… و عوامل بیرونیای که طبعاً مترتّب بر این معنا میشد، این کار عقب افتاد. حالا در تعبیر روایت، «اِشتَدَّ غَضَبُ اللهِ عَلَی اَهلِ الاَرض» است، امّا میدانیم که این «اشتداد غضب» و آنچه بر آن مترتّب میشود، با همین عوامل ظاهری و علل و عوامل معمولی تطبیق میکند؛ عوامل معمولیاش این است، که باز در یک روایت دیگر هست که: اِرتَدَّ النّاسُ بَعدَ الحُسَینِ اِلّا ثَلاثَة؛ «اِرتَدَّ» نه به معنایی که از دین برگشتند، یعنی بعد از امام حسین، شیعه از این راهی که داشت میرفت مردّد شد؛ یعنی با این وضع چه جوری میشود رفت؛ مگر سه نفر: یحییبنامّطویل [و دو نفر دیگر]؛ سه نفر بیشتر نماندند. حضرت صادق میفرماید: «ثُمَّ اِنَّ النّاسَ لَحِقوا وَ کَثُروا»،[7] سی سال زحمت امام سجّاد و بعد حضرت باقر، نتیجهاش این شده که این [تعداد بیشتر شد].
گذر هزارسالهٔ روحانیت شیعه از دو دوران تقیه و عدم تقیه
… است، این است که جایگاه خودمان را در روند انقلاب پیدا کنیم. به نظر من هنر روحانیّت در طول تاریخ این بوده که جاى خودش را پیدا کرده؛ بخصوص آقایان جوان، برادران پُرنشاط باید به این نکته توجّه کنند براى آیندهها و واقعاً این بینش، افق دید روحانیّت را مشخّص میکند. روحانیّت شیعه، هزار سال است که باقى است به صورت یک صنف، یک قشر. خب، از این هزار سال حدود چهارصد سالش دوران عدم تقیّه است ــ که خب بودند؛ کشور، کشور شیعه بود و روحانیّت هم روحانیّت شیعه ــ امّا ششصد سال از این هزار سال، دورانى است که روحانیت در تقیّه، در خفا، در فرار، در حبس زندگى کرده. این تاریخ هزارساله دو دوران کاملاً متمایز از هم را گذرانده.
استمرار خط مبارزهٔ ائمه (ع) تا نهضت و پیروزی انقلاب
اما دو هدف دیگر از آن بحثهای آن روز، امروز هم با همان قوّت و اهمیت، بلکه بیشتر، مطرح است. یکی این است که در خلال تبیین زندگی امام صادق و ائمۀ هدی، معلوم میشود که تاریخ خونین تشیّع در هیچ لحظهای از لحظات منقطع نشده است. و از ساعتی که ائمۀ معصومین مبارزۀ خودشان را شروع کردند ـ با هدفها و روشهایی که اجمالاً عرض میکنم ـ تا روزگار نهضت ما و پیروزی انقلاب ما، این خطِ مستمر، همچنان بوده است؛ و در دوران زندگی ائمه علیهمالسلام از همیشه روشنتر و بارزتر بوده. هدف دوم که مهمتر است، این است که در خلال بیان زندگی امام صادق، برجستهترین نکتهها در منش اسلامی و روش زندگیِ مؤمنانه، طبق دید اسلام آشکار بشود. بهترین دستور و روش برای شناساییِ اسلام، شناسایی آن کسانی است که اسلام در همۀ وجود و در سخنان آنها مجسم است. و ما …