گستردگی حوزههای بارور شیعی از شامات تا ماوراءالنهر پیش از مفید
پیش از این تاریخ، بیشک حوزههای علمی بارور شیعه از شامات تا ماوراء النهر همه جاگسترده بوده است. حوزهی «قم» که مرکز بزرگ حدیث و جانشین «کوفه»ی قرن دوم و سوم بوده و حوزهی «ری» که کلینی و ابن قبه و شمار دیگری از برخاستگان آن معروفاند، تنها بخشی از مجموعههای علمی شیعه محسوب میگشتهاند. در شرق، حوزهی علمیهی ماوراء النهر که دو تن از متخرجین معروف آن عیاشی سمرقندی و ابو عمر و کشی میباشند و در غرب حوزه حلب که نام حسن بن احمد السبیعی الحلبی و علی بن خالد الحلبی از آن دیار در عداد مشایخ مفید قرار دارند، بنابر حدس مؤید به قرائن باید مراکز مهم علوم و معارف شیعی میبوده باشند. نگاهی به فهرست مشایخ کشی آشکار میسازد که در منطقهی خراسان و ماوراء النهر با همهی دوری از حوزههای علمیه اصلی شیعه چه تعداد قابل اعتنایی از علماء و محدثین تربیت شدهاند و این گمان را تقویت میکند که در این مناطق حتی پیش از یک حوزهی علمی شیعی به تربیت و تخریج …
تداوم قوارهٔ جامع حوزهٔ بغداد تا دوران شهید اول و غلبهٔ گرایش فقهی پس از آن
حداقل تا دوران شهید اول یعنی تا آنگاه که دیگر اختصاص به فقه و مقدمات آن، گرایش غالب حوزههای علمیه را تشکیل داده است، همان قواره در همه یا اغلب حوزهها و متخرجین آنها مشاهده میشود و این ادامهی جریانی است که از شخصیت مفید و حوزهی آفریدهی او یعنی حوزه بغداد تا سال ۴۱۳، سرچشمه گرفته است.
حوزهٔ علمی قابل توجه حلب و شامات و جایگاه آن
در شامات و حلب نیز با توجه به کثرت نفوس شیعه و حکومت حمدانیان که خود، شیعه و پای بند به مراسم و شعائر شیعی[6] بودهاند بیشک حوزهی علمی قابل توجهی وجود داشته است. اگر چه با توجه به نزدیکی آن به عراق و حضور محدثین و فقهای آن سامان در بغداد و سپس در زمان شیخ طوسی در نجف، نمیتوان آن را در شمار حوزههای بزرگ دانست.
آموزش مجموعهٔ دانشهای عقلی و نقلی و تبحر دانشآموختگان در آنها
با توجه به آنچه دربارهی بیسابقه بودن پدیدهی شیخ مفید و حوزهی بغداد معاصر او گفته شد، حقاً باید مفید را بنیانگذار حوزههای علمی شیعه با قوارهیی که در قرنهای پس از آن دیده میشود، دانست یعنی جایی که در آن مجموعهیی از دانشهای عقلی و نقلی اسلامی آموخته و تدریس میشود و متخرج آن در همه یا اکثر آن علوم تبحر مییابد.
پرورش سید مرتضی و شیخ طوسی در حوزهٔ پایهگذاریشدهٔ مفید
… خود، در او مجتمع گشته بود و به برکت چنین شخصیت جامع و چند بعدی و همه جانبهیی، حوزهی علمی شیعه بدانگونه که قرنها پس از آن استمرار یافت، پایه گذاری شد که در آن فقه و کلام و اصول و ادب و حدیث و رجال در کنار یکدیگر و مکمل یکدیگر تدریس و تحقیق و متکامل میشد. و همین حوزه است که در نقطهیی بس والا، سید مرتضی و در اوج قلهی کمال، شیخ الطائفه محمّد بن الحسن الطوسی را پدید آورد.