مسئلۀ هجرت مربوط میشود به مسئلۀ ولایت، با آن وسعتی که مسئلۀ ولایت را ما اینجا مطرح کردیم. و گفتیم که ولایت عبارتست از ایجاد رابطه و پیوند مستحکمی در میان عناصر صف مؤمن با یکدیگر و قطع هرگونه وابستگی میان صف مؤمن با صف غیر مؤمن؛ و در مرتبۀ بعدی، ایجاد رابطهای بس قوی و نیرومند، میان همۀ افرادِ صف مؤمن با آن نقطۀ مرکزی و قدرت متمرکز، که ادارۀ جامعۀ اسلامی به عهدۀ اوست؛ یعنی امام، یعنی ولیّ، حاکم، پیشوا. آنوقت در کنار این، بحث کردیم که ولیّ و پیشوا کیست در جامعۀ اسلامی. جواب ما را قرآن داد، ﴿اِنَّما وَلِیُّکُمُ اللهُ وَ رَسولُهُ وَ الَّذينَ آمَنُوا الَّذينَ يُقيمونَ الصَّلاةَ وَ يُؤتونَ الزَّكاةَ وَ هُم راكِعوَ﴾[1]، که اشاره کردیم به ماجرای امیرالمؤمنین صلواتاللهعلیه. اگر ما ولایت را توانستیم با این وسعت بفهمیم و مسئله را در حد مسائل فرعی ولایت و درجۀ دوی ولایت خلاصه نکنیم، آنچنانیکه بعضی، بدون توجه خلاصه میکنند، آنوقت مسئلۀ هجرت یکی از دنبالههای مسئلۀ ولایت خواهد شد. چرا اینجور میگوییم؟ برای خاطر اینکه اگر لازم باشد هر انسانی در ولایت خدا و ولیّ خدا زندگی بکند ـ که این را اصل ولایت به ما میآموخت ـ اگر پذیرفتیم که میباید انسان همۀ نیروهایش، همۀ نشاطهای جسمی و فکری و روانی او، با ارادۀ ولیِّ الهی و والی مِن قِبَلِ الله[2] بهکار بیفتد و خلاصه، انسان باید با جمیع عناصر وجودش بندۀ خدا باشد، نه بندۀ طاغوت؛ اگر این مطالب را ما قبول داریم و میپذیریم، پس ناچار، این را هم باید قبول کنیم که اگر یک جایی وجود ما و هستی ما و همۀ نیروها و نشاطهای ما، تحت فرمانِ ولایت الهی نبود، بلکه تحت فرمان ولایت طاغوتی و شیطانی بود، تعهد الهی ما این است که ما خودمان را از قیدوبند ولایت طاغوت رها کنیم، نجات بدهیم، آزاد کنیم و برویم تحت سایۀ پرمیمنت ولایتِ الله. خارج شدن از آن ولایت ظالم و وارد شدن به آن ولایت عادل، اسمش هجرت است. میبینید که مسئلۀ هجرت، یکی از مسائلیست که در دنبالۀ ولایت مطرح است. لذا ما اول بحث گذاشتیم «4.»؛ یعنی در پیرامون ولایت، سه مطلب را قبلاً ذکر کردیم، این مطلب چهارم است.
چرا باید انسان از تحت ولایت طاغوت و شیطان بگریزد؟ این سؤالی که مطرح میکنم، بسیار قابل توجه است. دلم میخواهد وقتی من سؤال را مطرح میکنم، شما دوستانی که میشنوید، فوراً همین سؤال من را در لابراتوار ذهنتان، آنچنان تجزیه و تحلیل کنید، که بتوانید یک جوابی بر طبق آموختهها و اندوختههای اسلامی و مذهبی به آن بدهید. بعد اگر جواب شما، با جواب من ـ جوابی که من خواهم داد ـ یکی نبود و مغایر بود، آنوقت، جای صحبت من و شما باقیست. سؤال این است: آیا نمیتوان در ولایت طاغوت بود و مسلمان بود؟ آیا نمیشود ما فرض کنیم؛ یک مسلمانی را که تحت ولایت شیطان باشد، اما بندۀ رحمان زندگی بکند؟ چنین چیزی میشود یا نه؟ آیا ممکن است درآنجاییکه، بر سراسر آفاق و مناطق زندگی انسان، یک عامل غیر الهی، مشغول فرمانرواییست؛ جسم انسان را یک عامل غیر الهی دارد اداره میکند، فکر انسانها را یک عامل غیر الهی دارد اداره میکند، روحیه و عواطف و احساساتِ افراد جامعه را همان عامل دارد به اینسو و آنسو میکشاند؛ درحالیکه انسان در قبضۀ قدرت اینچنین عوامل طاغوتی و شیطانی زندگی میکند؛ درعینحال بندۀ خدا باشد، مسلمان باشد؛ آیا چنین چیزی ممکن است یا ممکن نیست؟ خواهش میکنم این را شما در صدد جواب بربیایید. نمیخواهد بلند جواب بدهید، در مغزتان برای این سؤال جوابی آماده کنید، ببینید میشود یا نمیشود؟ برای اینکه ما بدانیم میشود یا نمیشود، باید یکقدری خود این سؤال را تحلیل کنیم، تفسیر کنیم، تا جواب روشن بشود. ما میپرسیم، آیا میتواند کسی تحت ولایت شیطان باشد و مسلمان باشد، یا نمیتواند؟ این دوتا سؤال، درحقیقت یک سؤال است که از دو جزء ترکیب یافته است؛ ما این دو جزء را درست تجزیه کنیم و ببینیم که معنایش چیست.
جزء اول این است که کسی تحت ولایت شیطان باشد. یعنی چه تحت ولایت شیطان باشد؟ ولایت مگر یعنی چه؟ آن معنایی که ما برای ولایت از آیات قرآن استفاده کردیم، اگر چنانچه آن معنا را، که مستند به چندین آیۀ قرآن بوده، بگذاریم در کنار این جملۀ «ولایت شیطان»، آنوقت معلوم میشود که ولایت شیطان یعنی چه؟ ولایت شیطان معنایش این است که شیطان ـ به همان معنای کلیِ شیطان که بارها گفتم ـ بر تمام نیروها و استعدادها و ابتکارها و کارها، در وجود آدمی مسلط باشد. آنچه انسان انجام میدهد، در آن خط مشیی باشد که شیطان معین کرده است، آنچه میاندیشد، در آن راهی باشد که شیطان مایل است یا ترسیم میکند؛ مثل آدمی که در جریان یک رودخانهای افتاده باشد. یک آب تندی دارد در بستر سیلی از کوهسار میآید، یک نفر آدم میافتد توی این رودخانه، البته مایل نیست که به صخرههای تنومند و تناور اصابت بکند و سرش بشکند، البته مایل نیست که با این آب برود و توی باتلاق بیفتد، البته مایل نیست که در لابهلای امواج این آب خفه بشود و غرق بشود؛ اما بااینکه مایل نیست، این جریان تندِ آب، او را دارد بیاختیار میبرد. دست و پا هم میزند، خود را به اینطرف آنطرف هم میچسباند، به هرچیزی هم متشبّث میشود، اما جریان آب، جریان تندیست، بیاختیار او را میبرد.
ولایت طاغوت و ولایت شیطان، یکچنین چیزیست؛ لذا آیۀ قرآن میفرماید: ﴿وَ جَعَلناهُم اَئِمَّةً يَدعونَ اِلَى النّارِ﴾[3] پیشوایان و رهبرانی وجود دارند که پیروان و افراد تحت فرمان خود را بهطرف آتش دوزخ میکشانند، بهطرف بدبختی میکشانند. آیۀ دیگر قرآن میفرماید که ﴿اَلَم تَرَ اِلَى الَّذينَ بَدَّلوا نِعمَتَ اللهِ كُفراً وَ اَحَلّوا قَومَهُم دارَ البَوارِ جَهَنَّمَ يَصلَونَها وَ بِئسَ القَرارُ﴾[4] آیا نمینگری به آن مردمی که نعمت پروردگار را کفران کردند؟ این نعمتی که کفران کردند، چه بوده؟ همهچیزی میتواند باشد. نعمت قدرت، که مظهر قدرت پروردگار است، قدرتهای دنیوی، نعمت سررشتهداری و ادارۀ امور هزاران انسان، نعمت در دست داشتن استعدادها و اندیشهها و نیروها و انرژیهای فراوان از انسانها، اینها همهاش نعمت است، این سرمایههاییست که میتوانست برای انسانیت منشأ خیر باشد.
انسانهایی که در اختیار آن مردمی که در این آیه مورد اشاره هستند، قرار گرفتهاند، میتوانستند این انسانها، انسانهای بزرگی باشند، میتوانستند بندگان زبدۀ خدا باشند، میتوانستند به عالیترین مدارج کمال برسند؛ اینها این نعمتها را کفران کردند، در راهی که باید، بهکار نینداختند. بعد دنبالش میفرماید که ﴿وَ اَحَلّوا قَومَهُم دارَ البَوارِ﴾ خودشان به درک، قوم خود را و مردم تحت فرمان خود را هم به دیار نیستی و نابودی و هلاکت کشاندند، ﴿جَهَنَّمَ يَصلَونَها﴾ و کشانیدند به جهنم، که در آن سرازیر و افکنده خواهند شد، ﴿وَ بِئسَ القَرارُ﴾ و چه بد جایگاه و محل استقراریست.
این آیه را موسیبنجعفر صلواتاللهوسلامهعلیه برای هارون خواندند، به هارون فهماندند که تو همان کسی هستی که قومت را و خودت را به بدترین منزلگاه و هلاکتبارترینِ جایگاهها خواهی افکند. برای هارون صریحاً این معنا را خواندند موسیبنجعفر. سؤال کرد مگر ما کافریم؟ منظورش این بود که یعنی ما معتقد به خدا و به پیغمبر و به دین نیستیم؟ امام علیهالسلام در جوابش این آیه را خواندند تا بفهمانند به او که کافر فقط آن کسی نیست که راست و صاف و صریح میگوید نهخیر خدا نیست، نهخیر قرآن دروغ است یا پیغمبر مثلاً افسانه است، این یکجور کافر است و این بهترین نوع کافر است که صریحاً حرف خودش را میزند و آدم او را میشناسد و موضعگیری خودش را با او درست تنظیم میکند.
کافرِ بدتر آن کسیست که این نعمتهای عظیمی را که در اختیار اوست، کفران میکند، در غیر مجرای صحیحش بهکار میافکند؛ نهفقط خود را، که همۀ انسانهای تحت فرمان خود را میکشاند به جهنم. ولایت طاغوت، یکچنین چیزی است.
آنکسیکه تحت ولایت طاغوت زندگی میکند، درحقیقت او گویی اختیاری از خود ندارد. نمیگویم بهکلی بیاختیار است ـ حالا آیۀ قرآن را که معنا کردیم، تفسیر مطلب روشن میشود در قرآن ـ اما در جریانِ سیل دارد میرود. میخواهد دستوپایی بزند، نمیتواند. میخواهد از راه جهنم برگردد، میبیند همۀ اطراف دارند بهطرف جهنم میروند، او را هم با خودش میکشانند. آنجاهایی که جمعیت زیادی هست، رفتید؟ گاهی دلت میخواهد از اینطرف بروی؛ جمعیت بیاختیار تو را مثل پر کاهی میبرد. میخواهد خوب باشد، خوب زیست کند، انسان زندگی کند، مسلمان بماند و مسلمان بمیرد، نمیتواند؛ یعنی جریان اجتماعی او را دارد میکشد و میبرد، آنچنان میبرد که دستوپایی هم نمیتواند بزند. اگر دستوپایی هم بزند، جز هدر دادن یک مقدار انرژی، کار دیگری از پیش نبرده. نهفقط نمیتواند دستوپا بزند، دردناکتر این است که گاهی نمیتواند بفهمد حتی.
این ماهیهایی که در دریا صیدشان میکنند، نمیدانم دیدید یا نه. گاهی هزاران ماهی در میان یک توری دارند کشانده میشوند بهطرف ساحل، از آن وسطهای دریا، از چند کیلومتری دریا، این تور دارد همۀ اینها را میکشد جلو، ملتفت نیستند. اگر به آن ماهی بگویی: کجا میروی؟ فکر میکند دارد مقصدی را با اختیار میرود؛ اما در واقع بیاختیار است؛ مقصد او همانجاست که مقصد آن صیادِ صاحبِ تور است.
این تور نامرئیِ نظام جاهلی، آنچنان انسان را میکشد، آنچنان بهطرفهایی که هدایتکنندگان آن تور مایلند، آدم را میکشاند که آدم نمیفهمد کجا میرود. گاهی هم خیال میکند که دارد میرود بهطرف سرمنزل سعادت و رستگاری، غافل از اینکه نه، دارد میرود به ﴿جَهَنَّمَ يَصلَونَها وَ بِئسَ القَرارُ﴾.
خب، این ولایت، ولایت طاغوت است، ولایت شیطان است. این جملۀ اول، از دو جملهای که سؤال از آن تشکیل میشد. گفتیم آیا میتوان در ولایت طاغوت زیست و مسلمان زیست؟ میتوان؟ حالا در ولایت طاغوت زیستن را فهمیدیم اجمالاً یعنی چه. تفصیلش را هم اگر بخواهیم بفهمیم، میتوانیم برگردیم باز به تاریخ.
شما ببینید در زمان بنیامیه و بنیعباس، چقدر عالَم اسلام بانشاط حرکت کرده، ببینید چه موج عظیمی از معلومات و دانشها در میان جامعۀ اسلامی آن روز پدید آمده، چه اطبای بزرگی پیدا شدند، چه مترجمان عظیمی در آن روزگار قحطِ زباندانی و معرفتهای عمومی جهانی، در عالم اسلام پیدا شدند و آثار عظیم فرهنگهای قدیمی را به عربی ترجمه کردند و نشر دادند در میان مسلمانها. در همۀ رشتهها، از تاریخ و از حدیث و از علوم طبیعی و از طب و از نجوم و حتی از هنرهای زیبا و ظریف، مسلمانها آن روز شدند جزوِ نمونههای بسیار برجسته؛ درست است؟ بهطوریکه الآن هم وقتی یک آدمی مثل «گوستاو لوبون»[5] فرانسوی یا فلان نویسنده و مستشرق دیگر، که چشمش به همین ظواهر فقط خیره میشود، وقتی نگاه میکند، قرنهای دوم و سوم و چهارم اسلامی را قرن تشعشع اسلام میداند. «آدام مِتز»[6]، یک کتابی نوشته به نام تمدن اسلام در قرن چهارم هجری، یک مرثیهخوانی عجیبی میکند در این تمدنی که به نظر او عظیم است. یک تمدن عظیمی را در قرن چهارم هجری تشریح میکند. یک نفر مستشرق فرانسوی، یک مستشرق اروپایی، بهطورکلی، وقتیکه نگاه میکند به آن قرنهای سوم و چهارم و دوم هجری، هنوز چشمهایش خیره میماند. برای چیست این؟ برای خاطر این است که فعالیتها و انرژیها و نشاطهای عجیبی در آن روز، از جامعۀ اسلامی بروز کرده. اما من از شما سؤال میکنم، آیا اینهمه نشاط و فعالیتی که آن روز انجام گرفت، بالمآل به سود جامعۀ اسلامی و انسانیت تمام شد؟ میپرسم از شما.
ده قرن دارد از آن روزگار میگذرد. تعصبی نداریم نسبت به آن روزگار. درمقابل دنیای غیر مسلمان میتوانیم بگوییم که بله، عالَم اسلام بود که آن دانشگاهها را بهوجود آورد، عالم اسلام بود که آن فلسفه را درست کرد، عالم اسلام بود که چنین و چنان در طبابت و در طبیعیات کرد. اما بین خودمان، الحق و الانصاف، آنهمه نیرو و انرژی، بهجا و بهموقع و به سود انسانیت و به سود جامعۀ اسلامی تمام شد؟ جامعۀ اسلامی بعد از ده قرن، از آن میراث چه دارد؟ و چرا ندارد؟ چرا ندارد؟ چرا آن ثروت علمی و فرهنگی برای ما نمانده؟ چرا ما بهعنوان یک جامعهای که ده قرنِ پیشمان آنهمه تشعشع داشته، امروز در دنیا نمیدرخشیم و جلوه نمیکنیم؟ چرا؟ آیا جز به این است که آنهمه نشاط و فعالیت، اگرچه فعالیت انسانی بود، اما زیر نگین طاغوت بود؟ گفت:
من آن نگین سلیمان به هیچ نستانم که گاهگاه بر او دست اهرمن باشد[7]
این اهرمنها بودند که با جامعۀ اسلامی بازی کردند. اگر هم گفتند، ترجمه کردند، برای خاطر این بود که در ترجمه بنویسند در زمان حکومت حضرت خلیفۀ چندم عباسی، منصور یا هارون یا مأمون؛ برای اینکه نام خودشان را بالا ببرند. اگر بهجای اینهمه فعالیت طبیعی و ریاضی و نجومی و ادبی و فقهی و تجویدی و غیره، اجازه میدادند که حکومت علوی سرِ کار بیاید، اجازه میدادند که امام صادق سرِ کار بیاید، نشاطها و نیروها را امام صادق در اختیار بگیرد، ولو از لحاظ علمی، از لحاظ ادبی، از لحاظ این مسائلی که امروز دنیا به آنها میبالد و افتخار میکند، صد سال هم عقب میماندند، باز به سود انسانیت بود. انسانیت رشد میکرد، اسلام گل میکرد، انرژیها و استعدادها در راه صحیح بهکار میرفت. کتاب ترجمه کنند، طب و پیشرفت علمی را به منتها درجه برسانند، اما از لحاظ اخلاقی و اخلاق اجتماعی، آنقدر ضعیف باشند که اختلاف طبقاتی آنها هنوز هم جزوِ افسانههای تاریخ به شمار بیاید؟
عیناً مثل تمدن کثیف ننگین دنیای معاصر ما. قدرتهای بزرگ جهانی میبالند به اکتشافات علمیشان، میبالند به اختراعات محیّرالعقولشان، کلاهگوشۀ افتخارشان را به خورشید میرسانند[8] که ما فلان دارو را کشف کردیم، فلان فرمول را بهوجود آوردیم، فلان کار را کردیم، این از لحاظ علمی؛ اما از لحاظ انسانی و اخلاقی، هنوز که هنوز است در دورانهای هزاران سال پیشِ تاریخی دارند زندگی میکنند. هنوز ثروتهای افسانهای در کنار گرسنگیها و فقرهای افسانهایست، هنوز بهرهمندی یک درصد بسیار کوچک در دنیا، از امتیازاتی که برای میلیونها انسانِ گرسنه است در کشورهای محروم، وجود دارد. اینها به این میبالند، و این عیناً همان وضع تمدن عظیم اسلامیست در قرن دوم و سوم و چهارم؛ همین مطلب است، آن روز هم همینجور بود. پیشرفت علمی بسیار، اما اشرافیگری و تعیّش و بیخبری از فضیلتها و انسانیتها و اصالتها؛ اختلاف طبقاتی بهنحو شدید، گرسنگیهای مرگآور درمقابل سیریهای مرگآور، در آن روز هم به چشم میخورد و دیده میشد. بر اثر چه بود این بدبختیها؟ چرا جامعۀ اسلامیِ آن روز با آنهمه نشاط و فعالیت علمیاش، نتوانست گلی در بوستان فضیلتها و انسانیتها باشد؟ چرا؟
الآن هم وقتیکه ما بگردیم در تاریخ قرن دوم و سوم هجری، آنکسانیکه میتوانیم نامشان را همراه با شرف و افتخار، یاد بکنیم، آنکسانیکه میتوانیم اسمشان را در لیست مردان افتخارآفرین عالم، تحویل مقامات جهانی بدهیم، آن کسانی هستند که با همان نظام متمدن، بهشدت جنگیدند؛ مُعَلِّیبنخُنیس[9] است که در بازار به دارش میکشند و میکُشند، یحییبنامّطویل است که دست و پایش را قطع میکنند و زبانش را میبرند، محمدبنابیعُمیر[10] است که صد تازیانه به او میزنند، یحییبنزید[11] است که او را در کوههای خراسان در هجدهسالگی میکشند، زیدبنعلی است که چهار سال جنازهاش را روی دار نگه میدارند. آنکسانیکه ما امروز میتوانیم نامشان را با افتخار بدهیم به لیست چهرههای افتخارآفرینِ جهان بشریت، اینهایند، و اینها آنروز با این تمدن پرشکوهی که آقای گوستاو لوبون از آن یاد میکند و اسم میبرد، هیچ رابطهای نداشتند؛ بلکه ضد آن تمدن بودند. پس میبینید که وقتی ولایت طاغوت و شیطان بر جامعهای، بر انسانهایی حکمفرمایی میکند و زمام کارشان را در دست دارد؛ انرژیهایشان به کار میافتد، استعدادهایشان به جریان میافتد، اما چهجور؟ آنجوری که امروز در دنیای متمدن بهکار افتاده و آنجوری که در ده قرن، یازده قرنِ پیش در عالم اسلام بهکار افتاده بود. آنجوری که در منطقها و ارزشهای اصیل و معیارها و میزانهای انسانی، یک پول سیاه قیمت ندارد، این ولایت طاغوت است.
آنوقت در ولایت طاغوت، مسلمان زیستن میشود؟ مسلمان زیستن چیست آقا؟ مسلمان زیستن، یعنی تمام امکانات و انرژیها و نیروها و قدرتها و استعدادهای یک انسان، دربست در اختیار خدا بودن. همهچیزشان، مالشان در اختیار خدا، جانشان در اختیار خدا، فعالیت و حرکت روزانهشان در اختیار خدا، خواب شبشان در اختیار خدا، اندیشه و فکرشان در اختیار خدا. آیا مثالی میتوانید برایش بزنید؟ بله. هم در اجتماعاتی بهصورت جامعه و مدنیت مثال داریم، هم در گروهها مثال داریم؛ در گروههای عصیانگری که از نظامهای طاغوتی آمدند بیرون و گریختند و هجرت بهسوی خدا کردند، مثال داریم.
اوّلی، مثل جامعۀ مدینه، در زمان حیات پیغمبر. در زمان حیات پیغمبر، جامعۀ مدینه، یک جامعۀ بندۀ خدا بود. یک جامعۀ مسلمان بود. آنجا هر قدمی که برمیداشتی، در راه خدا بود. آنجا یهودی و مسیحیاش هم تحت فرمان اسلام اگر زندگی میکرد، زندگیاش، زندگی اسلامی بود. در جامعۀ اسلامی، یهودیِ تحت ذمّه[12] هم، مسیحیِ تحت ذمّۀ اسلام هم، در راه اسلام حرکت میکند. از لحاظ اعمال شخصی، یهودیست؛ اما از لحاظ یک عضو اجتماعی، یک مسلمان است. خیلی مسلمانتر از آن مسلمانی که در نظام جاهلی زندگی میکند. در زمان پیغمبر، پول در راه خدا، شمشیر در راه خدا، زبان در راه خدا، فکر و اندیشه در راه خدا، هر کاری که از یک انسان برمیآید، در راه خدا بود؛ عواطف و احساسات در راه خدا؛ این برای یک جامعه. در زمان امیرالمؤمنین هم، کموبیش همینجور بود. برای خاطر اینکه امیرالمؤمنین صلواتاللهعلیه خودش ازاینجهت که حاکم الهی و ولیّ خدا بود، با پیغمبر فرقی نداشت؛ اما وارث بدجامعهای بود. وارث نابسامانیها بود، وارث پریشانیها بود، و خود پیغمبر هم اگر بهجای امیرالمؤمنین بود و بعد از بیستوپنج سال آمده بود، مسلّم با همان مشکلات امیرالمؤمنین روبهرو بود؛ این در اجتماعات.
و اما در گروهها، گروه شیعیان اطراف ائمه علیهمالسلام در طول تاریخ. ماه رمضان تمام شد ما به بحث امامت به تفصیل نرسیدیم، واِلّ دنبال بحث ولایت، بحث امامت را میکردم. آنوقت اگر میتوانستم این بحث را بکنم، به شما میگفتم که شیعه در زمان ائمه چهجور واحدی بوده. نشان میدادیم که امام علیهالسلام روابط و مناسباتش با شیعه و شیعه، روابط و مناسباتش با جامعۀ پیرامون خودش از چه قرار بوده؛ این معلوم میشد. حالا بهطور اجمال عرض میکنم. شیعه به ظاهر در نظام طاغوتی زندگی میکرد، اما در باطن درست در جهت ضد نظام طاغوتی حرکت میکرد. مثل آن گروه بسیار اندکی که با حسینبنعلی صلواتاللهوسلامهعلیه بودند در کربلا. اینها درست این سیل را شکافته بودند و آمده بودند در خلاف مسیری که سیل آنها را هدایت میکرد. بنابراین در تاریخ یک نمونههایی داریم. هم در جامعه، هم در گروهها. اما افراد معمولی، بهطورکلی فرد، نمیتواند مسلمان باشد؛ بهطورکلی وجودش، امکاناتش، انرژیهایش، همۀ قوّهها و نیروهایش و استعدادهایش، تحت فرمان خدا باشد؛ درحالیکه در آنچنان جامعهای که قبلاً ترسیم کردم ـ جامعۀ طاغوتی ـ زندگی بکند، چنین چیزی ممکن نیست. اگر در محیط طاغوتی و نظام طاغوتی، یک نفر زندگی بکند، یک کسری از مسلمانیاش بالاخره در راه طاغوت است، یک بخشی از زندگیاش بالاخره بندۀ طاغوت است، صددرصد بندۀ خدا نمیتواند باشد.
حدیث شریفی در کافی با چندین عبارت نقل شده است. کتاب اصول کافی شریف، که از معتبرترین و قدیمیترین کتب شیعه است، این حدیث را با چند زبان نقل کرده، اینیکه من میخوانم یکی از آن چند زبان است. میتوانند آقایان مراجعه کنند به کافی، کتاب الحجة، ظاهراً عنوان بابش هم این باشد: باب مَن دانَ اللهُ عَزّ وَ جَلّ بِغَیرِ امام مِنَ الله؛[13] میفرماید از قول امام علیهالسلام و امام از قول خدا، که خدای متعال فرموده: «لَاُعَذِّبَنَّ كُلَّ رَعِيَّةٍ فِي الاِسلامِ دانَت بوَلايَةِ كُلِّ اِمامٍ جائِرٍ لَيسَ مِنَ اللهِ وَ اِن كانَتِ الرَّعِيَّةُ في اَعمالِها بَرَّةً تَقِيَّةً وَ لَاَعفُوَنَّ عَن كُلِّ رَعِيَّةٍ فِي الاِسلامِ دانَت بِوَلايَةِ كُلِّ اِمامٍ عادِلٍ مِنَ اللهِ وَ اِن كانَتِ الرَّعِيَّةُ في اَنفُسِها ظالِمَةً مُسِيئَةً»[14]؛ عجیب حدیثی است این. این حدیث میگوید آن مردمی که تحت ولایت ولیّ الله زندگی میکنند، اهل نجاتند؛ اگرچه در کارهای شخصی و خصوصی، قصورها و تقصیرها و گناههایی هم گاهی داشته باشند، آن مردمی که تحت ولایت شیطان و طاغوت زندگی میکنند، اهل بدبختی و عذابند؛ اگرچه در کارهای شخصی، در اعمال خصوصی، اهل نیکوکاری و کارهای خوب هم باشند؛ این خیلی عجیب است. البته عرض کردم چند زبان است و همۀ زبانها همین معنا را میدهد. حدیث هم در اصول کافیست. تازه مراجعه نکردم، به نظرم میرسد ـ چون بنده غالباً سند احادیث را هم مقیدم نگاه کنم ـ فکرمیکنم سندش هم سند خوبی بود. مدتی پیش دیدم الآن یادم نیست.
بنده تشبیه میکردم همیشه این حدیث را، میگفتم مثل اینکه ماشینی شما سوار شدید، بهقصد مثلاً فلان نقطۀ معین، به قصد نیشابور؛ اگر چنانچه این ماشین دارد طرف نیشابور میرود، شما حتماً به هدف میرسید، اگر این ماشین بهجای اینکه برود طرف نیشابور، دارد میرود مثلاً طرف سرخس، طرف قوچان، خب مسلّم است که شما به هدف نمیرسید. حالا در آن ماشینی که دارد میرود بهطرف نیشابور و شما را به هدف میرساند، اگر در ماشین، مردم با ادب، با مهربانی، با رفتار خوب، با آداب انسانی باهم معاشرت کردند، چه بهتر، اگر هم با آداب انسانی و انسانیت و نیکی و احسان باهم معاشرت نکردند، بالاخره به نیشابور میرسند، به هدف میرسند؛ اگرچه در بین راه، یکقدری بدی کردند، آن بدیها هم البته یک سزاهایی خواهد داشت، یک آثاری، یک نتایجی خواهد داشت. آن نتایجش را هم مجبورند متحمل بشوند؛ اما به هدف میرسند. برخلاف آن، ماشینی که باید شما را به نیشابور برساند، دارد به نقطۀ مقابل نیشابور میرود، اگر چنانچه در این ماشین، همۀ افراد با ادب، با نزاکت، با احترام با همدیگر رفتار کنند، با خوشرویی با همدیگر عمل کنند، و میبینند این ماشین دارد بهجای نیشابور، میرود به طرف قوچان، درمقابل این حادثه و این پدیده، هیچ عکسالعملی نشان نمیدهند؛ اینها خیلی آدمهای خوبیاند، خیلی مهربانند با هم، اما آیا به هدف خواهند رسید یا نه؟ پیداست که نه.
در مثال اول، راننده، یک رانندۀ امین بود، یک رانندۀ راهبلد بود، «اِمامٍ مِنَ اللهِ» بود، آنها را رساند به هدف؛ اگرچه بداخلاق بودند، «وَ اِن كانَتِ الرَّعِيَّةُ فِي اَعمالِها ظالِمَةً مُسِيئَةً». در مثال دوم، راننده، رانندۀ راهبلدی نبود، رانندۀ امینی نبود، رانندۀ هواپرستی بود، مست بود، راه را گم کرده بود، در سرخس و قوچان کاری داشت، کار خودش را بر خواستۀ مردم مقدم کرده بود، داشت میرفت آنجا؛ اینها مسلّم به هدف نخواهند رسید؛ اگرچه در داخل ماشین، مردم باهم خیلی هم مهربان، خیلی هم گرم، خیلی هم خوشاخلاق باشند، «وَ اِن كانَتِ الرَّعِيَّةُ فِي اَعمالِها بَرَّةً تَقِيَّةً»؛ اما بالاخره «لَأُعَذِّبَنَّ» به عذاب خدا دچار خواهند شد، به هدف نخواهند رسید. بنابراین در یک جامعهای که با ولایت طاغوت اداره میشود، مثل همان ماشینی که با رانندگی آدم غیر امین و غیر بلد دارد رهبری میشود، انسانها به هدف نخواهند رسید و نمیتوانند مسلمان بمانند.
چهکار کنند؟ چهکار کنند؟ اینجا آیۀ قرآن جواب میدهد. آیۀ قرآن به این چهکار کنند، جواب میدهد، میفرماید: ﴿اِنَّ الَّذينَ تَوَفّاهُمُ المَلائِكَةُ ظالِمي اَنفُسِهِم﴾[15] آنکسانیکه فرشتگان، جان آنان را قبض میکنند، درحالیکه این بیچارهها بر خویشتن ستم میکردهاند؛ آن مردمی که بر جان خود، بر آیندۀ خود، بر همهچیز خود ستم کردند و حالا دارند میمیرند، فرشتههای خدا، مأمورین پروردگار دارند اینها را قبض روح میکنند، ﴿قالوا﴾ فرشتگان به اینها میگویند، ﴿فيمَ كُنتُم﴾ در چه وضعی بودید؟ کجا بودید؟ آدم چنین خیال میکند که فرشتۀ آسمان وقتی میبیند این آدم اینقدر وضعش خراب است؛ مثل آن آدمی که آمده، آن طبیبی، یا آن جراحی که آمده مثلاً یک بیماری را جراحی کند، میبیند خیلی اوضاعش خراب است، خیلی وضع این بیمار تأسفآور و یأسآور است، میگوید: مگر تو کجا زندگی میکردی؟ چرا این جوریست وضعت؟ من این چنین استیناس[16] میکنم که ملائکه از خرابی حال این بیچاره، از بدی روحش، از بدبختی و عذابی که در انتظار اوست، تعجب میکنند، به او میگویند: مگر تو کجا زندگی میکردی بیچاره؟ شما کجا بودید که اینقدر به خودتان ظلم کردید، دارید از دنیا میروید، ظالم بر نفس دارید از دنیا میروید؟ ﴿قالوا فيمَ كُنتُم﴾ کجا بودید؟ چگونه بودید شما؟
در جواب میگویند، ﴿قالوا﴾ گویند: ﴿كُنّا مُستَضعَفينَ فِي الاَرضِ﴾ ما در زمین، در میان مردم که زندگی میکردیم، مستضعف بودیم، ما جزوِ تودۀ بیاختیار بودیم. مستضعفین آن گروهی هستند در جامعه که اختیار جامعه دست آنها نیست، اینها مستضعفند. در خطمشی جامعه و در رفتنش، در حرکتش، در سکونش، در جهتگیریاش، در فعالیتش هیچ اختیاری ندارند. همانطورکه دیروز گفتم، میرود آنجا که خاطرخواهِ کِشندگان ریسمان است. همینطور میروند بیچارهها، از خودشان اختیاری ندارند که به کجا بروند و چه بکنند.
یک مشت بچۀ کوچک دبستانی را فرض کنید، کلاس اول دبستان ـ آنهم نه در سنین هفتساله، که بچههای هفتساله، امروز چشم و گوششان خیلی بیشتر از این حرفها باز است ـ بچۀ چهار، پنجساله را بگذارند مدرسه، مکتبخانه، مثل مکتبخانههای سابق، بنده یادم میآید. از مکتب که میآمدیم بیرون طرف خانه، دستهجمعی، اصلاً نمیفهمیدیم کجا داریم میرویم. بچهها ملتفت نیستند چی به کجاست. یک مبصری مثلاً فرض کنید، یک بزرگتری با یک چوبی؛ از اینطرف بروید، از آنطرف بروید، زیر ماشین نروید، یا زیر ماشین بروید! ـ یکوقت هم دلش میخواهد اینجوری بشود (خندۀ حضار) ـ اصلاً ملتفت نیستند کجا میروند، یکدفعه میبینند در خانۀ خودشانند مثلاً، میبینند در خانۀ آن یکی دانشآموز دیگرند مثلاً. حالا اگر این مبصر دلش خواست اینها را ببرد یکخوردهای در خیابان بگرداند، میبینند مثلاً فلانجا هستند.
مستضعفین زمین آن کسانیاند که در یک جامعه؛ خبری از جریانات جامعه ندارند. نمیدانند چی به کجاست، نمیفهمند کجا دارند میروند. و از اینجا که دارند میروند، به کجا خواهند رسید و چه کسی دارد اینها را میبرد و چگونه میشود نرفت و حالا که نرفتیم، بعد چهکار باید بکنیم، اصلاً نمیفهمند، اصلاً ملتفت نیستند؛ همینطور سرشان را انداختهاند پایین، مثل بلاتشبیه، بلاتشبیه، بلاتشبیه؛ اسب عصّاری.[17] بلاتشبیهِ اسب البته.(خندۀ حضار) چشمهایش را بستند، همهاش دارد قدم میزند، همهاش دارد راه میرود. همینطور هی میرود، میرود، میرود، دور میزند، دور میزند، دور میزند؛ اگر این حیوان بنا بود چیزی بفهمد، با خودش تصور میکرد که حالا باید حدود پاریس و آنجاها باشیم اینهمه راه رفتیم.(خندۀ حضار) بعد که دمِ غروب چشمش را باز میکنند، میبیند همانجاییست که اول صبح بوده. اصلاً نمیداند کجا رفته، نمیفهمد کجا دارد میرود وقتی دارد حرکت میکند. مستضعفین اینهایند در یک جامعه، اکثریتِ تودۀ بیاطلاع مردم. البته در غیر جامعههایی که با نظام صحیحی اداره میشوند، آن جامعههایی که برای گوهر انسانی قیمت قائلند نه؛ آن جامعههایی که برای انسان و ارادۀ انسان کرامت قائلند نه؛ آن جامعهای که رهبرش پیغمبر است، اما قرآن به او میگوید: ﴿وَ شاوِرهُم فِي الاَمرِ﴾[18]، بااینکه پیغمبر است، بااینکه احتیاجی به مشورت مردم ندارد، باز فرمان داده میشود که با مردم مشورت کند، آنها را عزیز بشمارد، آنها را بزرگ بشمارد، به آنها شخصیت بدهد؛ این جامعهها نه؛ یکچنین تودهای ندارد، اما در جامعههایی که با نظام فردی، با نظام ظالمانه، با نظام جاهلانه و ازاینقبیل اداره میشود، اکثریت مردم مستضعفین هستند.
میگویند: ﴿کُنّا مُستَضعَفينَ فِي الاَرضِ﴾ ما جزو مستضعفین بودیم. ما را همینطور کشاندند، بردند، انداختند، لگدمال کردند، کثافتمال کردند، نفهمیدیم، حالا هم داریم میمیریم. این عذر و جواب مستضعفین است. ببین ملائکه به آنها چه میگویند حالا. ﴿قالوا كُنّا مُستَضعَفينَ فِي الاَرِ﴾ گویند ما در زمین مستضعف بودیم؛ جزو افراد ضعیف گرفتهشده، بیاختیار، بیتوان بودیم. ملائکه جواب میگویند. ببینید، معلوم میشود منطق ملائکه با منطق خردپسند انسانی کاملاً برابر است، عقل آدم هم همین را میگوید. بهقول آن بندۀ خدا هفتصد، هشتصد سال پیش:
به هیچ یار مده خاطر و به هیچ دیار که بر و بحر فراخ است و آدمی بسیار
عقیدۀ سعدی هم با عقیدۀ این ملائکه یکی بوده. فرشتگان پروردگار میگویند، ﴿قالوا﴾، گویند: ﴿اَلَم تَكُن اَرضُ اللهِ واسِعَةً فَتُهاجِروا فيها﴾ بابا آنجا مستضعف بودید، زمین پروردگار هم منحصر به همانجا بود؟ همۀ دنیا خلاصه شده بود در همان جامعهای که شما در آن جامعه، مستضعفانه زندگی میکردید؟ سرزمین خدا گسترده نبود تا شما از این زندان خارج بشوید، بروید به یک نقطۀ آزادی؟ به یک نقطهای که بتوانید خدا را عبادت بکنید، به یک نقطهای که بتوانید نیروهایتان را در راه صحیح بهکار بیندازید، به یک نقطهای که مستضعف در آن نقطه نباشید، در دنیا چنین جایی نبود؟ ﴿قالوا اَ لَم تَكُن اَرضُ اللهِ واسِعَةً﴾ آیا نبود زمین خدا گسترده و وسیع؟ ﴿فَتُهاجِروا فيها﴾ تا در زمین خدا هجرت کنید، و جای دیگر بروید؟ دیگر جواب ندارند بدهند، چه بگویند بیچارهها، معروف است که حرف حساب، جواب ندارد. لذاست که قرآن، در فرجام و سرانجام این بیچارهها اینجور میگوید: ﴿فَاُولٰٓئِكَ﴾ آن مستضعفین، آنهایی که نیرویشان و اختیارشان دست طاغوتها بود که آنها را به جهنم میبردند، ﴿فَاُولٰٓئِكَ﴾ پس آنان، ﴿مَأواهُم﴾ جایگاهشان کجاست؟ ﴿جَهَنَّمُ وَ ساءَت مَصيراً﴾ و چه بدبرگشتگاه و سرانجامگاهیست برای انسان؛ اینهم آخر کار.
البته یک استثنا دارد، همه نمیتوانند هجرت کنند، همه نمیتوانند خودشان را از آن بند نظام جاهلی نجات بدهند؛ یک عدهای ناتوانند، یک عدهای پیرند، یک عدهای کودکند، یک عدهای زنانی هستند که امکان این کار برایشان نیست. لذا اینها مستثنی میشوند، ﴿اِلَّا المُستَضعَفينَ﴾ مگر آن ضعیفان و ناتوانان، ﴿مِنَ الرِّجالِ وَ النِّساءِ وَ الوِلدانِ﴾ مرد، زن، فرزندان که، ﴿لا يَسۡتَطيعونَ حيلَةً﴾ که چارهای ندارند، کاری از آنها بر نمیآید، ﴿وَ لا يَهتَدونَ سَبيلاً﴾ راهی پیدا نمیکنند بهسوی منطقۀ نور، بهسوی منطقۀ اسلام و عبودیت خدا راهی پیدا نمیکنند، نمیتوانند کاری بکنند، ﴿فَاُولٰٓئِكَ﴾ پس اینهایی که کاری نمیتوانند بکنند، ﴿عَسَى اللهُ اَن يَعفُوَ عَنهُم﴾ امید است که خدا از آنان عفو کند. ببینید، عین عبارت قرآن است؛ امید است که خدایِ متعال از آنان عفو کند، اینجور است تکلیف. ﴿وَ كانَ اللهُ عَفُوًّا غَفوراً﴾ و خدا عفوکننده و دارای مغفرت است.
بعد برای اینکه آنکسانیکه خطاب هجرت به آنهاست، احساس نکنند، خیال نکنند که هجرت برای آنها مایۀ بدبختی و زیان خواهد شد، که چگونه خواهد شد، میتوانیم، نمیتوانیم؟ به جایی دست پیدا میکنیم، نمیکنیم؟ در جواب میفرماید: ﴿وَ مَن يُهاجِر في سَبيلِ اللهِ﴾ آنکسیکه مهاجرت میکند در راه خدا، ﴿يَجِد فِي الاَرضِ مُراغَماً كَثيراً وَ سَعَةً﴾ مییابد در زمین، جولانگاهی بسیار و سرزمینی گسترده. میبیند عجب پروازی میشود کرد در دنیا؛ عجب به کام دل، پر و بالی میتوان زد در جامعۀ اسلامی، تا حالا پر و بال ما و پرواز ما، وقتیکه خیلی اوج میگرفتیم، تا سقف قفس بود. عجب آفاقیست، عجب پهناور! در مکه، بیچاره نمازش را بهزور میخواند، اگر خیلی حِدّت[19] میکرد، در مسجدالحرام دو رکعت نماز میخواند، بعد هم مفصل کتک نوشِ جان میکرد. دیگر نهایت مسلمانی این بود، نه بیشتر از این. بعد که هجرت کرد، آمد به سرزمین آزاد، به هوای آزاد، به جامعۀ اسلامی، به تحت ولایت الله و رسولالله؛ دید عجب جاییست اینجا، اینجا یَتَسابِقونَ اِلَی الخَیرات است، اینجا با آیۀ قرآن و تقوا و عبادت، مرتبۀ افراد، مشخص و معلوم میشود. هرکه بیشتر برای خدا حرکت بکند، عبادت بکند، تلاش بکند، جهاد بکند، انفاق بکند، او عزیزتر است در این جامعه.
دیروز اگر میفهمیدند یک درهم در راه خدا در مکه داده، سیخداغش میکردند و زیر شکنجه آتشش میزدند؛ وقتیکه بیایی در راه خدا مهاجرت کنی بهسوی مدینةُ الرَّسول، ای مسلمان صدر اسلام، آنوقت میبینی که چه جولانگاهیست، چه جای پروازیست، چطور انسان میتواند به کام دل، پر و بال بزند. ﴿وَ مَن يُهاجِر في سَبيلِ اللهِ﴾ هرکه مهاجرت میکند در راه خدا، ﴿يَجِد فِي الاَرضِ﴾ یعنی بهسوی جامعۀ الهی و اسلامی، مییابد در زمین ﴿مُراغَماً كَثيراً وَ سَعَةً﴾ جولانگاهی، پروازگاهی فراوان و وسعتی، گشایشی، گستردگیای.
حالا اگر چنانچه در راه خدا حرکت کردی از مکه، از دارالکفر بهسوی دارالهجرة حرکت کردی، در بین راه جانت را خدا گرفت، مُردی، اینجا چطور است؟ میگویند آنوقت تو، اجرت و پاداشت با خداست؛ چون تو کار خودت را کردی. حرکتی که لازم بود انجام بدهی، از تو سر زد،
به راه بادیه رفتن به از نشستن باطل که گر مراد نجویم بهقدر وسع بکوشم[20]
و اسلام این را میخواهد. اسلام میخواهد که هرکسی بهقدر توان خودش، آن مقداری که میتواند و مستطیع است و استطاعت دارد، در راه خدا حرکت کند.
﴿مَن يخَرُج مِن بَيتِهِ مُهاجِراً اِلَى اللهِ وَ رَسولِهِ﴾ آنکسیکه از خانۀ خود خارج میشود، درحالیکه دارد مهاجرت میکند بهسوی خدا و پیامبرش، ﴿ثُمَّ يُدرِكهُ المَوُ﴾ بین راه، مرگ او را درک میکند، ﴿فَقَد وَقَعَ اَجرُهُ عَلَى اللهِ﴾ پس بیگمان پاداش او بر عهدۀ خدا و بر ذمۀ خداست، ﴿وَ كانَ اللهُ غَفوراً رَحيماً﴾ و خدا آمرزنده و دارای بخشایندگیست.
این نکته را توجه کنید که چون امروز دیگر روز آخر بحث تلاوت و قرآن ما هست، این مبحث تقریباً نیمهکاره میماند. این نکته را عرض کنم، هجرت از دارالکفر، از ولایت غیر خدا، از ولایت شیطان و طاغوت به کجا؟ به دارالهجرة، دارالایمان، تحت ولایتِ الله، تحت ولایت امام؛ تحت ولایت پیغمبر و ولیِّ الهی باید هجرت کرد، این هجرت است. حالا اگر چنانچه یکچنین منطقهای در عالم نبود، چهکار باید کرد؟ در دارالکفر باید ماند؟ یا باید به فکر ایجاد دارالهجرة افتاد؟ خود پیغمبر هم جزوِ مهاجرین بود دیگر، مگر نبود؟ پیغمبر هم هجرت کرد؛ اما قبل از آنیکه پیغمبر هجرت بکند، دارالهجرهای تقریباً وجود نداشت، پیغمبر با هجرت خود، دارالهجرة را ایجاد کرد.
گاهی لازم میشود که گروهی از انسانها با هجرت خود، نقطۀ شروع هجرت را آغاز کنند، جامعۀ الهی و اسلامی را بنیانگذاری کنند، بهوجود بیاورند، دارالهجرة ایجاد کنند، آنوقت مؤمنین به آنجا هجرت کنند. غرض، این حاصلِ مطلب دربارۀ هجرت است.
پاورقیها
۱.سوره مبارکه مائده/ آیه 55
۲.از نزد خدا
۳.سورۀ مبارکۀ قصص/ آیۀ 41
۴.سوره مبارکه ابراهیم/ آیات 28 و 29
۵.گوستاو لوبون (1931-1841 م) جامعهشناس و مشرقپژوه فرانسوی که مطالعات گستردهای دربارۀ مسلمانان و تمدن اسلامی داشته است. آثارش نظرات متعصبانه کمتر دارد. تمدن هند، تمدن مصر، تمدن عربی در اندلس و تمدن عرب ازجمله کتابهای اوست.
۶.آدام متز (1917-1869 م) خاورشناس آلمانی ساکن بازل سوئیس بود. کتاب وی به زبان عربی ترجمه و با نام الحضارة الاسلامیة فی القرن الرابع الهجری، منتشر شده است.
۷.حافظ
۸.کلاهگوشه: جاه و جلال، کنایه از عظمت و سرافرازی زقدر و شوکت سلطان نگشت چیزی کم / از التفات به مهمانسرای دهقانی کلاهگوشه دهقان به آفتاب رسید / که سایه بر سرش انداخت چون تو مهمانی (سعدی)
۹.معلّیبنخنیس کوفی از اصحاب خاص امام صادق و وکیل امام در امور نفقات خانوادۀ ایشان بود. حاکم مدینه به بهانۀ آگاهی از شیعیان، معلّی را دستگیر و تهدید به قتل کرد. معلّی در پاسخ چنین گفت: «مرا به کشتن تهدید میکنی؟! به خدا سوگند اگر شیعیان امام صادق زیر پای من باشند، پا از روی آنان برنمیدارم و اگر مرا بکشی مرا خوشبخت و خود را بدبخت ساختهای.» و در این راه به شهادت رسید.
۱۰.محمدبنابیعمیر اَزدی از یاران خاص سه امام بزرگوار، امام کاظم، امام رضا و امام جواد است. البته در درک محضر امام صادق توسط او اختلاف نظر وجود دارد. هارون او را احضار و زندانی میکند تا نام و نشانی یاران امام کاظم را افشا کند. طبق نقلی او را صد تازیانه میزنند تا لب باز کند، لکن کلامی نمیگوید. هم در زمان هارون و هم در زمان مأمون به بهانههای مختلفی که ریشه در عدم همکاری ایشان با دستگاه خلافت داشته، بارها به زندان افتاده است. ایشان در سال 217 قمری از دنیا رفت.
۱۱.یحییبنزید فرزند زیدبنعلیبنالحسین است. در قیام پدرش علیه هشام، حضور داشت و پس از شهادت او در 121 هجری از عراق بهطرف خراسان رفت. پس از اینکه یارانی در اطراف خود جمع کرد، به هرات رفت و آنجا را به تصرف درآورد. اما در نبرد بعدی با سپاه فرماندار خراسان، در سال 125 قمری به شهادت رسید. پس از اینکه سر از بدنش جدا کردند، جنازهاش را بر دار کردند و تا زمان قیام ابومسلم بر دار بود.
۱۲.ذمّه در لغت بهمعنای امان و عهد است. به اهل کتابی که به شرایط ذمه ملتزم میشوند و از طرف حکومت اسلامی در امان هستند، اهل ذمّه گفته میشود.
۱۳.کسی که خدا را اطاعت کند، تحت سلطۀ حاکمی که از طرف خدا نیست.
۱۴.حدیث شماره 32
۱۵.سوره مبارکه نساء/ آیات 97 تا 100
۱۶.(انس) انس داشتن، کنایه از نزدیککردن مفهومی به ذهن
۱۷.اسبی که در آسیابهای قدیمی، با حرکت خود در یک مسیر دایرهایِ ثابت، آسیاب را به حرکت درمیآورد.