رفتن به محتوای اصلی
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

واجب مالی در اسلام و نقش آن در تزکیه و رفع نیاز نیازمندان.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در دیدار اقشار مختلف مردم در روز سی‌ام ماه مبارک رمضان ۱۴۱۰ ه.ق— ۱۳۶۹/۰۲/۰۶

سیر زمانی

از ۱۳۶۹ تا ۱۴۰۱
۱۳۶۹۱۴۰۱

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

تشکیل مجمعى از صاحب‌نظران براى «اقامه‌ى نماز» یکى از شایسته‌ترین و ضرورى‌ترین کارهایى است که باید در جمهورى اسلامى صورت میگرفت؛ زیرا برپاداشتن نماز، نخستین ثمره و نشانه‌ى حکومت صالحان است؛ و در رتبه‌ى بعد از آن است که نوبت به «زکات» به ‌مثابه‌ى تنظیم مالى جامعه و ریشه‌کن کردن فقر، و نیز امر به معروف و نهى از منکر یعنى سوق دادن به نیکى‌ها و باز داشتن از بدى‌ها میرسد؛ «اَّلَّذینَ اِن مَکـَّنّهُم فِی الاَرضِ اَقامُوا الصَّلوةَ وَءاتَوُا الزَّکـوةَ وَ اَمَروا بِالمَعروفِ وَنَهَوا عَنِ المُنکَر ...».[2] اقامه‌ى نماز فقط این نیست که صالحان، خود نماز بگزارند؛ این چیزى نیست که بر تشکیل حکومت الهى متوقّف باشد؛ بلکه باید این ستون دین در جامعه به پا داشته شود و همه‌‌کس با رازها و اشاره‌هاى آن آشنا و از برکات آن برخوردار گردند؛ درخشش معنویّت و صفاى ذکر الهى، همه‌ى آفاق جامعه را روشن و مصفّا کند و تن‌ها و جانها با هم به نماز بشتابند و در پناه آن، طمأنینه و استحکام یابند.
زکات که دارای جنبه‌های فردی است و گذشت و اعطای «ما یحب» را به انسان می‌آموزد که خود این یک تجربه و آزمون بسیار مهم است، امّا یک ترجمان اجتماعی دارد؛ زکات در استعمالات قرآنی، به معنی مطلق انفاقات است اعم از زکات مصطلحی است که در آیه‌ی شریفه‌ی «خُذ مِن اَموالِهِم صَدَقَةً»[4] به آن اشاره شده است؛ زکات یعنی مطلق انفاقات مالی، [امّا] جنبه‌ی اجتماعی و ترجمان اجتماعی نظام‌ساز زکات این است که انسانی که در محیط اسلامی و جامعه‌ی اسلامی، برخوردار از مال دنیوی است، خود را متعهّد میداند، مدیون میداند، طلبکار نمیداند، خود را بدهکار جامعه‌ی اسلامی میداند؛ هم در مقابل فقرا و ضعفا، هم در مقابل سبیل‌الله؛ بنابراین زکات با این نگاه، یک حکم و شاخص نظام‌ساز است.

شاهدها (۱۹ پاراگراف)

جنبهٔ نظام‌ساز زکات: احساس دین ثروتمندان به جامعهٔ اسلامی

… و اعطای «ما یحب» را به انسان می‌آموزد که خود این یک تجربه و آزمون بسیار مهم است، امّا یک ترجمان اجتماعی دارد؛ زکات در استعمالات قرآنی، به معنی مطلق انفاقات است اعم از زکات مصطلحی است که در آیه‌ی شریفه‌ی «خُذ مِن اَموالِهِم صَدَقَةً»[4] به آن اشاره شده است؛ زکات یعنی مطلق انفاقات مالی، [امّا] جنبه‌ی اجتماعی و ترجمان اجتماعی نظام‌ساز زکات این است که انسانی که در محیط اسلامی و جامعه‌ی اسلامی، برخوردار از مال دنیوی است، خود را متعهّد میداند، مدیون میداند، طلبکار نمیداند، خود را بدهکار جامعه‌ی اسلامی میداند؛ هم در مقابل فقرا و ضعفا، هم در مقابل سبیل‌الله؛ بنابراین زکات با این نگاه، یک حکم و شاخص نظام‌ساز است.

افزایش رزق با زکات، هم با عوض الهی و هم با رونق اقتصاد جامعه

ظاهر قضیّه به حسب نگاه مادّی ما این است که وقتی زکات میدهیم -یعنی صدقه- پولی را خارج میکنیم، در واقع از خودمان چیزی کم میکنیم؛ امّا باطن قضیّه این نیست. باطن قضیّه این است که زکات، رزق را زیاد میکند و این، هم به این معنا است که اثر طبیعیِ زکات این است که خدای متعال به انسان عوض خیر میدهد و رزق را زیاد میکند، هم با یک معانی وسیع‌تری، با نگاه وسیع‌تری که انسان نگاه کند، وقتی در جامعه زکات رایج شد، اقتصاد رونق میگیرد و وقتی اقتصاد رونق گرفت، همه‌ی طبقات مردم، قشرهای مردم برخوردار میشوند. این هم میتواند مضمون این عبارت باشد.

ترویج زکات توفیق الهی و اهمیت والای آن در کنار نماز در قرآن

فراهم‌سازیِ همایش سالانه برای ترویج زکات را باید یکی از بزرگ‌ترین توفیقات الهی و نشانه‌ی فضل و رحمت پروردگار به جمهوری اسلامی دانست. اهمّیّت والای این فریضه‌ی بزرگ که مکرّراً در قرآن در کنار نماز از آن یاد شده است، ایجاب میکرد که بسیار پیش از این به اقامه‌ی آن پرداخته شود. ما مسئولان نظام جمهوری اسلامی باید از کم‌کاری خود در این باره آمرزش خداوند را طلب کنیم و به عفو او پناه بریم.

جایگاه برجسته در وظایف حکومت اسلامی و لزوم همکاری دستگاه‌های دولتی

اکنون که به همّت برخی عزیزان، چند سالی است موضوع زکات پیگیری میشود، لازم است مسئولانِ همه‌ی بخشهای مرتبط دولتی، همکاری همه‌جانبه‌ی خود را مبذول دارند. قرآن در ستایش مجاهدان راه حق، کارکرد آنان را پس از پیروزی، اقامه‌ی صلات و ایتاء زکات و امر‌ به معروف و نهی از منکر میداند و درحقیقت، نخستین و مهم‌ترین وظایف آنان را در هنگام تشکیل حکومت معیّن میکند. این جایگاه برجسته‌ی زکات است.

لزوم قرار گرفتن این فریضه در سرلوحهٔ برنامه‌های جمهوری اسلامی

نظام جمهوری اسلامی برای تحقّق احکام اسلامی و تشکیل مجتمع اسلامی پدید آمده است، پس باید این فریضه‌ی بزرگ را در سرلوحه‌ی برنامه‌های خود گذارد. باید اعتراف کنیم که در این زمینه کار تحقیقاتی و معرفتی نیز در سطح نیاز و ضرورت انجام نگرفته است. بحث فقهی زکات، امروز میتواند آفاق گسترده‌تری از همه‌ی آنچه در کتب گذشتگان هست، در پیش چشم باحثان و محقّقان بگشاید. فریضه‌ی زکات در صدر اوّل، پس از هجرت به مدینه …

هم‌شأنی زکات با نماز در قرآن و لزوم ترویج و تبیین و تحقیق دربارهٔ آن

7- نماز در اغلب موارد در قرآن کریم همراه و هم‌شأن زکات آمده است. فریضه‌ی عظیم زکات نیز همانند نماز به مجاهدتی خستگی‌ناپذیر و تلاشگرانی صادق و دلسوز نیازمند است. انتظار و امید آن است که شما عزیزان در این میدان جدید نیز گام نهید و همه‌ی کسانی که می‌توانند در ترویج و تبیین و تحقیق مسأله‌ی مهم زکات، خدمتی ارائه کنند. بی‌درنگ دامن همت به کمر زنند و از خود صدقه‌ی جاریه‌یی بر جای نهند.

مایهٔ طهارت روح و پاکی از حرص و بخل و دیگر آلودگی‌ها

علاوه بر اینها، در این روز، یک واجب مالی وجود دارد که عبارت از ادای زکات فطر است. زکات هم آن تعبیه مالیای است که موجب طهارت انسان میشود: «خذ من اموالهم صدقة تطهّرهم و تزکّیهم بها»[3] . گرفتن این واجب و این صدقه‌‌ء مالی از مردم، موجب طهارت روح و پاکسازی آنها از دنائتها و لئامتها و حرص و بخل و بقیه آلودگیهاست.

نقش زکات و انفاق در شکستن حرص و بخل و دل‌بستگی به دنیا

… هم اشاره کردم، بعضی از آقایان دیگر هم که اینجا آمدند، افاضه کردند و اشاره کردند ــ روزه فقط این نیست که انسان نخورد و نیاشامد؛ روزه یک نوع پرورش روح شما است. اندامهای روحتان را با روزه شما میتوانید پرورش بدهید و تصفیه بشوید و پاکیزه بشوید و طهارت پیدا کنید. این زکات و انفاقی که یک عبادت بزرگ محسوب میشود، دارای جسمی است و روحی. وَ مَن یوقَ شُحَّ نَفسِه؛ فَأُوْلَـٰٓئِکَ هُمُ المُفلِحون؛[8] این زکات، باید آن حرص و بخل درونی ما را بشکند؛ آن دلبستگی ما به مال دنیا و به زخارف[9] دنیوی را از بین ببرد. این زکات، زکات خوبی است.

تقسیم عادلانهٔ ثروت و احتمال شمول آن بر همهٔ انفاقات مالی

… زمین متمکّنشان سازیم، ﴿اَقامُوا الصَّلاةَ﴾ ـ ذکر خدا، نماز سمبل است برای ذکر خدا و توجه و جهت‌گیریِ خداییِ یک جامعه ـ ﴿اَقامُوا الصَّلاةَ﴾ نماز را به‌پا می‌دارند، به‌سوی خدا می‌روند، جهت‌گیری‌شان را بر‌طبق جهت‌گیریِ خد‌افرموده و خد‌ادستور‌داده قرار می‌دهند. ﴿وَ آتَوُا الزَّكاةَ﴾، تقسیم عادلانۀ ثروت، زکات می‌دهند. به احتمالی و به گمانی که در ذهن من است، زکات در قرآن دامنه‌اش خیلی وسیع‌تر است از آنچه که در ذهن‌ها وجود دارد. احتمال می‌دهم من، البته این احتمال است‌ها، هنوز یقین هم درست ندارم خودم، شما هم به‌عنوان یک مطلب یقینی تلقی نکنید این را، احتمال می‌دهم که اصطلاح زکات در قرآن، شامل همۀ انفاقات و صدقات مالی باشد. قرائنی هم البته پیدا کردم، نه به‌قدری که یقین کنم به این مطلب و به‌طور قاطع بگویم. به‌هر‌حال یک‌چنین احتمالی در ذهنم است.

اشارهٔ آیات زکات به لزوم عدالت در توزیع در جامعهٔ اسلامی

… وَ نَهَوا عَنِ المُنکَر.[23] اَقامُوا الصَّلوة، یعنی اقامه‌ی نماز؛ این اشاره است به اینکه حکومت الهی و اسلامی باید تعبّد را و توجّه به خدا را و توجّه به معنویّت را گسترش بدهد. اقامه‌ی صلات به این منظور است؛ باید روح تعبّد در جمهوری اسلامی گسترش پیدا کند. وَآتَوُا الزَّکوة، یعنی زکات بدهند؛ زکات هم معلوم است چیست، لکن اشاره‌ای و نکته‌ای که در این «آتَوُا الزَّکَوة‌»ها یا «آتُوا الزَّکَوة‌»های متفرّقه در قرآن هست، این است که در جامعه‌ی اسلامی بایستی عدالت در توزیع، مورد نظر باشد؛ این [جور] است.

امید به ثمردهی نهضت احیا و ترویج زکات و برکات آن برای مردم و نظام

به هر حال امید است نهضت احیا و ترویج زکات در همه‌ی سطوح به کارکردهای شایسته‌ی خود منتهی شود و برکات بی‌پایان آن شامل مردم ما و کشور ما و نظام مقدّس جمهوری اسلامی گردد.

مطرح نبودن زکات در جامعه به‌عنوان نقطهٔ ضعف

… کند، بشناسد و همت بگمارد بر اینکه این خلأها را پر کند، این ارزش مضاعفی دارد. ایشان اینجور عمل کرده است؛ هم در قضیه‌ی نماز - نمازِ با این عظمت، با این اهمیت، رکن دین، مایه‌ی قبول همه‌ی اعمال انسان، این مورد بیاعتنائی قرار بگیرد در جامعه، توجه لازم به آن نشود. این، خیلی خلأ بزرگی است - ایشان به این خلأ پرداخت، هم مسئله‌ی زکات، که واقعاً در جامعه‌ی ما مطرح نبود و خود این مطرح نبودن یک نقطه‌ی ضعف بود، یک نقیصه بود، ایشان همت کرد، وارد شد؛ همه جا برو، همه جا بگو، به همه اصرار کن، خسته نشو، تا این به جریان بیفتد. قضیه‌ی تفسیر همین جور است، قضیه‌ی مهدویت و بقیه‌ی قضایائی که حالا ایشان دنبال میکنند؛ این یک نکته است در کار آقای قرائتی عزیز و محترممان.

ملاک فطریه بودن قوت غالب هر منطقه مانند گندم یا برنج

… فطره را بدهد؛ یعنى اگر شما امشب یک جایى رفتید مهمانى و فطره‌ى شما به گردن صاحب‌خانه قرار گرفت و فهمیدید که صاحب‌خانه ملتفت نبود یا بى‌اعتنائى کرد، بى‌اهمّیّتى نشان داد و فطریّه‌ى شما را نداد، آن وقت احتیاط واجب این است که خود شما آن فطریّه را باید بدهید. فطریّه هم گفته‌اند قوت غالب [است] ــ آن چیزى که غالباً به عنوان قوت و غذا مصرف میشود در هر جایى ــ ولو قوتِ منحصر نباشد. مثلاً در عرف کشور ما در اغلب جاهاى کشور ما نان گندم مصرف میشود؛ خب، به نانِ گندمِ فقط، مردم اکتفا نمیکنند ــ با نان چیز دیگرى هم احیاناً میخورند ــ لکن قوت غالب همین نان گندم است؛ یا برنج شاید در بسیارى از مناطق کشور نسبت به بسیارى از خانواده‌ها قوت غالب است؛ به قدر سه کیلو اگر گندم یا برنج یا قیمت آنها را بدهید، ان‌شاءالله‌ کافى است؛ این‌جور فتوا میدهند. هر چه هم کسى بتواند بیشتر بدهد بهتر است.

ممنوعیت تقسیم اموال زکات پیش از رسیدن به پیامبر (ص) و خزانه

… باشد. بعد آنها رسیدند، امیرالمؤمنین وقتی رفت سراغ اینها، دید که اینها این حلّه‌های یمنی را در نبود امیرالمؤمنین بین خودشان تقسیم کرده‌اند و هرکدام یک حلّۀ زیبا پوشیده‌اند، آمده‌اند! فرمود چرا اینها را پوشیده‌اید؟ گفتند: خب غنیمت است، زکات است، برای ماست! فرمود: نه، تا قبل از آنکه به پیغمبر برسد ـ به تعبیر امروز، به خزانه مثلاً واریز بشود ـ قابل تقسیم نیست؛ این خلاف مقررات است، خلاف دین است. حلّه‌ها را از اینها گرفت. بعضی نمی‌دادند، به‌زور از اینها گرفت. خب، اینها ناراحت شدند. از هرکسی امتیازی را بگیرند، اگر خیلی مؤمن نباشد، ناراحت می‌شود. آمدند پیش پیغمبر از امیرالمؤمنین شکایت کردند. فرمود: چرا شکایت می‌کنید، مگر چه شده است؟ نقل کردند که بله، …

ایجاد تعدیل در ثروت بر پایهٔ روایات

﴿آتَوُا الزَّكاَ﴾ و به‌طور کلی، مسلّم به‌معنای این است که تعدیلی در ثروت ایجاد می‌کنند، با توجه به روایاتی که در باب زکات هست که می‌گوید زکات موجب تعدیل ثروت است. ﴿وَ اَمَروا بِالمَعروفِ﴾، اشاعۀ نیکی‌ها، گستردن کارهای خوب، ﴿وَ نَهَوا عَنِ المُنكَرِ﴾، ریشه‌کن کردن منکرها. ما خیال می‌کنیم امربه‌معروف و نهی‌از‌منکر به‌معنای این است که بنده، به جناب‌عالی امر کنم که شما فلان کار بد را انجام ندهید، فلان کار خوب را انجام …

احتمال شمول زکات در آیه بر مطلق انفاقات

… بلدم آن حرفی را که بعضی از مفسرین دیگر گفته‌اند، گفته‌اند که ﴿وَ هُم راكِعونَ﴾، معنایش این است که اینها همیشه در حال رکوع باشند، و اشاره به قضیۀ خاصی نیست. اما روحِ عربیت و عربی‌دانی این احتمال را نفی می‌کند، ﴿وَ هُم راكِعونَ﴾ یعنی در حال رکوع زکات می‌دهند. این‌هم مؤید همان مطلبی‌ست که دیروز عرض کردم، که به احتمالی به ذهن من می‌آید؛ که گمان می‌کنم زکاتْ مطلق انفاقات است؛ چون انگشتری که امیرالمؤمنین در حال رکوع داد، زکات اصطلاحی نبود، انفاقی بود در راه خدا، و اطلاق زکات شده، ﴿وَ يُؤتونَ الزَّكاةَ وَ هُم راكِعونَ﴾ یعنی یک انسان، آن‌قدر دل‌بستۀ به مساوات[11] باشد، به‌قدری علاقه‌مند به انفاق باشد، به‌قدری برایش دیدن فقر و فقیر دردآور باشد که صبر نکند نمازش تمام بشود، این سائل برود، فقیر دیگری بیاید. انگشترِ تنها و منحصر خودش را ندهد، بگوید می‌گذارم بعد می‌دهم. به‌قدری جاذبۀ این انسان زیاد است برای انفاق، آن‌قدر این آدم محوِ در راه انجام این تکلیف است که امان ندارد که صبر کند، مجال ندارد که تحمل کند. فقیری دیده، فقری دیده، جلوه‌ای دیده که خدا آن جلوه را …

زکات به‌مثابهٔ تنظیم مالی جامعه و ریشه‌کن کردن فقر

تشکیل مجمعى از صاحب‌نظران براى «اقامه‌ى نماز» یکى از شایسته‌ترین و ضرورى‌ترین کارهایى است که باید در جمهورى اسلامى صورت میگرفت؛ زیرا برپاداشتن نماز، نخستین ثمره و نشانه‌ى حکومت صالحان است؛ و در رتبه‌ى بعد از آن است که نوبت به «زکات» به ‌مثابه‌ى تنظیم مالى جامعه و ریشه‌کن کردن فقر، و نیز امر به معروف و نهى از منکر یعنى سوق دادن به نیکى‌ها و باز داشتن از بدى‌ها میرسد؛ «اَّلَّذینَ اِن مَکـَّنّهُم فِی الاَرضِ اَقامُوا الصَّلوةَ وَءاتَوُا الزَّکـوةَ وَ اَمَروا بِالمَعروفِ وَنَهَوا عَنِ المُنکَر ...».[2] اقامه‌ى نماز فقط این نیست که صالحان، خود نماز بگزارند؛ این چیزى نیست که بر تشکیل حکومت الهى متوقّف باشد؛ بلکه باید این ستون …

لزوم زنده کردن زکات مانند نماز

غرض؛ جای خوبی است. آقای «قرائتی» را هم که انصافاً خدای متعال مثل بولدوزر آفریده است. سرِ قضیه‌ی زکات، یکی گفت: «زکات را شما دنبال کن.» گفتم: «اگر می‌خواهید زکات زنده شود، بروید سراغ آقای قرائتی، تا مثل نماز، زکات را هم عَلَم کند.» واقعاً خوبند. شما هم که واقعاً هر کدام تا آن‌جا که من می‌شناسم نوری هستید، که نمی‌خواهیم جلو خودتان خیلی تعریف کنیم. خیلی خوبید. و خدا را شکر می‌کنیم که شما در این نظام و در این مجموعه هستید.

تعلق زکات فقهی به نه چیز و وجود نظرات فقهی موسع‌تر

«و ممّا رزقناهم ینفقون»: و از آنچه که ما روزی آنها کرده‌ایم انفاق میکنند. حالا آیا این انفاق همان زکاتی است که در کتابهای فقهی گفته شده به 9 چیز تعلق میگیرد و در غیر آن 9 چیز زکوة نیست؟ نه این آن نیست. البته ممکن است در مورد زکوة هم ما نظرات فقهی دیگری را هم سراغ داشته باشیم. و بشناسیم که دایره زکوة را بسی وسیع‌تر گرفته باشند و از آنچه که در این 9 چیز وجود دارد و ممکن است وجود داشته باشد اما به هر حال این آن انفاق نیست و فراتر از آن است.