مسئلهای در ذیل مباحث نبوت حتماً باید مطرح بشود و ما اگر چنانچه آن را نفهمیدیم و بلد نشدیم، بسیاری از این مباحثی که در باب نبوت مطرح است، برای ما تقریباً اثر عملی نخواهد داشت. این بحث آخری یک ضامنیست برای به عمل کشیده شدن و در زندگی آمدن بحثهای قبلی. چیست این بحث آخری؟ این است؛ ما که میگوییم «اَشهَدُ اَنَّ مُحَمَّداً رَسولُ الله» شهادت میدهم که محمد پیامبر خداست، اعلام میکنم در اذانم، در نمازم، در مقام بیان شهادتین، در هرجا، که من امت پیغمبرم و قبول دارم، معتقدم، ایمان دارم به نبوت او، این شهادتی که من میدهم، چه تعهدی را بر دوش من میگذارد؟ آیا این عقیده، این شهادت، این تشهد، اصلاً تعهدی ایجاد میکند برای من یا نه؟
یکوقت هست که شما میفرمایید من شهادت میدهم و قبول دارم که فرض بفرمایید گُل نرگس خوشبوتر است از گُل محمدی؛ اینهم یک مطلبیست دیگر. بعضیها همین را نمیدانند، بعضیها به عکس این معتقدند. جنابعالی هم، یا درست یا نادرست معتقد شدید که این گُل، عطرش شامّهنوازتر و بهتر است از آن گُل. خب، حالا این شهادت را که شما دادید، ثُمَّ ماذا، بهقول ما طلبهها، بعدش چه؟ هیچ. میبینید که اگر چنانچه آدم شهادت بدهد و قبول کند که این گُل از آن گُل بهتر است، یا بهعکس قبول کند که آن گُل از این گُل بهتر است، هیچ اثری در زندگی ما ندارد، هیچ تعهدی در زندگی ما ایجاد نمیکند.
مثال دیگر بزنم؛ در دنیای مسیحیت یک نفری در رأس مقامات روحانی قرار دارد به نام پاپ، که میدانید این پاپ فقط یک مجسمهایست درحقیقت که مردم باید به او احترام کنند. نه یک نظریۀ تازهای در عقاید مسیحیت ابراز میکند، نه یک حکم تازهای در احکام مسیحیت، مختلف با احکام قبلی ابراز میکند، بودن و نبودن او فقط مثل بودن یا نبودن یک مجسمۀ زیباست در اتاق پذیرایی شما؛ اگر بود دکور اتاق کامل است، اگر نبود ازنظر آدمهای تجملپرست ناقص است. وجود پاپ و نبودنش برای دنیای مسیحیت از جنبۀ افکار مسیحی همین اندازه بیشتر اثری ندارد. حالا در این سالی که ما داریم زندگی میکنیم، اگر یک مسیحی مطلع باشد که جناب پاپِ کنونی از دنیا رحلت کرده و فلانکس بهجای او نشسته، یا معتقد نباشد، در زندگی او هیچ تأثیری ندارد. اگر چنانچه یک مسیحی بگوید من شهادت میدهم که پاپ موجودِ زمان من، آقای زید است، این شهادت هیچ تعهدی برای او نمیآورد؛ یعنی حال او با حال آن مسیحی پیرِ ازکارافتادهای که در گوشۀ دهات است و مثلاً خبر ندارد که این پاپ قبلی فوت کرده و کسی بهجای او آمده، حال او با حال آن پیرِ آن گوشهافتادۀ بیخبر یکسان است. همچنانیکه او در وضع زندگیاش بعد از مردن پاپ قبلی تغییری حاصل نشده، در وضع زندگی این آقایی که میداند پاپ فوت کرده و دیگری جایش نشسته، در وضع زندگی اینهم، هیچگونه تغییری بهوجود نمیآید. شهادت میدهم که امروز پاپ فلانکس است، این شهادت هیچ تعهدی را ایجاد نمیکند.
آیا اینکه من در تشهد نمازم میگویم «اَشهَدُ اَنَّ مُحَمَّداً رَسولُ الله»، در مأذنۀ شهر و ولایتم بهعنوان یک شعار عمومی، بهعنوان نمایشگر سیمای کلی این جامعه، گفته میشود «اَشهَدُ اَنَّ مُحمَّداً رَسولُ اللّٰه»، این شهادت به نبوت، این ایمان به نبوت و اعلام این ایمان، تعهدی بر دوش من مُتشهِّد، بر دوش آن جامعهای که این تشهد بهعنوان شعار او گفته میشود، میگذارد یا نمیگذارد؟ سؤال این است.
جواب این است که بلی، میگذارد. چه تعهدی بر دوش پیرو پیغمبر و پذیرندۀ دعوت میگذارد؟ در یک کلمه، این تعهد را من خلاصه میکنم؛ تعهدی که، مسئولیتی که انسانِ معتقد به نبوت نبی، بر دوش میگیرد، عبارت است از دنبالهگیری از راه نبی و قبول مسئولیتِ به منزل رساندن بار نبی. خیلی آسان ادا میشود این کلمات، اما خیلی مسئولیتش سنگین است؛ و اساساً امت نبی و شاهد نبوت بودن هم همین است.
یک عده مردم خیال میکنند که اگر گفتند ما قبول داریم که فلانی پیغمبر است، همینکه پذیرش نبوت او را در دلمان، بهوسیلۀ زبان اعلام کردیم، کار ما تمام شد، خودمان را از مرز جهنم وارد مرز بهشت کردیم. درست گوش کنید، ببینید آیا این عقیدهای که من میگویم، در مغز شما هم هست یا نیست؟ من کاری ندارم که چه کسی این عقیده را دارد، چه کسی ندارد. بعضی خیال میکنند که انسانها داشتند در آتش قهر و غضب خدا میسوختند، بعد مسئلۀ نبوت خاتمالانبیا مطرح شد؛ عدهای از این کسانی که در منطقۀ عذاب و محوطۀ غضب خدا بودند، گفتند «اَشهَدُ اَنَّ مُحَمَّداً رَسولُ الله» شهادت میدهم که محمد پیغمبر خداست، صلّیاللهعلیهوآلهوسلّم، با گفتن این کلمه، از منطقۀ عذاب خدا بیرون آمدند، بیرون کشیده شدند، افتادند در منطقۀ رحمت. حالا اگر نماز خواندند، در منطقۀ رحمت، یکخُرده نزدیکتر میشوند به سرچشمۀ رحمت؛ اگر روزه گرفتند، یکخرده نزدیکتر میشوند؛ اگر خمس و زکات دادند، یکخرده نزدیکتر میشوند؛ اگر امربهمعروف و نهیازمنکر هم کردند، یکذره نزدیکتر میشوند؛ کارهای دیگر هم اگر انجام دادند، آنوقت میرسند به سرچشمۀ رحمت؛ اگر انجام ندادند هم، باز بالاخره در منطقۀ رحمتند. توجه کردید؟ بعضی اینجور خیال میکنند.
نتیجۀ این طرز فکر این است که اگر امروز، یک نفر آدم در شناسنامهاش نوشت مسلمان، پیرو پیغمبر اسلام ـ آنوقتیکه در شناسنامهها مینوشتند، حالا که نمینویسند ـ یا در سؤال و جوابی که از او میشود، میپرسند آقا مذهب و دین شما چیست، گفت اسلام؛ بهصرف اینکه اسلام را معین کرده، مسیحیت را معین نکرده، مادیگری را معین نکرده، یهودیگری را معین نکرده، فلان دین دیگر را معین نکرده، بهصرف همینیکه در این اشیا و چیزهای گوناگونی که به نام دین برایش مطرح است، روی اسلام انگشت گذاشته، میگویند خیلی خب، چون شما اسلام را معین کردید، بروید به بهشت. حالا اگر نماز هم خواندید، چه بهتر، اگر روزه هم گرفتید، چه بهتر، اگر کارهای دیگر را هم کردید، چه بهتر، اگر نکردید هم، جای شما در بهشت خداست، منتها قبل از آنکه به قیامت برسید، شما را خوب فشارتان میدهند. این حرفیست و فکریست رایج در ذهن مردم.
ما میگوییم این حرف درست نیست؛ ایمان به پیغمبر لازم است، اما ایمان به پیغمبر، تعهداتی را با خود بهدنبال میآورد، اگر آن تعهدات انجام گرفت، به هر اندازه که آن تعهدها انجام گرفت، ایمان انسان به همان اندازه درست است. اگر چنانچه ایمانی بر زبان یا حتی در دل، ایمانی انسان داشت، ولی هیچ تعهدی را که این ایمان برای انسان معین میکند، متعهد نشد، هیچگونه از مسئولیتهایی را که قبول نبوت پیغمبر بر دوش انسان میگذارد، انسان نپذیرفت، این انسان اگرچه به ظاهر مؤمن است، اما مؤمن واقعی نیست. خدا در قیامت با او چه خواهد کرد؟ بنده نمیدانم، کاری هم ندارم بدانم؛ اما در معیارهای این جهان، بهعنوان قضاوت، بهعنوان اینکه ما بتوانیم حکم کنیم روی ایمان یا عدم ایمان یک انسان، این آدم را باایمان نمیدانیم.
البته این را هم اضافه بکنم که بیان این کلمه و اظهار اعتقاد بهحسب ظاهر، اگرچه که جان و مال انسان را محفوظ میدارد بهقولمعروف، که البته یکقدری مسامحه هست در این کلمه، یعنی انسان را داخل منطقۀ اسلامی میکند، اما بحث سر این نیست که ما ببینیم آیا جان و مال انسان محفوظ است یا نه، میخواهیم ببینیم مؤمن است یا مؤمن نیست. ما روی معیارهای قرآنی که آیاتش را الآن برایتان معنا میکنم، میگوییم آن انسانی که به تعهدات ایمان پایبند نباشد، او مؤمن نیست. مؤمن آن وقتیست که به تعهدات و مسئولیتهایی که ایمانِ به نبوت برای انسان میآورد، پایبند باشد.
این تعهد چیست؟ این تعهد این است که من ببینم پیغمبر چهکار میخواست در این دنیا بکند، یک بارِ عظیمی را پیغمبر میخواست بردارد، یک سنگ عظیمی را پیغمبر میخواست از جا بکند، یک بنیان عظیمی را پیغمبر میخواست بنا کند، من هم در زمان خودم نگاه کنم، ببینم آیا آن باری که پیغمبر میخواست بردارد، کاملاً برداشته شده است؟ آن سنگی که پیغمبر میخواست از زمین قلع[1] کند و بکَند، کاملاً کنده شده است؟ آن بنیانی که پیغمبر میخواست بریزد و بسازد آیا کاملاً ساخته شده است؟ اگر دیدم جواب منفیست، یعنی آن بار بر زمین است، آن سنگ کنده نشده، آن بنیان ساخته نشده، بکوشم تا آن کاری که او میخواست بکند، بکنم. بکوشم تا این بار را من بردارم. اگر استخوان من ضعیف بود، اگر زورم نرسید، آن مقداری که میتوانم، زور بزنم روی آن، ده نفر دیگر هم پیدا کنم تا این بار را باهم برداریم، گروهی دیگر هم پیدا کنم تا این عمارت را باهم بسازیم. اگر نتوانستم عمارت را تمام کنم، دهتا آجر هم نمیتوانم بیاورم بچینم آنجا؟ نمیتوانم یک مقدار از شالوده و پیاش را هم بکنم؟ نمیتوانم مقدمات کار را هم فراهم بکنم؟ اگر بگویم نمیتوانم، دروغ است.
به این تعهد پایبند باید باشد، واِلّ اگر به این تعهد پایبند نبود، دروغ است که بگوید من شهادت میدهم که او پیغمبر خداست. این یک شهادت سطحیست. شهادت میدهم که او پیغمبر است، اما نمیتوانم شهادت بدهم که من معتقدم به پیغمبری او، مثل منافقین؛ ﴿اِذا جآءَكَ المُنافِقونَ قالوا نَشهَدُ اِنَّكَ لَرَسولُ اللهِ وَ اللهُ يَعلَمُ اِنَّكَ لَرَسولُهُ وَ اللهُ يَشهَدُ اِنَّ المُنافِقيَ لَكاذِبوَ﴾[2]؛ میآمدند میگفتند یا رسولالله ما شهادت میدهیم که تو پیغمبر خدایی؛ خدا میگوید بله، ما خودمان میدانیم که تو پیغمبرِ مایی، این مطلب برای ما روشن، ازنظر ما مسلّم، حرفِ بهجای خودش راست؛ اما شهادت میدهیم که آنها در این شهادتشان دروغگو بودند؛ در دل قبول ندارند این مطلب را، به زبان دارند میگویند.
تعهد رسالت، ساختن یک دنیایی به شکلیست که اسلام گفته است؛ این تعهد رسالت است. رسول که میآید، میآید تا جهانی را با قوارهای که اسلام پیشنهاد میکند، بسازد. پیغمبر برای این مبعوث میشود تا شکل زندگی و نظام زندگی انسانها را بهصورتی که خدا میگوید، درست کند. اگر شما در زمان خودتان دیدید که بشریت با شکلِ خدافرموده زندگی نمیکند، دیدید که انسانیت از داشتن یک جامعۀ الهی محروم است، دیدید که مکتبهای گوناگون دارند بشریت را به اینسو و آنسو میکشند و اسلام برای گوشۀ مغز و گوشۀ دل انسانها باقی مانده و بس، وظیفۀ شما و تعهد شما بر اساس شهادتی که به رسالت پیغمبر میدهید این است که بکوشید تا دنیا را به شکل اسلامفرموده در بیاورید؛ این مسئولیت و تعهد نبوت است.
همانطوریکه در این ورقهها نوشته شده، که مطالعه کردید یا میکنید؛ اسلام یک فکر نویی میآورد، بر اساس این فکر نو، یک جبههبندی نو بهوجود میآید، یک صفبندی جدید بهوجود میآید. و ما مکرر به این نتیجه رسیدیم، با مطالعۀ در آیات قرآن، که اساساً دین، بهمعنای ایجاد یک جبههبندی و صفبندی جدید است.
وقتیکه انسانها دارند زندگی میکنند در یک جامعۀ جاهلی، پیغمبر که میآید در این جامعه، انسانهای همه مطیع و رام را، انسانهای همه به یکسو و یکجهت را دو دسته میکند؛ یک دسته را از این غِوایت، گمراهی، سرگشتگی نجات میدهد، راهشان را عوض میکند، میشوند دو دسته. بهاینمعنا که گفتم، پیغمبرها عامل اختلافند؛ بهاینمعنا پیغمبرها عامل دوییّتند. یادتان باشد بهاینمعنا که گفتم یعنی چه، تا اگر خواستید جایی نقل کنید، نگویید فلانکس میگوید که پیغمبر عامل اختلاف است. بهاینمعنا پیغمبر عامل اختلاف است، به کدام معنا؟ به اینجور که همه دارند مثل واگنهای یک قطاری میروند طرف سراشیب سقوط، پیغمبر میآید از عقب این واگنها را میگیرد، بعضی از واگنها خودشان را از دست پیغمبر جدا میکنند، میروند طرف سراشیب سقوط، یک عده از این نگاهداری پیغمبر استقبال میکنند، بین واگنها اختلاف میافتد.
این قافله دارند میروند بهطرف دزدها، دارند میروند بهطرف مرگگاه، دارند میروند بهطرف زلزلهخیز، پیغمبر میآید، میگوید نروید، یک عدهای به حرف او گوش میدهند و نمیروند، یک عدهای گوش نمیدهند و میروند، پس میشوند دو جبهه، اختلاف. بهاینمعنا، پیغمبرها میآیند در میان اجتماعات اختلاف و دوییّت ایجاد میکنند، منتها دوییّتی در میان جامعهای که یکپارچه گمراه بود. میآیند میگویند برگردید طرف خدا، بین آن یکپارچهها اختلاف میافتد، بعضی برمیگردند، بعضی برنمیگردند.
پس یک جبهۀ جدیدی، یک صفبندی جدیدی، یک موضعگیری متقابل جدیدی با آمدن پیغمبر در جامعه به وجود میآید. پیغمبر یکطرف در یک صف، دشمنان و معارضان و معاندان پیغمبر هم یکطرف، در یک صف دیگر. به این دو صفی که دارم ترسیم میکنم، درست توجه کنید. پیغمبر اول تک و تنها بوده، همه در آن صف مقابل بودند، پیغمبر کوشش کرده، تلاش کرده، یکییکی، دوتا دوتا، تا بالاخره توانسته یک صفی را درمقابل آن صف گمراه و دوزخی تشکیل بدهد؛ صفی درمقابل صف ضلالت بهوجود بیاورد. دو صفند درمقابل هم؛ یک صف، صف پیغمبر است، یک صف، صف دشمنان پیغمبر است.
پیغمبر چهکار میخواست بکند؟ میخواست مردم را به بهشت ببرد؛ بهشت این جهان و بهشت پس از مرگ، هر دو. چون میخواهد مردم را به بهشت ببرد، مردم باید با او بیایند، اگر با او نیامدند، به بهشت نمیرسند. درست است این مطلب؟ پیغمبر میخواهد انسانها را ببرد به سرمنزل سعادت، اگر با او نیایند، اگر با او همراه و همگام نشوند، به سرمنزل سعادت نمیرسند. این درست یادتان باشد. حالا بین این دو صف، یک نفری است، نگاه به پیغمبر میکند، میبیند حرفهای درست میزند، هرچه گوش میدهد، میبیند حرف پیغمبر حرف خوبیست؛ ازطرفی میبیند اگر بیاید در صف پیغمبر، مجبور است با آن صفِ روبهرو، با همدیگر معارضه کنند؛ دلش نمیآید برود در صف روبهرو، چون میبیند که میروند طرف جهنم، دلش نمیآید بیاید در صف پیغمبر، چون میبیند که صف پیغمبر دردسر دارد. چهکار میکند؟ میآید بین این دو صف، یک نقطۀ امنِ امانِ آرامی را انتخاب میکند، یک خیمهای آنجا میزند و مینشیند، این چهکاره است؟ شما بگویید. آیا این آدمی که در میانه نشسته، بین دو صف در بسترِ راحت غنوده، این به بهشت خواهد رسید یا نه؟ پیداست که نه، چون پیغمبر میخواهد برود به بهشت، کسانی میروند که با او راه بیفتند، او که با پیغمبر راه نیفتاده. هرکس بین دو صف است، با پیغمبر نیست، هرکس به پیغمبر نپیوسته است، بر پیغمبر است؛ هرکس با علی نباشد، بر علیست؛ هرکس با حق نباشد، بر حق است. این را قرآن هم به ما میگوید، اما زبان گویای روشن امام علیهالسلام هم که خیلی نزدیکتر است به فهم، برای ما بیان میکند. میگوید «السّاكِتُ اَخُو الرّاضى»[3] این حدیث را یاد بگیرید، آدرس حدیث هم بحارالانوار، جلد مواعظ است، «السّاكِتُ اَخُو الرّاضي وَ مَن لَم يَكُن مَعَنا كانَ عَلَينا» آنکسیکه درمقابل وضع باطل ساکت است، برادر آن کسیست که به آن وضع راضیست. دیگر نمیگویند آنکسیکه راضیست، او چهکاره است، او معلوم است، مَن رَضِیَ بِعَمِلِ قَومٍ فَهوَ مِنهُم. هرکسی که به کار یک جمعی، به زندگی یک مردمی راضی باشد، از خود آنهاست؛ او را هم میبرند به همان آخوری میبندند که آنها را ببندند. اینیکه ساکت است ولو در دل ناراضیست اما این نارضایی را اعلام نمیکند، او هم برادر آن کسیست که راضیست. بعد دنبالش «وَ مَن لَمَ يَكُن مَعَنا كانَ عَلَينا» هرکه با ما نیست، بر ماست. بین این دو صف، جایی را اسلام فرض نکرده.
آنکسانیکه مثل اصحاب عبداللهبنمسعود، از جمله همین جناب ربیعبنخُثَیم[4] ـ اگر این قبر برای او باشد در خراسان ـ که در جنگ صفین گفتند ما حاضر نیستیم با امیرالمؤمنین همراه بشویم، چون او خون مسلمانها را بناست بریزد. و آمدند عافیتطلبانه از او تقاضا کردند که آنها را بفرستد در مرزها تا مرزداری بکنند، اینها کور خواندند. اینها خیال کردند که جنگ بین یزدگرد سوم و نمیدانم هراکلیوس چندمِ رم است که اگر اینها هرکدام غالب بشوند، برای دین و دنیای آدم هیچ فایدهای ندارد! عافیتطلبانه انسان قرارِ عدم تعرّض ببندد، قرارِ عدم دخالت در جنگ ببندد، بیاید یک گوشهای بنشیند. خیال کردند جنگ بینالمللیست که چند تا ملت دارند باهم جنگ میکنند سر قدرت و حکومت؛ هر کشوری که بتواند خودش را کنار نگه بدارد، بُرده. دیگر نفهمیدند جنگ بین حق و باطل، یک جنگ اجتنابناپذیر است. ندانستند که در جنگ بین حق و باطل، اگر با حق نبودی، با باطلی. با باطل بودن بهاینمعنا نیست که حتماً با حق بجنگی، بلکه حتی آن صورتی که برای حق نجنگی هم داخل است در مفهوم با باطل بودن؛ این را اینها نفهمیدند. نبوت میآید صفوف را مشخص میکند، میگوید آنکسانیکه با ما هستند بیایند، گفت ای گروه هر که ندارد هوای ما سرگیرد و برون رود از کربلای ما[5] برود، با ما نیست دیگر. آنکسیکه حسینبنعلی، در بین راه او را طلب میکند که بیا با ما کمک کن، میگوید یَابنَرسولالله این اسبم را خدمت شما تقدیم کنم یا این شمشیرم را، او روشن است که دیگر با حسین نیست؛ او بر حسین است نه با حسین. و لذا میبینید که محدثین ما مینویسند و میگویند آن بیسعادت، راست هم میگویند، واقعاً بیسعادت. و ای بدبختمردمی که چون او، هموارۀ زمان بیسعادت باشند؛ ای بیسعادت! پیغمبرها میآیند معین میکنند راه را، میگویند این است، اگر مردی، اگر دنبال حقی، اگر برای خدایی، اگر شهادت میدهی به نبوت ما، یاالله، راه ما این است؛ اما اگر چنانچه آنجا نشستی، راه ما را دیدی، رهروان راه ما را دیدی، چون مشکل بود نیامدی، چون مشکل بود کمک نکردی، چون مشکل بود رویت را هم آنوَر کردی، یعنی من ندیدم، اما در همان حال تسبیح دست گرفتی، گفتی شهادت میدهم شما پیغمبرید، شهادت میدهم شما پیغمبرید، شهادت میدهم شما پیغمبرید، یک دورِ تسبیح هم گفتی، این فایدهای ندارد، هیچ نگو و بیا، بر زبان نیاور این ذکر را، عمل کن. ﴿يا اَيُّهَا الَّذينَ آمَنوا لِمَ تَقولونَ ما لا تَفعَلونَ كَبُرَ مَقتاً عِندَ اللهِ اَن تَقولوا ما لا تَفعَلوَ﴾[6]؛ چرا آنی را که بر زبان میگویی معتقدم، عمل نمیکنی؟ وای بر من، حال خودم را دارم میگویم. بزرگگناهیست که انسان چیزی را به زبان بگوید، عقیدهای را اظهار کند، اما عمل نکند به آن. چرا من بگویم پیرو پیغمبر خدا هستم، درحالیکه پیرو ابیجهلم؟ چرا بگویم من دنبال اسلامم، درحالیکه دنبال شرکم؟ چرا بگویم علویام، درحالیکه معاویه و بوجهلیام؟
فرق بین علی و معاویه چه بود؟ شما را به خدا، امروز شما علی و معاویه را ترسیم کنید در اجتماعتان. یک نفر را در نظر بگیرید که هرچه میگوید، ضد راحتی و تنعم و رفاه شخصیست، هرچه میگوید، بارِ مسئولیت بردوشگذارنده است، هرچه میخواهد، تلاش است. از دروغ بدش میآید، از رشوه ناراحت میشود، از هدیهای که بوی رشوه بدهد ناراحت میشود. در راه خدا و برای خدا مُتِنمِّر[7] است. یک پلنگدماغیِ عجیبی در راه خدا دارد. در راه خدا و حکم خدا به هیچکس رحم نمیکند، برادرش هم که میآید از او پول میخواهد از بیتالمال، آهن گداخته میگذارد طرف مشتش. یک نفر اینجوری در اجتماع؛ سختگیر، دقیق، محتاط در اجرای احکام و حدود الهی و اسلامی، این یک نفر. یک نفر هم نقطۀ مقابل اوست؛ حاضر است آدم عیش کند، حاضر است آدم راحت بگذراند، حاضر است هرچه هم بخواهد از او، به آدم بدهد، فقط یک شرط درمقابل برای انسان قرار میدهد و آن شرط این است که میگوید به علی کمک نکن، به من کمک کن، کمکی هم که از تو میخواهم، کمک زیادی نیست، گاهی من را تعریف کن، بس است. خب شما را به خدا، شما از این دو نفر سراغ که میروید؟ کدام را قبول میکنید در این زمان و در این قطعۀ از تاریخ؟ حاضری آنکسیکه رفتنِ با او، بودن با او، عمل کردن به فرمان او؛ دردسر، مسئولیت، حرکت، تلاش دارد، با او باشی؟ حاضری از آنکسیکه برای انسان پول دارد، مقام دارد، راحتی دارد، عنوان دارد، نفوذ دارد، دست قدرتمند دارد، از او بگذری برای خاطر این؟ اگر حاضری، خوشا به حالت، تو در زمان علی هم اگر بودی، شیعۀ علی بودی. اما اگر میبینی دلت پرواز میکند بهسوی راحتیها، تنعمها، عیشها، پولها، مقامها، آبرومندیها، ناز و فخرفروختنها به این و آن، ولو در غیر راه خدا باشد، بدان اگر آنجا بودی، از آن کسانی بودی که خیلی اگر ملاحظه میکردی، شبانه، یواشکی، با همسایهها خداحافظی نکرده، اسبت را سوار میشدی، به زن و بچهات هم میگفتی من در شام منتظر شما؛ یا علی مدد! طرف شام میرفتی، علی را تنها میگذاشتی، همچنانیکه خیلی از چهرههای موجه آن زمان گذاشتند.
عبداللهبنعباس پسرعموی امیرالمؤمنین و پسرعموی پیغمبر، راوی اینهمه حدیث، مفسر قرآن، چهرۀ موجه بین شیعه و سنی، همین کار را با علی کرد، که امیرالمؤمنین در نهجالبلاغه دوتا نامه و دو خطاب دارد به عبدالله عباس. مگر عبدالله عباس چه کسی بوده؟ همینکه چهارتا حدیث از او، از قول پیغمبر نقل کردند، شیعه و سنی هم قبولش دارند، همه قبولش دارند. صحابی پیغمبر هم نبوده، درعینحال همه قبولش دارند، و این یک نکتهایست. اگر صحابی پیغمبر بود و شیعه و سنی قبولش داشتند، مهم نیست، مثل سلمان، مثل ابیذر، مثل عمار، که همه قبولش دارند. اما از تابعین است، زمان پیغمبر را درست درک نکرده، بچه بوده که پیغمبر از دنیا رفته. بنده در تاریخ یکقدری مطالعه میکردم، دیدم جناب عبدالله عباس جزو همراهیان و اطرافیان خلیفۀ دوم است، خیلی هم به او علاقه داشت، اینهم غالباً دنبال جناب عمر بود. آدمی جزو تابعین باشد، زمان پیغمبر را درک نکرده باشد، درعینحال هم شیعه، هم سنی او را قبول داشته باشد، یالَلعَجَب! این خیلی آدم عجیبی باید باشد. اسم این چیست در عرف اسلامی؛ که دو گروه مخاصم، هر دو یک نفر را قبول داشته باشند؟ این آدم درحالیکه حاکم و استاندار بصره بود، پولهای بیتالمال را برداشت دِ در رو! کجا؟ مکه؛ در حرم امن و امان پروردگار. لابد برد پولها را آنجا صدقه داد! به فقرا داد، بله، داد به فقرای کنیز فروش، چندتایی کنیز خرید، کنیزهای زیبا که با آنها راحت و مشغول خوشگذرانی باشد.
حال اگر عبدالله عباس امروز بود، به نظر شما دربارۀ امیرالمؤمنین چه میگفت؟ تمام احادیث دست اول در فضیلت علی را او نقل میکرد، به یاد علی اشک میریخت، از اینکه با علی بوده، خاطرهها نقل میکرد، اما آیا من و شمای زیرک و کَیِّس قبول میکردیم ایشان شیعه است؟ میگفتیم آقا برو این دام بر مرغ دگر نِه،[8] برو؛ تو اگر شیعه بودی، وقت امتحان باید خودت را نشان میدادی. «عِندَ الاِمتِحانِ يُكرَمُ الرَّجُلُ اَو يُهانِ»[9]، «في تَقَلُّبِ الاَحوالِ عُلِمَ جَواهِرِ الرِّجالِ»[10]. تو اگر شیعۀ علی بودی، علی را آنقدر خونِ دل نمیدادی؛ با فرار کردن خودت اینقدر نالۀ علی را بیرون نمیآوردی، که علی آنجور ناله زد از رفتن عبدالله عباس؛ تو از همۀ خویشاوندانم به من نزدیکتر بودی، من امید به تو داشتم، من متکی به تو بودم، پسرعمویت را در این شرایط تنها گذاشتی و رفتی؟! نامهایست که علی در نهجالبلاغه، خطاب به عبدالله دارد، منتها مرحوم رضی رضواناللهعلیه در نهجالبلاغه،[11] چون زمان بنیعباس زندگی میکرده، یا ترسیده یا خجالت کشیده بنویسد «مِن كِتابٍ لَهُ اِلىٰ عَبدُالله عَبّاس»، نوشته «مِن كِتابٍ لَهُ اِلىٰ بَعضِ عُمّالِهِ»[12] نوشته که امام علیهالسلام به یکی از عاملانش، استاندارانش نوشته، ننوشته این استاندار چه کسی بوده. وقتیکه این نامه را میخوانید، خب معلوم است که عبدالله عباس بوده، بهعلاوه، غیر نهجالبلاغه، جاهای دیگر نقل کردند مربوطِ به عبدالله عباس است؛ که پسرعمویت را تنها گذاشتی، چه کردی و چه کردی.
باری، تعهدِ قبول و پذیرش نبوت این است: دنبال نبی راه رفتن، قبول تکلیف او را کردن، آنچنانیکه او میخواهد، عمل نمودن. من دیگر مجالم کم شد برای اینکه همۀ آیات را معنا بکنم، فقط همین یک مختصر از آیات را برایتان معنا بکنم تا شما ببینید که تعهد اسلام چیست. ﴿اِنَّ الَّذينَ آمَنوا وَ هاجَروا﴾[13] آنکسانیکه ایمان آوردند و هجرت کردند و جهاد کردند با مال و جانشان. برای زمان پیغمبر است، نهاینکه بخواهم بگویم برای زمانهای دیگری نیست، نه، این حکم کلیست. در مورد زمان پیغمبر دارد گفته میشود، که مسئلۀ هجرت هم آنجا مطرح بوده؛ هجرت به جامعۀ اسلامی. آن روز یک عدهای مسلمان میشدند، طرز فکر پیغمبر را قبول میکردند، اما حاضر نبودند از مکه بیایند بیرون، میگفتند خب، چرا بروم بیرون؟ مکه مغازۀ دو، سه دربندی[14] دارم، تلفن شمارۀ رُند عالی دارم، مشتریهای شناخته و دانسته دارم، قوم و خویش و رفیق و همپیاله دارم، اینها همه را بگذارم بروم پهلوی پیغمبر؟ خب چرا؟ ایمان لازم است؟ ایمان دارم، صد بار هم میگویم، در دلم، به زبانم، یواش که کسی البته نشنود، خدا یکیست، پیغمبر هم برحق است. نماز از من میخواهد پیغمبر، میخوانم، روزه میخواهد، عوض سی روز، شصت روز میگیرم، چرا بروم مدینه؟ بعضی اینجوری فکر میکردند. هجرت در آنجا لازم بود. جامعۀ اسلامی نوبنیاد بود، باید میرفتند، باید تقویت میکردند و باید آن جامعه را درمقابل دشمنانش آسیبناپذیر میساختند؛ لذا هجرت شرط قطعی قبول ایمان بود.
﴿اِنَّ الَّذينَ آمَنوا﴾ آنکسانیکه باور کردند و گرویدند، ﴿وَ هاجَروا﴾ و هجرت کردند به مدینه، ﴿وَ جاهَدوا بِاَموالِهِم وَ اَنفُسِهِم﴾ و با مال و جانشان، هر دو، مجاهدت کردند در راه خدا و همچنین ازطرف مقابل ﴿وَ الَّذينَ آوَوا﴾ آنکسانیکه اینها را، که بیسرپرست و بیخانمان بودند، در مدینه پناه دادند، ﴿وَ نَصَروا﴾ و یاریشان کردند، ﴿اُولٰٓئِكَ بَعضُهُم اَولِياءُ بَعضٍ﴾ اینها بعضی پیوستگان و همجبهگانِ بعض دیگر هستند. اینها همان مؤمنینی هستند که مثل آجرهای توی هم فرو رفتهاند. یک بنیان را نگاه کنید، این عمارت را نگاه کنید، آجرها تو هم رفته، چوبها تو هم رفته، اجزای یک عمارت با سایر اجزا درهمپیوسته و گرهخورده، مؤمنین در جامعۀ اسلامی همینجورند؛ همه بههم پیوسته و جوشیده و گرهخورده هستند. اولیا یعنی این، ولایت یعنی این، پیوستگی کامل، الصاق و التصاق[15] کامل، این ولایت است.
﴿اُولٰٓئِكَ بَعضُهُم اَولِياءُ بَعٍ﴾ آنها بعضی اولیای بعضی دیگرند. ﴿وَ الَّذينَ آمَنوا﴾ ـ اینجا را گوش کن ـ اما آنکسانیکه ایمان آوردند، در دلشان باور کردند که تو پیغمبری، اما ﴿وَ لَم يُهاجِروا﴾ اما هجرت نکردند، تعهد ایمان را بر دوش نگرفتند، ﴿ما لَكُم مِن وَلايَتِهِم مِن شَيءٍ حَتَّى يُهاجِروا﴾ شما با اینها هیچ پیوستگی و ارتباطی ندارید، تا وقتیکه هجرت کنند. تا هجرت نکردند و آنجا هستند، بیگانۀ از شما هستند. هیچ رابطه و پیوند اسلامی و برادری میان شما نیست.
منتها یک حکم دیگری در کنارش هست؛ همانهایی که در آنجا هستند، اگر چنانچه با گروه دیگری جنگشان افتاد و از شما یاری خواستند، شما البته باید بروید آنها را یاریشان بدهید؛ چون با شما همفکرند و چون در حال جنگند. اگر مسلمانی با گروه کافری مشغول جنگ بود، بر شما واجب است که ولو آن مسلمان پهلوی شما نیست، در وطن شما نیست، هجرت نکرده با شما، واجب است بر شما که بروید او را کمکش کنید. شد؟ مگر در یک صورت و آن این است، آنکسیکه آن مسلمان دارد با او میجنگد، با شما پیمان صلح بسته باشد؛ دراینصورت کمک به آن مسلمان هم دیگر واجب نیست. اینجا چه میفهماند این آیه به ما؟ اولاً میفهماند کمک به مسلمان، در هر نقطهای از جهان که باشند واجب است، ولو هجرت نکرده باشند. ثانیاً میگوید آن مسلمانی که هجرت نکرده است، به جامعۀ اسلامی مهاجرت نکرده ـ که البته امروز در دنیا، جامعه اسلامیِ بهاینمعنا نداریم ـ به جامعۀ اسلامی نیامده، در دارالکفر باقی مانده، این آدم اگر با یک نفر یا یک دسته کافر جنگش افتاد و شما با آن کافر پیمان صلح دارید و عدم تعرّض، حق ندارید بروید به کمک برادر مسلمانتان. چرا؟ چون هجرت نکرده، چون برادر شما نیست، مهاجرت نکرده بهسوی شما. ﴿وَ اِنِ استَنصَروكُم فِی الدّينِ فَعَلَيكُمُ النَّصرُ اِلّا عَلىٰ قَومٍ﴾، مگر بر قومی، بر زیان مردمی که ﴿بَينَكُم وَ بَينَهُم ميثاقٌ﴾ که میان شما و آنها تعهد و پیمانیست. ﴿وَ اللهُ بِما تَعمَلونَ بَصيرٌ﴾ و خدا به آنچه میکنید، بیناست.
﴿وَ الَّذينَ كَفَروا بَعضُهُم اَولِيآءُ بَعٍ﴾ آنهایی که کافرند، بعضی همجبهگان و پیوستگانِ بعض دیگرند. نگاه نکن در دو اردوگاهند، اما در دشمنی با شما، هماردو و همجبههاند. ﴿اِلّا تَفعَلوهُ تَكُن فِتنَةٌ فِی الاَرضِ وَ فَسادٌ كَبيرٌ﴾ اگر این را انجام ندهید، فتنهای در زمین خواهد شد و فساد بزرگی. شاید مراد این باشد که اگر این جبههبندی و این صفبندی را مراعات نکنید، اگر ندانید و ندانسته باشید که صف شما درمقابل صف دشمنان خدا، یک صف مشخص و مُنحازیست[16] و اگر ندانید که هرکه بین دو صف باشد، از صف دشمنان و معارضان است، نه از این صف؛ اگر اینها را ندانید و به مقتضای اینها عمل نکنید، در زمین فتنه خواهد شد، فساد خواهد شد. فتنه، فتنۀ دوری از دین است؛ فساد، فساد نبودن حکم خدا در میان اجتماع است، احتمالاً.
﴿وَ الَّذينَ آمَنوا﴾ آنکسانیکه ایمان آوردهاند، ﴿وَ هاجَروا﴾ و مهاجرت کردند ـ این آیه را هم دقت کنید که آیه شاهد جالبیست برای این مطالبی که عرض کردیم ـ ﴿وَ الَّذينَ آمَنوا﴾ آنکسانیکه ایمان آوردهاند، ﴿وَ هاجَروا﴾ هجرت کردند، ﴿وَ جاهَدُوا في سَبيلِ اللهِ﴾ مجاهدت کردند در راه خدا، ﴿وَ الَّذينَ آوَوا وَ نَصَروا﴾ آنکسانیکه پناه دادند و یاری کردند، ﴿اُولٰٓئِكَ هُمُ المُؤمِنونَ حَقّاً﴾ اینهایند مؤمنان راستین. درست فهمیدی؟ مؤمن راستین این است. اما آنیکه ایمان آورده است و مهاجرت و مجاهدت و پناه دادن و نصرت نمودن از او سر نزده است، او چیست؟ هُمُ المُؤمِنون غَیرَ حَقٍ؛ مؤمنین الکی، مؤمنین دروغی. این مفاد آیه است. تا آخر آیات.
یک کلمه هم از آن آیات سورۀ آلعمران عرض بکنم، چون لازم است که آن را شرح بدهم مختصری، چرا که فهمیده نمیشود منظور ما چیست. ﴿وَ اِذ اَخَذَ اللهُ ميثاقَ النَّبِيِّينَ﴾[17]؛ در این آیهای که آنجا ترجمهاش کردم و دیگر ترجمه نمیکنم، این مطلب را میخواهد بیان کند که ما از پیغمبران گذشته، حتی تعهد گرفتیم، گفتیم به آنها، به پیغمبر گذشته، مثلاً به موسی، گفتیم آنیکه به تو دادیم ما، اگر بعد از تو پیغمبری آمد که آنچه را حالا به تو دادیم تأیید کرد و امضا کرد، تو لازم است که به آن پیغمبر ایمان داشته باشی و او را یاری کنی؛ یعنی موسی از پیغمبرهای بعد خودش، عیسی از پیغمبرهای بعد از خودش، هر پیغمبری که بعد از پیغمبر دیگری بیاید و سخن پیغمبر قبلی را امضا کند، لازم است بر پیغمبر قبلی که او را تصدیق کند، به آن پیغمبر بعد از خودش ایمان بیاورد، علاوهبراین، او را یاری هم بکند؛ ﴿لَتُؤمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنصُرُنَّهُ﴾ نصرتش باید بکند.
بعد میگوید که حالا نصرت پیغمبر چیست؟ نصرت پیغمبر این است؛ موسی مثلاً، چگونه پیغمبر ما را یاری میکند؟ اینکه به امتش، دوستانش، یارانش، سفارش میکند: مبادا، مبادا، مبادا اگر این پیغمبر با این نشانهها آمد، مخالفت با او بکنید. خب نصرت است. ﴿قالَ اَاَقرَرتُم﴾ خدا به این پیغمبرها گفت آیا اقرار کردید؟ قبول کردید این تعهد مرا؟ این پیمانی که دارم از شما میگیرم که به پیغمبران بعد از خودتان ایمان داشته باشید، با این شرط، ﴿اَاَقرَرتُم وَ اَخَذتُم عَلىٰ ذلِكُم اِصري﴾، عیناً همین پیمان را از امتتان هم گرفتید تا روز قیامت؟ یعنی یهودیهای عالم، الآن ازطرف موسیبنعمران مورد مؤاخذۀ این میثاقند، الآن موسیبنعمران به زبان حال و قال، کانّه دارد به آنها میگوید: ای نامردها! مگر من از شما پیمان نگرفتم که تا ابد، هرکسی که به موسی ایمان دارد ـ موسی خودش به پیغمبر خاتم ایمان دارد ـ باید به پیغمبر خاتم ایمان بیاورد و او را یاری کند، کمک کند.
پاورقیها
۱.(قلع) از ریشه برآوردن
۲.سوره مبارکه منافقون/ آیه 1
۳.حدیث شماره 23
۴.مردی زاهد و عابد بوده است و از تابعین بهشمار میآید. آنگونه که در کتاب وَقَعَة صفین آمده است، به همراه عدهای دیگر نزد امیرالمؤمنین آمده و میگویند که در حقانیت این جنگ شک دارند و از امام تقاضا میکنند آنها را برای مرزبانی و مبارزه با کفار به یکی از مرزها بفرستد.
۵.نیّر تبریزی
۶.سوره مبارکه صف/ آیات 2 و 3
۷.(نمر) خشمگین، پلنگدماغ
۸.برو این دام بر مرغ دگر نه / که عنقا را بلند است آشیانه (حافظ)
۹.حدیث شماره 19
۱۰.حدیث شماره 20
۱۱.ابوالحسن، محمدبنحسین (406-359 ق) ملقب به سید رضی در بغداد به دنیا آمد. ایشان همراه با برادر بزرگترش، سید مرتضی علمالهدی، نزد شیخ مفید پرورش یافتند. این عالم وارسته بیشتر به واسطۀ تألیف کتاب نهجالبلاغه شهرت یافتهاند.