ضوابط اصلی انقلاب است گاهی جای خود را میدهد به یک خط عوضی منحرفِ فاسدِ باطل با شعارهای حق؛ این است که انسان حواسش بایستی جمع باشد. مردمِ آن زمان حواسشان جمع نبود؛ تا سالها بعد، شاید تا سی سال بعد یا بیست سال بعد، ـ بعد از اینکه حکومت بنیعباس سر کار آمده بود ـ مردم مناطق دوردست خیال میکردند که این محصولِ مبارزات آنهاست که برای آل علی کردهاند؛ خیال میکردند حکومت آل علی همین است و خبر نداشتند که اینها غاصبند. (1359/6/14)
امام صادق، دو مرحله در این دوران طی میکنند؛ یکی از سال صدوچهارده تا خلافت منصور، این یک دوره است، که دوران آسایش و گشایش است. آنیکه معروف شده بهخاطر اختلاف بنیامیه و بنیعباس ائمه فرصت کردند، برای این دوران است. زمان امام باقر چنین چیزی نبود. زمان امام باقر، [زمان] قدرت بنیامیه بود و هشامبنعبدالملک، که او هم «وَ کانَ هِشامُ رَجُلَهُم»[4] مرد بنیامیه و بزرگترین شخصیت بنیامیه بعد از عبدالملک بوده. بنابراین زمان امام باقر نه، هیچگونه اختلافی بین کسی و کسی که موجب این باشد که ائمه بتوانند از فرصت استفاده کنند نبوده. برای زمان امام صادق است، آنهم برای این دوران، که دورانِ آهستهآهسته شروع [شدن] دعوت بنیعباس و گسترش دعوت اینها و اوج دعوت شیعی علوی در سرتاسر دنیای اسلام [است].
..وقتی منصور سر کار میآید، البته وضع سخت میشود، و زندگی حضرت برمیگردد به دوران زندگی امام باقر؛ اختناق حاکم میشود. همان وقتیکه حضرت را تبعید میکنند، بارها حضرت به حیره، به رُمَیله[5]، به کجا، کجا تبعید شدند. دفعات متعدد، بارها منصور حضرت را خواست. یکبار گفت: «قَتَلَنِیَ اللهُ اِنِ لَمْ اَقْتُلکَ».[6] یکبار خطاب فرستاد برای حاکم مدینه «اَن اَحرِق عَلَىٰ جَعفَرِ بنِ مُحَمَّدٍ دارَهُ»، که خانهاش را آتش بزن. که حضرت آمدند در میان آتشها و یک نمایش غریبی را نشان دادند «اَنَا ابنُ اَعراقِ الثَّریٰ»[7] که خب خودِ این بیشتر، آن مخالفین را منکوب کرد و برخورد بین منصور و حضرت صادق، برخورد بسیار سختی است. بارها حضرت را تهدید کرد.
البته آن روایاتی هم که دارد حضرت پیش منصور تذلل کردند و کوچکی کردند، هیچکدامش درست نیست. بنده دنبال روایات رفتم، اصلاً اصل و اساسی ندارد، غالباً میرسد به ربیعحاجب. ربیعحاجب فاسق قطعی است، از نزدیکان منصور است. یک عده هم سادهلوحانه گفتند ربیع شیعه بوده. ربیع کجایش شیعه بود؟ دنبال زندگی ربیعبنیونس رفتیم، ربیعبنیونس یکی از آن افرادی است که از خانهزادی آمده در دستگاه بنیعباس و نوکری آنها را کرده و حاجب منصور بوده و بعد هم خدمات فراوانی کرده. وقتیکه منصور میمُرد، اگر ربیع نبود، خلافت از دست خانوادۀ منصور بیرون میرفت. عموهایش بودند، این بود که یک وصیتنامهای جعل کرد به نام مهدی پسر منصور، و مهدی را به خلافت رساند؛[8] بعد هم فضلبنربیع، پسر همین شخص است. نهخیر خانواده، خانوادهای هستند جزو وفاداران و مخلصین بنیعباس، هیچ ارادتی هم به اهلبیت نداشتند و هرچه هم جعل کرده، دروغ جعل کرده، برای خاطر اینکه حضرت را در سُمعۀ[9] آن روزِ محیط اسلامی یکچنین آدمی وانمود کند که باید درمقابل خلیفه تذلل کرد، تا دیگران هم تکلیف خودشان را بدانند. بههرحال، برخورد بین امام صادق و منصور خیلی تند است، تا به شهادت امام صادق منتهی میشود در سال صدوچهلوهشت. (1365/4/28)
نمودارهای مهم و برجسته در زندگی امام صادق را، آنجا که به دیدگاه ویژۀ بحث ما ارتباط مییابد، بدین شرح یافتهام:
1. تبیین و تبلیغ مسئلۀ امامت
2. تبلیغ و بیان احکام دین به شیوۀ فقه شیعی و نیز تفسیر قرآن به روال بینش شیعی
3. وجود تشکیلات پنهانی ایدئولوژیک ـ سیاسی. پیشوای صادق، ص65
دعوت امام صادق به امامت
اکنون برمیگردیم به سخن اصلی؛ یعنی اینکه امام صادق نیز مانند دیگر امامان شیعه، بیت برجستۀ دعوتش را موضوع «امامت» تشکیل میداده است. برای اثبات این واقعیت تاریخی، قاطعترین مدرک، روایات فراوانی است که ادعای امامت را از زبان امام صادق بهروشنی و با صراحتِ تمام نقل میکند.
همانطورکه توضیح خواهم داد، امام در هنگام اشاعه و تبلیغ این مطلب، خود را در مرحلهای از مبارزه میدیده است که میبایست بهطورِ مستقیم و صریح، حکام زمان را نفی کند و خویشتن را بهعنوان صاحب حق واقعی ولایت و امامت به مردم معرفی نماید؛ و قاعدتاً این عمل فقط هنگامی صورت میگیرد که همۀ مراحل قبلی مبارزه با موفقیت انجام گرفته است؛ آگاهیهای سیاسی و اجتماعی در قشر وسیعی پدید آمده؛ آمادگیهای بالقوه در همهجا احساس شده؛ زمینههای ایدئولوژیک در جمع قابل توجهی ایجاد گردیده؛ لزوم حکومت حق و عدل برای جمعی کثیر به ثبوت رسیده است و بالاخره رهبر تصمیم راسخ خود را برای مبارزۀ نهایی گرفته است. بدون اینهمه، مطرحکردن نام یک شخص معیّن بهعنوانِ امام و زمامدار مُحِق جامعه، کاری عجولانه و بیفایده خواهد بود.
نکتۀ دیگری که باید مورد توجه قرار گیرد، این است که امام در مواردی به این بسنده نمیکند که امامت را برای خویش اثبات کند؛ بلکه همراه نام خود، نام امامان بهحق و اسلاف[10] پیشین خود را نیز یاد میکند و درحقیقت سلسلۀ امامت اهلبیت را متصل و جداییناپذیر مطرح میسازد. این عمل با توجه به اینکه تفکر شیعی، همۀ زمامداران نابهحق گذشته را محکوم کرده و آنان را «طاغوت» بهشمار میآورده، میتواند اشاره به پیوستگی جهاد شیعیانِ این زمان به زمانهای گذشته نیز باشد. در واقع امام صادق با این بیان، امامت خود را یک نتیجۀ قهری که بر امامت گذشتگان مترتب است، میشمارد و آن را از حالت بیسابقه و بیریشه و پایه بودن بیرون میآورد و سلسلۀ خود را از کانالی مطمئن و تردیدناپذیر به پیامبر بزرگوار متصل میکند. اکنون به نمونهای چند از چگونگی دعوت امام توجه کنید:
جالبترین روایتی که من در این باب دیدهام، روایت «عَمروبنابیالمِقدام» است که منظرۀ شگفتآوری را ترسیم میکند: ـ روز نهم ذیحجه (روز عرفه) است. محشری از خلایق در عرفات برای ادای مراسم خاصِ آن روز گرد آمدهاند و نمایندگان طبیعی مردم سراسر مناطق مسلماننشین، از اقصای خراسان تا ساحل مدیترانه، جمعند. یک کلمه حرف بجا در اینجا میتواند کار گستردهترین شبکۀ وسایل ارتباطجمعی را در آن زمان بکند. امام خود را به جمع رسانده است و پیامی دارد. [راوی] میگوید: دیدم امام در میان مردم ایستاد و با صدایی هرچه بلندتر، با فریادی که باید در همهجا و در همۀ گوشها طنین بیفکند و بهوسیلۀ شنوندگان به سراسر دنیای اسلام پخش شود، پیام خود را سه مرتبه گفت. روی را بهطرفِ دیگری گرداند و سه مرتبه همان سخن را ادا کرد. باز روی را به سمتی دیگر گرداند و باز همان فریاد و همان پیام. و بدین ترتیب امام دوازده مرتبه سخن خود را تکرار کرد. این پیام با این عبارات ادا میشد: «اَیُّهَا النّاسُ! اِنَّ رَسولَاللهِ کانَ الاِمامَ ثُمَّ کانَ عَلِیُّبنُاَبیطالِبٍ ثُمَّ الحَسَنُ ثُمَّ الحُسَینُ ثُمَّ عَلِیُّ بنُ الحُسَینِ ثُمَّ مُحَمَّدُ بنُ عَلِیٍّ، ثُمَّ...»[11]
حدیث دیگر از ابیالصّباح کنانی است که در آن، امام صادق علیهالسلام خود و دیگر امامان شیعه را چنین توصیف میکند: «ما کسانی هستیم که خدا اطاعت ما را بر مردم لازم ساخته است. انفال[12] و صَفوُالمال در اختیار ماست».[13] صفوالمال، اموال گزیدهای است که طواغیت گردنکش به خود اختصاص داده و دستهای مستحق را از آن بریده بودند و هنگامیکه این اموال مغصوب، با پیروزی سلحشوران مسلمان از تصرف ستمگران مغلوب خارج میشود، مانند دیگر غنائم تقسیم نمیشود تا در اختیار یک نفر قرار گیرد و بدو حشمتی کاذب و تفاخری دروغین ببخشد، بلکه به حاکم اسلامی سپرده میشود و او از آنها در جهت مصالح عموم مسلمانان استفاده میکند. امام در این روایت، خود را اختیاردار صفوالمال و نیز انفال ـ که آن نیز مربوط به امام است ـ معرفی میکند و با این بیان، بهروشنی میرساند که امروز حاکم جامعۀ اسلامی، اوست و اینهمه باید به دست او و در اختیار او باشد و به نظر او در مصارف درستش بهکار رود.
در حدیثی دیگر، امامان گذشته را یکیک نام میبَرد و به امامت آنان و اینکه اطاعت از فرمانشان واجب و حتم است، شهادت میدهد و چون به نام خود میرسد، سکوت میکند. شنوندگان سخن امام بهخوبی میدانند که پس از امام باقر میراث علم و حکومت در اختیار امام صادق است. و بدین ترتیب، هم حق فرمانروایی خود را مطرح میسازد و هم با لحن استدلالگونه، ارتباط و اتصال خود را به نیای[14] والامقامش علیبنابیطالب بیان میکند.[15] در ابواب کتاب «الحُجَّة» از کافی و نیز در جلد 47 بحارالانوار ازاینگونه حدیث که بهصراحت یا به کنایه، سخن از ادعای امامت و دعوت به آن است، فراوان میتوان یافت.
مدرک قاطع دیگر، شواهدی است که از شبکۀ گستردۀ تبلیغاتی امام در سراسر کشور اسلامی یاد میکند و بودن چنین شبکهای را مسلّم میسازد. این شواهد، چندان فراوان و مُدَلِّل[16] است که اگر حتی یک حدیث صریح هم وجود نمیداشت، خدشهای بر حتمیت موضوع وارد نمیآمد.
مطالعهگر زندگینامۀ نامدوّن ائمه از خود میپرسید: آیا امامان شیعه در اواخر دوران بنیامیه، داعیان[17] و مبلّغانی در اطراف و اکناف کشور اسلامی نداشتند که امامت آنان را تبلیغ کنند و از مردم قول اطاعت و حمایت برای آنان بگیرند؟ دراینصورت، پس نشانههای این پیوستگی تشکیلاتی که در ارتباطات مالی و فکری میان ائمه و شیعه بهوضوح دیده میشود، چگونه قابلِ توجیه است؟ این حمل وجوه و اموال از اطراف عالم به مدینه؟ اینهمه پرسش از مسائل دینی؟ این دعوتِ همهجاگستر به تشیّع؟ و آنگاه این وجهه و محبوبیت بینظیر آل علی در بخشهای مهمی از کشور اسلامی؟ و این خیل انبوه محدثان و راویان خراسانی و سیستانی و کوفی و بصری و یمانی و مصری در گرد امام؟ کدام دست مقتدر، اینهمه را بهوجود آورده بود؟ آیا میتوان تصادف یا پیشامدهای خودبهخودی را عامل این پدیدههای متناسب و مرتبط به هم دانست؟
با اینهمه تبلیغات مخالف که ازطرفِ بلندگوهای رژیم خلافت اموی بیاستثنا در همهجا انجام میگرفت و حتی نام علیبنابیطالب بهعنوانِ محکومترین چهرۀ اسلام، در منابر و خطابهها یاد میشد، آیا بدون وجود یک شبکۀ تبلیغاتی قوی ممکن است آل علی در نقاطی چنان دوردست و ناآشنا، چنین محبوب و پُرجاذبه باشند که کسانی محض دیدار و استفاده از آنان و نیز عرضهکردن دوستی و پیوند خود با آنان، راههای دراز را بپیمایند و به حجاز و مدینه روی آورند؛ دانش دین را که بنا بر عقیدۀ شیعه، همچنان سیاست و حکومت است، از آنان فراگیرند و در موارد متعددی بیصبرانه اقدام به جنبش نظامی ـ و به زبان روایات، قیام و خروج ـ را از آنان بخواهند؟ اگر تبلیغات شیعه فقط در جهت اثبات علم و زهد ائمه بود، درخواست قیام نظامی چه معنایی میتوانست داشته باشد؟
ممکن است سؤال شود اگر بهراستی چنین شبکۀ تبلیغاتی وسیع و کارآمدی وجود داشته، چرا نامی از آن در تاریخ نیست و صراحتاً ماجرایی از آن نقل نشده است؟ پاسخ ـ همانطورکه پیشتر نیز اشاره شد ـ بهطورِخلاصه آن است که دلیل این بینشانی را نخست در پایبندی وسواسآمیز یاران امام به اصل معتبر و مترقی «تقیّه» باید جست که هر بیگانهای را از نفوذ در تشکیلات امام مانع میشد، و سپس در ناکامماندن جهاد شیعه در آن مرحله و بهقدرتنرسیدن آنان، که این خود نیز معلول عواملی چند است... اگر بنیعباس نیز به قدرت نمیرسیدند، بیگمان تلاش و فعالیت پنهانی آنان و خاطرات تلخ و شیرینی که از فعالیتهای تبلیغاتیشان داشتند، در سینهها میماند و کسی از آن خبر نمییافت و در تاریخ نیز ثبت نمیشد. پیشوای صادق، ص78-73
وقتی از تقیّه صحبت میکنیم، ممکن است بگویید تقیّه متعلق به آن زمانی بود که دولت مسلطی بر سرِ کار بود و ما هم مخفی بودیم و از ترس او چیزی نمیگفتیم. نه، همانوقت هم تقیّه مسئلۀ ترس نبود. «اَلتَّقِیَّةُ تُرسُ المُؤمِنِ»[18] تقیّه سپر مؤمن است. سپر را کجا بهکار میبرند؟ سپر در میدان جنگ مورد استفاده قرار میگیرد و به هنگام درگیری بهکار میآید. پس، تقیّه در زمینۀ درگیری است؛ چون تُرس و حِرز و سنگر و سپر است.
همانوقت هم اینگونه بود. وقتی تقیّه میکردیم، معنایش این بود که ضربۀ شمشیر را بر پیکر نحس دشمن وارد میکردیم؛ اما طوریکه او نه شمشیر و نه دستی که شمشیر را گرفته و نه بلندکردن و نه فرودآمدن آن را ببیند و بفهمد، بلکه فقط دردش را احساس کند. تقیّه، این بود. آنهایی که در آن روز تقیّه میکردند، همینطور تقیّه میکردند. آنها مخفیانه و دور از چشم دشمن، در خانههای پنهان، با هزار ملاحظه و مراقبت، مثلاً اعلامیه تنظیم میکردند، که وقتی پخش میشد، بهکلی آبروی نظام را میبرد. این کار، مثل ضربۀ شمشیر بود که وقتی بلند میشد، بر کمر و فرق دشمن میخورد. بنابراین، تقیّه میکردیم، یعنی نمیگذاشتیم که دشمن بفهمد چهکاری انجام میگیرد. تقیّه سپر بود و تقیّهکننده پشتِ سپر مخفی میشد. معنای تقیّه این است. الان هم همین معنا را میدهد. (1368/11/9)
تبلیغ و بیان احکام دین به شیوۀ فقه شیعی
این نیز یک خط روشن در زندگی امام صادق است؛ بهشکلی متمایزتر و صریحتر و صحیحتر از آنچه در زندگی دیگر امامان میتوان دید؛ تاآنجاکه فقه شیعه «فقه جعفری» نام گرفته است و تاآنجاکه همۀ کسانی که فعالیت سیاسی امام را نادیده گرفتهاند، بر این سخن همداستانند که امام صادق وسیعترین ـ یا یکی از وسیعترین ـ حوزههای علمی و فقهی زمان خود را دارا بوده است. در این میان، چیزی که ازنظر بیشترین کاوشگران زندگی امام پوشیده مانده است، مفهوم سیاسی و متعرضانۀ این عمل است و ما اکنون به آن میپردازیم.
مقدمتاً باید دانست که دستگاه خلافت در اسلام، ازاینجهت با همۀ دستگاههای دیگر حکومت متفاوت است که این فقط یک تشکیلات سیاسی نیست؛ بلکه یک رهبری سیاسیمذهبی است. نام و لقب «خلیفه» برای حاکم اسلامی، نشاندهندۀ همین حقیقت است که وی بیش از یک رهبر سیاسی است؛ جانشین پیامبر است و پیامبر، آورندۀ یک دین و آموزندۀ اخلاق و البته درعینِحال حاکم و رهبر سیاسی است. پس خلیفه در اسلام، بهجز سیاست، متکفل امور دینی مردم و پیشوای مذهبی آنان نیز هست.
این حقیقتِ مسلّم موجب شد که پس از نخستین سلسلۀ خلفای اسلامی، زمامداران بعدی که از آگاهیهای دینی، بسیار کمنصیب و گاه بهکلی بینصیب بودند، در صدد برآیند که این کمبود را بهوسیلۀ رجال دینی وابسته به خود تأمین کنند و با الحاق فقها و مفسران و محدثان مزدور به دستگاه حکومت خود، این دستگاه را بازهم ترکیبی از دین و سیاست سازند.
فایدۀ دیگری که وجود عناصر شریعتمآب در دستگاه حکومت داشت، آن بود که اینان طبق میل و فرمان زمامدار ستمپیشه و مستبد، بهسهولت میتوانستند احکام دین را به اقتضای مصالح تغییر و تبدیل داده و در پوششی از استنباط و اجتهاد ـ که برای مردم عادی و عامی قابلِ تشخیص نیست ـ حکم خدا را بهخاطرِ خدایگان[19] دگرگون سازند.
کتابنویسان و مورّخان قرنهای پیشین، نمونههای وحشتانگیزی از جعل حدیث و تفسیربهرأی را که غالباً دست قدرتهای سیاسی در آن نمایان است، ذکر کردهاند. این کار که در روزگارهای نخستین (تا اواخر قرن اول هجری) بیشتر شکل روایت و حدیث داشت، کمکم شکل فتوا نیز یافته بود؛ و لذا در اواخر دوران بنیامیه و اوایل بنیعباس فقهای بسیاری بودند که با استفاده از شیوههای بدعتآمیز همچون قیاس و استحسان[20]، احکام اسلامی را طبق نظر خود ـ که در واقع غالباً نظر قدرتمندان حاکم بود ـ صادر میکردند. عیناً همین عمل دربارۀ تفسیر قرآن نیز انجام میگرفت. تفسیر قرآن طبق رأی و نظر مفسر، ازجمله کارهایی بود که میتوانست بهآسانی حکم خدا را در نظر مردم دگرگون سازد و آنها را به آنچه مفسر خواسته است ـ که او نیز اکثراً همان را میخواست که حاکم خواسته بود ـ معتقد کند.
بدینگونه بود که از قدیمترین ادوار اسلامی، فقه و حدیث و تفسیر به دو جریان کلی تقسیم شد: یکی جریان وابسته به دستگاه حکومتهای غاصب، که در موارد بسیاری حقیقتها را فدای مصلحتهای آن دستگاهها ساخته و در برابر بهای ناچیزی، حکم خدا را تحریف میکردند؛ و دیگری جریان اصیل و امین که هیچ مصلحتی را بر مصلحت تبیین احکامِ درست الهی مقدّم نمیساخت و قهراً در هر قدم، رویاروی دستگاه حکومت و فقاهتِ مزدورش قرار میگرفت؛ و از آن روز در غالب اوقات، شکل قاچاق و غیر رسمی داشت.
با این آگاهی، بهوضوح میتوان دانست که فقه جعفری در برابر فقه فقیهان رسمی روزگار امام صادق فقط یک اختلاف عقیدۀ دینی ساده نبود؛ بلکه درعینِحال دو مضمون متعرضانه را نیز با خود حمل میکرد: نخست و مهمتر، اثبات بینصیبی دستگاه حکومت از آگاهی دینی و ناتوانی آن از ادارۀ امور فکری مردم ـ یعنی در واقع، عدم صلاحیتش برای تصدی مقام خلافت ـ و دیگر، مشخصساختن موارد تحریف در فقه رسمی که ناشی از مصلحتاندیشی فقیهان در بیان احکام فقهی و ملاحظهکاری آنان در برابر تحکم و خواست قدرتهای حاکم است. امام صادق با گستردن بساطِ علمی و بیان فقه و معارف اسلامی و تفسیر قرآن به شیوهای غیر از شیوۀ عالمان وابسته به حکومت، عملاً به معارضۀ با آن دستگاه برخاسته بود. آن حضرت بدین وسیله تمام تشکیلات مذهبی و فقاهت رسمی را که یک ضلع مهم حکومت خلفا بهشمار میآمد، تخطئه میکرد و دستگاه حکومت را از بُعد مذهبیاش تهیدست میساخت.
در اینکه دستگاه حکومت بنیامیه تا چه اندازه به مفهوم معارضهآمیز بساط علمی و فقهی امام صادق توجه داشت، سند روشن و قاطعی در دست نیست؛ ولی گمان قوی بر آن است که در زمان بنیعباس و مخصوصاً منصور که از هوش و زیرکی وافری برخوردار بود و بهخاطرِ اینکه سراسر عمر پیش از خلافت خود را در محیط مبارزات ضد اموی گذرانیده بود، از نکتههای دقیق در زمینۀ مبارزات و مبارزان علوی آگاهی داشت، سران دستگاه خلافت به نقش مؤثر این مبارزۀ غیر مستقیم توجه میداشتهاند.
تهدیدها و فشارها و سختگیریهای نامحدود منصور نسبت به فعالیتهای آموزشی و فقهی امام که در بسی روایات تاریخی از آن یاد شده، ازجمله ناشی از همین توجه و احساس بوده است؛ و نیز تأکید و اصرار فراوان وی بر گردآوردن فقهای معروف حجاز و عراق در مقر حکومت خود ـ که باز مضمون چندین روایات تاریخی است ـ از احساس همین نیاز نشئت میگرفته است.
در مذاکرات و آموزشهای امام به یاران و نزدیکانش، بهرهگیری از عامل «بینصیبی خلفا از دانش» بهعنوان دلیلی بر اینکه ازنظر اسلام، آنان را حق حکومتکردن نیست، به وضوح مشاهده میشود؛ یعنی اینکه امام همان مضمون متعرضانهای را که درس فقه و قرآن او دارا بوده، صریحاً نیز در میان میگذارده است.
در حدیثی از آن حضرت چنین نقل شده است: «نَحْنُ قَوْمٌ فَرَضَ اللهُ طاعَتَنا وَ اَنتُمْ تَأتَمّونَ بِمَن لا یُعذَرُ النّاسُ بِجَهالَتِهِ»[21] ماییم کسانی که خدا فرمانبری از آنان را فرض و لازم ساخته است؛ درحالیکه شما از کسانی تبعیت میکنید که مردم بهخاطرِ جهالت آنان در نزد خدا معذور نیستند. یعنی مردم که بر اثرِ جهالت رهبران و زمامداران نااهل، دچار انحراف گشته و به راهی جز راه خدا رفتهاند، نمیتوانند در پیشگاه خدا به این عذر متوسل شوند که ما به تشخیص خود راه خطا را نپیمودیم؛ این پیشوایان و رهبران ما بودند که از روی جهالت، ما را به این راه کشاندند. زیرا اطاعت از چنان رهبرانی، خود، کاری خلاف بوده است؛ پس نمیتواند کارهای خلاف بعدی را توجیه کند.[22]
این مفهوم که رهبری سیاسی در جامعۀ انقلابی اسلام، همان رهبری انقلابی است و لزوماً با رهبری فکری و ایدئولوژیک همراه است، در آموزشهای امامان قبل و بعد از امام صادق نیز آشکارا وجود داشته است. در روایتی امام علیبنموسی از قول جد بزرگوارش امام محمد باقر «سلاح» را در سلسلۀ امامت به «تابوت» در میان اقوام گذشتۀ بنیاسرائیل همانند میکند: «سلاح در میان ما همچون تابوت است در میان بنیاسرائیل، که نزد هرکس بود، نبوت (و در روایتی حکومت) از آنِ او بود. در میان ما نیز سلاح نزد هرکس باشد، رهبری و زعامت متعلق به اوست». (توجه شود به شکل نمادین و مفهوم بسیار عمیق این تعبیر). راوی آنگاه میپرسد: «فَیَکونُ السِّلاحُ مُزائِلاً لِلعِلمِ»[23] یعنی آیا ممکن است سلاح نزد کسی باشد که دانش ایدئولوژیک دین در او نیست؟[24] و امام در پاسخ میگوید: نه. یعنی زمامداری جامعه و رهبری انقلابی امت مسلمانان در اختیار کسی است که سلاح و دانش را باهم دارا باشد.
پس امام از سویی شرط امامت را دانش دین و فهم درست قرآن میداند، و از سوی دیگر با گستردن بساط علمی و گردآوردن خیل کثیری از مشتاقان دانش دین در پیرامون خود و تعلیم دین به شیوهای مخصوص ـ که مخالف با روال معمولی فقه و حدیث و تفسیر و بهطورِ کلی مغایر با دینشناسی رایج علما و محدثان و مفسران وابسته به دستگاه خلافت است ـ عملاً دینشناسی خود و دینناشناسی دستگاه خلافت را با تمامی علمای وابسته و نامونشاندارش، اثبات میکند و از این رهگذر با تعرّض مستمر و عمیق و آرام، به مبارزۀ خود بُعدی تازه میبخشد.
همانطورکه قبلاً اشاره شد، نخستین حکمرانان بنیعباس که خود در روزگار پیش از قدرت، سالها را در محیط مبارزاتی علوی و در کنار پیروان و یاران آل علی گذرانیده و به بسیاری از اسرار و چموخمهای کنار آنان بصیرت داشتند،[25] نقش متعرضانۀ این درس و بحث و حدیث و تفسیر را پیش از اسلاف اموی خود درک میکردند. گویا به همین خاطر بود که منصور عباسی در خلال درگیریهای رذالتآمیزش با امام صادق، مدتها آن حضرت را از نشستن با مردم و آموزش دین به آنان، و نیز مردم را از رفت و آمد و سؤال از آن حضرت منع کرد؛ تاآنجاکه به نقل از «مُفَضَّلبنعُمَر» ـ چهرۀ درخشان و معروف شیعی ـ هرگاه مسئلهای در باب زناشویی و طلاق و امثال اینها برای کسی پیش میآمد، بهآسانی نمیتوانست به پاسخ آن حضرت دست یابد. 2پیشوای صادق، ص93-87
وجود تشکیلات پنهانی ایدئولوژیک ـ سیاسی
امام صادق به کمک تلاش وسیع پدرانش ـ یعنی امام سجاد و امام باقر، مخصوصاً اواخر زندگی امام باقر ـ و سپس خودش به کمک این تلاش توانسته بود یک عده مؤمن و مسلمان مکتبی، اصیل، انقلابی، فداکار، آماده برای خطرپذیری در سراسر عالم اسلام درست کند. و اینها آدمهای عادی نبودند؛ آدمهای عادی نبودند نهاینکه از طبقات ممتازه بودند نه، همین کاسب و تاجر و غلام و از این چیزها، اما از لحاظ پایگاه معنوی بههیچوجه اینها به آدمهای عادی شبیه نبودند. کسانی بودند که زندگیشان در هدفشان و در مکتبشان خلاصه میشد و همهجا هم بودند. عجیب این است که یاران امام صادق همهجا بودند، نه خیال کنید فقط در مدینه، نه؛ در کوفه بیشتر از مدینه بودند، در خود شام حتی کسانی بودند. اینها آن شبکۀ عظیم تشکیلاتی امام صادق است. حزب علوی، حزب تشیّع، اینیکه گفتم آن شبکۀ تشکیلاتی همان تشیّع است یعنی این. و این از فصلهای شناختهنشدۀ زندگی امام صادق است؛ این از چیزهایی است که بنده رویش تأکید و اصرار دارم، یک شبکۀ تشکیلاتی عظیم، یک حزب کامل بهوسیلۀ امام صادق اداره میشد در سراسر عالم اسلام؛ این نقطۀ قوّت بود. (1359/6/14)
شبکهای که در بسیاری از نقاط دوردست کشور مسلمان، بهویژه در نواحی عراق عرب و خراسان، فعالیتهای چشمگیر و ثمربخشی دربارۀ مسئلۀ امامت عهدهدار بود؛ ولی این تنها یک روی مسئله و بخش ناچیزی از آن است. موضوع تشکیلات پنهان در صحنۀ زندگی سیاسی امام صادق و نیز دیگر ائمه ازجمله مهمترین و شورانگیزترین و درعینِحال مجهولترین و ابهامآمیزترین فصول این زندگینامۀ پُرماجراست.[27]
همانطورکه قبلاً گفتیم، برای اثبات وجود چنین سازمانی نمیتوان و نمیباید در انتظار مدارک صریح بود. نباید توقع داشت که یکی از امامان یا یکی از یاران نزدیکش صراحتاً به وجود تشکیلات سیاسیفکری شیعی اعتراف کرده باشد؛ این چیزی نیست که بتوان به آن اعتراف کرد. انتظار معقول آن است که اگر روزی هم دشمن به وجود تشکل پنهانی امام پِی بُرد و از خود آن حضرت یا یکی از یارانش درآنباره چیزی پرسید، او بهکلی وجود چنین چیزی را انکار کند و گمان آن را یک سوءظن یا تهمت بخواند. این، خاصیت همیشگی کار مخفی است. البته از کاوشگر تاریخ زندگی ائمه هم نمیتوان انتظار داشت که بدون مدرک و دلیل قانعکنندهای وجود چنین تشکیلاتی را بپذیرد. باید در پِی قراین و شواهد و بطون حوادثِ ظاهراً سادهای بود که اگرچه نظر بینندۀ عادی را جلب نمیکند، ولی با دقت و تأمل، خبر از جریانهای پنهانی بسیاری میدهد. اگر با چنین نگرشی به سراسر دوران دوقرنونیمی زندگی ائمه نظر شود، وجود یک تشکیلات پنهانِ در خدمت و تحتِ فرمان ائمه تقریباً مسلّم میگردد. پیشوای صادق، ص 95و96
پاورقیها
۱.بحارالانوار/ ج72 / کتاب العشرة/ ابواب حقوق المؤمنین/ باب 87 التقیّة و المداراة/ حدیث 61/ ص 412
۲.الکافی/ کتاب الحجة/ باب الاشارة و النص علی ابیعبدالله جعفربنمحمد الصادق/ حدیث 7
۳.(قصو) دورترین
۴.انسابالاشراف/ ج7/ ص 209
۵.حیره شهری قدیمی است که حدوداً در پنجکیلومتری شهر کوفه قرار داشته است. با توسعۀ کوفه این شهر از رونق افتاده است. رمیله نیز منزلی است در بین راه بصره به مکه.
۶.«خدا مرا بکشد اگر تو را به قتل نرسانم» (بحارالانوار/ ج 47 / کتاب تاریخ علیبنالحسین و محمدبنعلی و جعفربنمحمد و.../ ابواب تاریخ الامام جعفربنمحمد الصادق/ باب6/ حدیث 21/ ص 174)
۷.منصور شخصی را فرستاد نزد حسنبنزید، که فرمانداری مکه و مدینه را بهعهده داشت و به او پیغام داد که خانۀ جعفربنمحمد را آتش بزند. خانۀ امام را آتش زدند، آتش بر در خانه و اتاقها رسید. حضرت صادق پای بر روی آتش گذاشت و از روی آتش میرفت و میگفت: «من فرزند رگهای تپندۀ زمین هستم، من فرزند ابراهیم خلیلالله هستم.» (الکافی/ کتاب الحجة/ ابواب التاریخ/ باب مولد ابیعبدالله جعفربنمحمد/ حدیث 2)
۸.تاریخالطبری/ ج8/ ص 113
۹.کاری که موجب شود اعمال نیک انسان به گوش مردم برسد و باعث شهرت وی شود.
۱۰.(سلف) جمع سلف، گذشتگان، آباء و اجداد
۱۱.بحارالانوار/ ج 47 / ص 58 (نویسنده)
۱۲.ثروتهایی که به عموم مسلمانان تعلق دارد مانند غنیمتی که بدون جنگ نصیب حکومت اسلامی شود.
۱۳.الکافی/ کتاب الحجة/ باب فرض طاعة الائمة/ حدیث 6
۱۴.اجداد، پدران
۱۵.اصول کافی/ ج1/ ص 186 (نویسنده)
۱۶.(دلل) به دلیل ثابتکننده
۱۷.(دعو) دعوتکنندگان
۱۸.بحارالانوار/ ج72 / کتاب العشرة/ ابواب حقوق المؤمنین بعضهم علی بعض/ باب 87 / حدیث 6/ ص 394
۱۹.پادشاه بزرگ
۲۰.قیاس و استحسان دو روش از روشهای استخراج فتوا در فقه بعضی از فرق مذاهب اهل سنّت هستند که مورد تأیید علمای شیعه نیستند. استحسان، یعنی عدول از دلیل کلی بهخاطر یک مصلحت موردی یا جزئی. قیاس هم بهمعنای جاریکردن حکم شرعیِ یک موضوع بر موضوعی مشابه است که برای آن حکمی در متون دینی نیست.
۲۱.کافی/ ج1/ ص 186 (نویسنده)
۲۲.قرآن نیز همین مضمون را در چندین جا به زبانهای گوناگون تکرار کرده است؛ از ستیزۀ تابعان و متبوعانِ راه ضلال سخن گفته و از شکوۀ تابعان که: ما را این پیشوایان گمراه به گمراهی کشاندند... و سرانجام، این را نیز یادآور شده که چنین عذری از هیچکس پذیرفته نمیشود و سرنوشت همسانی برای هر دو گروه گمراه مورد انتظار است. رجوع شود به آیه 167 سوره بقره، آیات91 تا 102 سوره شعراء، آیات 31 تا 33 سوره سبأ، آیه 97 سوره نساء. (نویسنده)
۲۳.کافی/ ج1/ ص 238 (نویسنده)
۲۴.این معنی برای کلمۀ «مزایلا» مستفاد از گفتار عالم حدیثشناس معروف، علامه مجلسی است در کتاب مرآةالعقول (نویسنده).
۲۵.برای مطالعۀ بیشتر به حلقۀ سوم انسان 250 ساله/70. امام صادق علیهالسلام؛ مصادرۀ انقلاب، تداوم مبارزه، مراجعه کنید.
۲۶.مناقب ابنشهرآشوب/ ج4/ ص 238 (نویسنده)
۲۷.برای مطالعۀ بیشتر به حلقۀ سوم انسان 250 ساله/ 69. امام صادق علیهالسلام؛ گسترش تشکیلات پنهان، مراجعه کنید.