رشتۀ صحبت در زمینۀ نبوت به اینجا رسید که نبی، آن برانگیختۀ خدایی، وقتیکه وارد اجتماع میشود، مانند باطنِ خود رستاخیزی هم در اجتماع بهوجود میآورد. در متن جامعه هم تغییر و تحوّلی ایجاد میکند. ما میخواهیم این مطلب را امروز بفهمیم که مقصود و منظورِ از این ایجاد تحوّل و بهطورکلی از همۀ فعالیتهای پیغمبران الهی چیست؟ این یک مسئلهایست که دانستن آن از جهاتی برای ما مفید، بلکه لازم است. پیغمبر چه هدفی را تعقیب میکند؟ دنبال چه مقصودی و چه مطلوبی میدَوَد؟
هدف اوّلی پیغمبر، هدف اصلی پیغمبر یک چیز است، در نیمهراه آن هدف، هدفهای دیگری هم برای پیغمبر مطرح میشود که در میان این هدفهای دیگر، یکی از همه مهمتر و برای پیغمبر جاذبهدارتر است. اما هدف اصلی و اوّلی پیغمبران الهی، عموماً در چند کلمه قابل خلاصهکردن است؛ پیغمبران به این جهان میآیند تا انسان را به سرمنزل تعالی و تکاملِ مقدّرش برسانند. انسان بهعنوان یک موجود که دارای استعدادها، دارای قوهها و انرژیهای فراوان هست، میتواند چیزی بالاتر، برتر، عزیزتر و شریفتر از آنچه هست بشود.
اساساً انسان از اول ولادت، از آغاز تکوین دنیاییِ خود، دائماً در حالِ کاملشدن است، دائماً در حال ترقّیکردن و تکاملپیدا کردن است. در وضع جسم و پیکر ظاهری انسان، این مطلب را به خوبی مشاهده میکنید. یک طفلِ نوزاد، فاقد بسیاری از خصوصیات یک انسان کامل است. فاقد دندان است، فاقد دست نیرومند است، فاقد فکّ قویست، فاقد پاهاییست که بتواند بِدَود، فاقد جهازهای داخلی، از هاضمه و غیره هست که بتواند مثل یک انسان معمولی و بزرگ، زندگی خودش را به پیش ببرد، فاقد دستگاه و تشکیلات مغزی و اعصاب نیرومند است. بعد از چندی، اینهمه برای او بهوجود میآید. مسلّم، از خارج به او چیزی نمیدهند؛ همان فکّ کوچک اوست که قوی و نیرومند میشود، همان دست ضعیف اوست که نیرومند و بزرگ و قوی میشود، همان پاهای کوچک و ظریف است که بهصورت گامهای استواری درمیآید، همان اعصاب ضعیف است که بعد نیرومند میشود، همان مغز ناتوان است که بعد بهصورت کشفکنندۀ مهمترین و پیچیدهترین مسائل زندگی درمیآید، از خارج به او چیزی نمیدهند، خودِ اوست، استعدادهای اوست، توانهای نهفته و پوشیدۀ اوست که تدریجاً، به مرور زمان، با قرار گرفتن در شرایط خاص، در او گُل میکند، شکوفا میشود، به منصۀ[1] ظهور و بروز میرسد. در خود او استعدادِ سخن گفتن بود که بعد سخنگو میشود. در خودِ او استعداد چیز فهمیدن، متفکرشدن، دانشمندشدن بود که بعد اینهمه میشود؛ پس دائماً انسان در حالِ کاملشدن است. چیزهایی که نبوده و بعدها میشود؛ نیرومند نبود، بعد نیرومند میشود؛ دارای عقل نبود، بعد دارای عقل میشود؛ دارای تجربه نبود، بعد آن را دارا میشود و ازاینقبیل.
در مسائل مربوط به پیکر ظاهری انسان، همانطوریکه همۀ شما حالا توجه پیدا کردید و تصدیق میکنید، میبینید که انسان دائماً در حال کاملشدن است؛ یعنی در حال فراهمآوردن و دارا شدن چیزهایی که قبلاً آنها برایش فراهم نبود و دارای آن چیزها نبود. در معنویات و روحیات و فضایل انسانی هم مطلب عیناً به همین قرار است. یک دنیا استعداد در انسان نهفته است، انسان را میشود به یک معدن بسیار قوی و عمیق و سرشار تشبیه کرد که این معدن را وقتی استخراج کنید، در آن بسیاری از چیزها میبینید، تا استخراج نکردید، یک موجودیست، یک زمینیست خشک و بیحاصل و بدون هیچ جلوۀ زیبای زندگی.
بنده یک مثالی میزنم معمولاً در این گونه موارد، انسان را تشبیه میکنم به این موزاییکهایی که میریزند کنارۀ حوض، درگاهِ پشتِ در، ملاحظه کردید؟ موزاییک میریزند. اوّلی که این موزاییک را میریزند، قالب میبندند و این ماده را آنجا پهن میکنند و خشک میشود؛ وقتی شما نگاه میکنید، در آن هیچ نشان زیبایی و لطافت نمیبینید. یک جسم تیرهای، کثیفی، بیجلوهای، بیحُسنی آنجا هست. بعد نوبت میرسد به اینکه این را مالش بدهند، بسابانند، زیر دستگاههای مخصوص یا با دست، بنا میکنند اینها را سابیدن و مالش دادن. یک مقداری که از این سابیدن گذشت، شما ناگهان میبینید که نهفقط این جسم تیره، بر اثر سابیده شدن شفاف شد ـ که این چیز طبیعیای است، خیلی از چیزها را که تیره است، میسابی شفاف میشود ـ نه، علاوۀبراین، در این چیزهایی بوده که شما خبر نداشتید، حالا که سابیدیدش، میفهمید که سنگهای زیبا، الوان، نقشهای گوناگون، رنگهای جالب و دلپذیر، در شکم و بطن این جسم تیره وجود داشته، که اینها را شما ممکن نبود ببینید، ممکن نبود از زیباییِ آن بهره ببرید، ممکن نبود که با آن وسیلۀ تجمّلی فراهم کنید؛ حالا که ساییده شد، همۀ این سنگها درآمد. یک قطعه موزاییکِ ساییدۀ قشنگ را وقتی جلویتان میگذارید، میبینید یک نقشونگار زیباست، قشنگ است واقعاً، درحالیکه قبل از ساییدن هیچی نبود. استعدادهای درونی انسان را تشبیه کنید به همان ذرات درخشندۀ جالبِ زیبایی که در متنِ بطن این موزاییک تیره وجود دارد.
این انسانی که شما میبینی، این موجود نتراشیده، نخراشیدهای که در بازار، در خیابان میبینی، این بچۀ کوچکی که حرف نمیتواند بزند، یکذره لطافت، جز برای پدر و مادرش، برای کسی دیگر ندارد، همینی که شما نگاه میکنید، این یک معدن غنی و سرشار است؛ در او مایهها از لطف هست، در او جلوهها از زیبایی هست و اینها استعدادهای انسان است؛ همانی که به زبان شاعرانۀ قدیمی گفتند:
طیران[2] مرغ دیدی، تو ز پایبند شهوت به در آی تا ببینی، طیران آدمیت[3]
همانی که باز به زبانهای گوناگون شعری و غیر شعری و عارفانه و دیگرها، برای ما، از قدیم گفتند و درست است و صحیح است. گفتند که جلوههای انسانی، انسان را از فرشته و ملک بالاتر میبرد، انسان را سرچشمۀ فیّاضی از خوبیها، زیباییها، استعدادهای بهظهور رسیده و نیروهای جالب و جاذب میکند؛ یعنی میکند انسان کامل، انسان درست، انسان تکاملیافته و متعالی. هدف واقعی انبیا این است که انسانها را اینجوری بکند، همانی که در تعبیرات قرآنی که اینجا نوشتیم، به نام تزکیه و تعلیم از او نام برده شده است. انسانها را از صفات بد پاک کنند، از هوسرانیها دور کنند، از نمودارهای زندگی دَدمنشانۀ حیوانی آنها را نجات بدهند. گفت:
ای دریده پوستین یوسُفان گرگ برخیزی از این خواب گِران[4]
آنهایی که با ظاهر انسانی کار گرگ را میکنند، آنهایی که با چهرۀ زیبای آراستۀ انسانی به ظاهر، کار دَدها،[5] سگها، و وحشیها و غولها را میکنند، آنها را نمیشود گفت انسانند. آن انسانی که برایش خونریزی لذتبخش است، آن انسانی که برایش از بین بردن جان انسانهای دیگر یک وسیلۀ تفریح است، آن انسانی که برایش تماشای محنتهای دیگران محنتآور نیست، آن انسانی که غم دیگران را میبیند و غمش نیست، این انسان، انسان نیست، ظاهرش هر چه میخواهد باشد؛ خیلی دانشمند است؟ خیلی ثروتمند است؟ خیلی قدرتمند است؟ خیلی به ظاهر تَروتمیز و اتوکشیده است؟ همۀ اینها باشد، هیچکدامِ اینها انسانیّت نیست؛ اتوکشیدگیست، دانشمند بودن است، قدرتمند بودن است، انسان بودن چیز دیگری است.
انبیا میآیند تا انسانها را پاک کنند. شما در محیط دعوت انبیا از دَدمنشی اثری نمیبینید، از جلوهها و نمودارهای زندگی حیوانی و وحشیانه در محیط زندگیِ نبوت، شما خبری و اثری مشاهده نمیکنید؛ در آنجا هرچه هست، نورِ صفا و انسانیّت است و این هنر و مُعجِز[6] بزرگ نبوت است. مردم برای معجز نبوت، میگردند پی کارهای خارقالعاده، کارهایی که بهطورمعمول، انجام نمیگیرد در مسائل طبیعی؛ شکافتن فلان دیوار یا فلان جسم یا آمدن درخت، بسیار خوب، آنها هم باشد، حرفی نیست، اما معجزۀ بزرگ نبوتها عبارت است از ساختن انسانهای خوب و مُتِحَلّی[7] به فضایل؛ این بزرگترین معجزۀ نبوتهاست، شوخی نیست.
وقتی انسان نگاه میکند، میبیند مردمی که همهگونه اقتضای جنایت و فساد در آنها هست، وقتی زیر سابِ دعوت اسلام قرار میگیرند، آن دستگاه ساینده که پیغمبر به کار میاندازد، وقتیکه روی اینها میافتد، انسان یکهو میبیند که همان وحشیِ دیروز، همان جانیِ دیروز، همان آدم نتراشیده، نخراشیدۀ دیروز، که شما هیچ رویش حساب نمیکردید، شد یک انسان بسیار باعظمت.
ابوذر چه کسی بود؟ ابوذر جز یک مرد خشن بیابانگرد بیاعتنا به انسانیّتِ بیخبر از انسانیّت، چیز دیگری بود مگر؟ ابوذر یک آدمی بود که شما دههزارتایشان را اگر جلوی خودتان ببینید، برایتان اهمیت ندارد که هر دههزار نفرشان با یک زلزله تلف بشوند و فنا بشوند. آدمی که نه میفهمد، نه میخواهد بفهمد، نه یکذره نشانۀ لطف انسانی در او هست، نه یکذره آثار علاقهمندی به خوب شدن در او هست، پابرهنه، کثیف، خشن، توی صحرا بزرگشده؛ یکچنین آدمی درمقابل شما قرار بگیرد، نه شما، هر مصلِح بزرگی، هر انسان باعظمتی، چقدر دل برای اینگونه آدم میسوزاند؟ مصلحینِ بهاصطلاح بزرگِ عالم، آنهایی که خودشان را مصلِح و مصلِح بزرگ میدانند، از آدمهای حسابیتر از آنها هم مینالند که قدر ما را ندانستند، ما را نشناختند، ما را نفهمیدند. دلشان میخواهد که پروانهوار انسانها دور اینها بگردند، دور سَرشان، قربان اینها بروند، که چه؟ یک مقدار از تعهد یا رسالت انسانی خودشان را انجام دادند یا ندادند، در این هم حرف است. درمقابل یکچنین افرادی، وقتیکه آنگونه افراد قرار بگیرند، اصلاً ارزشی برای اینها قائل نمیشوند.
پیغمبر همین موجود را، همین سنگ سیاه را، همین صخرۀ نتراشیده، نخراشیدهای را، که اسمش ابیذر است، این را میآورد زیر سابِ وحی و دعوت، از او یک انسانی میسازد، که هیچ فضیلتی از فضایل انسانی نیست که در او نشانی از آن نباشد؛ معجزۀ بزرگ پیغمبر این است. از او انسانی میسازد که همهچیزِ خودش، همهچیزِ این مَن، این مَنی که برای مردمِ معمولی، محور تمام فعالیتهاست، همهچیز این من، هضمشده، حلشده، فداشده، قربانشدۀ در راه هدف است؛ میتوانید پیدا کنید اینجور آدمی؟ ما همهچیز را برای خودمان میخواهیم، یا برای آنچه که به خود ما وابسته است؛ برای دکانمان؛ برای عنوانمان؛ برای فرزندانمان؛ برای نام نیکمان، بالاخره به خودمان برمیگردد. ابیذر تمام آنچه که به خودش برمیگردد، فدا میکند برای خدا، برای هدف، برای آن جهتی که در راه آن جهت دارد حرکت میکند. انسانی آنجور، تبدیل میشود به انسانی اینجور. چه چیزی میکند این را؟ وحیِ نبوت، دعوتِ نبوت؛ از سنگهای سیاه و تیره، آیینههای صاف و روشن میسازد و این هدفِ نبوت است، انسان درستکردن.
درست است که تشکیل نظامِ صحیح ـ که میرسم به این حرف؛ در تصمیم گرفتن و قبولکردنِ حرف یا رد کردن، عجله نکنید تا حرف را تمام کنیم ـ درست است که تشکیل یک نظام مرفّه، یک نظام آزاد و آباد، چیز بسیار جالبیست، اما میخواهم ببینم، حالا یک نظام آبادِ آزادِ مرفّهِ همراه با برابری و عدالت اجتماعی و نبودن طبقه تشکیل شد، انسانها در آن جامعۀ نوی عالیِ جالب، مشغول زندگی شدند، که چه؟ بعدش؟ مکتبهای مادی، برای انسان، انسانیّت، بعد از دوران رسیدن به جامعۀ ایدهآل، چه هدفی در نظر گرفتهاند؟ هدف انسانیّت چیست؟ انسانها فداکاری بکنند، ازخودگذشتگی بکنند، تلاش بکنند، مجاهدت بکنند که خانۀ آبادی از این جهان درست کنند، حالا خانۀ آباد درست کردیم، بعدش چه؟ در این خانۀ آباد میخواهیم چهکار کنیم؟ خب، زحمت میکشیم این مسجد را درست میکنیم، بعد که مسجد تمام شد، هدفی باید داشته باشیم، هدف این است که مردم بیایند اینجا، مثلاً نماز بخوانند یا سخنرانی بشنوند یا غیروذلک. معنی ندارد که ما بگوییم که میخواهیم مسجد بسازیم، های، هوی، سر، صدا، مسجد را ساختیم، بالا بردیم، تمام که شد، حالا میخواهیم چهکار کنیم؟ هیچی، بعدش هیچ هدفی نداریم، این مسخره است، این پاشکستن در نیمهراه است، مکتبهای مادی پایشان همه در نیمهراه شکسته است، همه.
مکتبهای مادی میگویند دنیا را آباد کنیم، فقر را براندازیم، جهل را براندازیم، جامعۀ عالی درست کنیم، جامعۀ انسانی درست کنیم، جامعهای که در آن ظلم نباشد، طبقات نباشد، استثمار نباشد، تبعیض نباشد. خیلی خب، درست کردیم، حالا انسان میخواهد در این جامعه چهکار کند؟ جواب ندارند. در این جامعه، انسانیّت میخواهد به کجا برسد؟ پاسخی ندارند. میخواهد بخورد و بخوابد؟ میخواهد راحت زندگی بکند، همین؟ انسان برای فقط زندگیِ راحت، یعنی راحت بهدست آوردن و راحت خوردن و راحت پس دادن، برای همین بایستی مجاهدت کند و هدفش همین باشد؟ اینجاست که کُمیتِ مکاتب مادی لنگ است.[8]
مکاتب الهی میگویند نه، هدف بعد از این است. هدفِ عالی، پیراسته شدن انسان است؛ هدف عالی، انسان شدن بنیآدم است. بنیآدم غیر انسان است، بنیآدم همین موجودیست که روی دوتا پا راه میرود، با اینهمه داعیه، این بنیآدم است، اما انسان شدن یعنی همۀ این فضایل و سرچشمههای استعداد در وجود او به جریان بیفتد. میگویی بعدش چه؟ میگوییم بَعد ندارد، انسان نامحدود است، بهقدر قدرت خدا نامحدود است، بَعد ندارد. ﴿اِنّا لِلّٰهِ وَ اِنّا اِلَيهِ راجِعونَ﴾[9] وقتیکه انسان در روند تکامل افتاد، دیگر آخِر ندارد؛ این است ایدۀ خداپرستان و فکر موحدین عالم و ادیان عالم. همینطور پیشرفت است، دائماً پیشرفت است، دائماً اوج است، دائماً تکامل و تعالیست، آخِر و نهایت ندارد و انبیا برای این میآیند.
انبیا میآیند تا انسانها را از بدیها، از پستیها، از جهالتها، از رذیلتهای اخلاقی، از پوشیده ماندن استعدادهای درونی خلاص کنند، نجات بدهند، آنها را انسانِ کامل و متعالی بسازند؛ این هدف اوّلی انبیاست؛ لذا در قرآن چند جا آمده، که البته بنده آیاتش را اینجا ذکر نکردم امروز، چون قبلاً یکی از آیاتش گذشته بود. ﴿لَقَد مَنَّ اللهُ عَلَى المُؤمِنينَ﴾[10] خدا منت نهاد بر مؤمنان، ﴿اِذ بَعَثَ فيهِم رَسولاً مِن اَنفُسِهِم﴾ که برانگیخت در میان آنان، پیامبری از خودشان، ﴿يَتلوا عَلَيهِم آياتِهِ وَ يُزَكّيهِم﴾ آیات خدا را بر آنان فرو بخواند و تزکیه کند آنان را، پاک، پیراسته، ﴿وَ يُعَلِّمُهُم﴾ و بیاموزد به آنان. پیراستن، آراستن، از رذیلتها پاککردن، به فضیلتها انسان را آرایش دادن، این هدف انبیاست. لذا میبینید که پیغمبر ما میفرماید: «بُعِثتُ لِاُتَمِّمَ مَكارِمَ الاَخلاقِ»[11] مبعوث شدم تا مکارم اخلاق را، اخلاق زیبا را، اخلاق خوب را تمام کنم، این حرف اول.
اما حرف مهمتر، حرف دوم است. حرف اول، حرفیست که زیاد زده میشود، بعضیها هم خیلی دوست میدارند این حرف تکرار بشود؛ برای خاطر اینکه اگر مسئله، مسئلۀ پیراستن بود، فقط تهذیب[12] و تزکیه بود، یک نفر هم میگوید آقا، ما راهش را پیدا کردیم، ما فهمیدیم کجا برویم، غوغای اجتماع را بگذار به کنار و جنگ هفتادودو ملت همه را عذر بنه؛[13] میرویم گوشۀ صومعه، مشغول رهبانیت، آنجا مشغول تهذیب و تزکیۀ نفس میشویم و خودمان، خودمان را نجات میدهیم. اگر توانستیم، کسی آمد، قابلیتش را داشت، درِ گوش او هم سخنی میگوییم و از خود بیخودش میکنیم، او را هم میکنیم آدم.
این حرف، به همین جهت که میتواند بهانهای باشد از برای تنبلیها، نارساییها، جانعزیزیها، عافیتطلبیها، سهلگراییها، چون میتواند بهانهای برای این صفتها باشد، خیلی تکرار میشود؛ هم مردم از این خوششان میآید، هم رهبران از این حرف خوششان میآید. آنکسانیکه مسئولیتهای ارشاد و تعلیم بر دوش آنهاست، از این سخن خوششان میآید. تهذیبکردنِ مردم کاریست بیدردسر، کاریست بیاشکال، کاریست که به گاو و گوسفند انسان لطمهای و صدمهای ندارد، یک عدهای را انسان جمع کند، درِ گوششان زمزمۀ عاشقانه بنوازد، اینها را از خود بیخود کند، تهذیب کند، تزکیه کند. برای مردم هم آسان است؛ یعنی به نظر آسان میآید، البته آسان که نیست.
لذا تا این جای حرف معروف است؛ از اینجای حرف به آنطرف، غیر معروف است، از اینجای حرف به آنطرف گفته نمیشود، چیست از اینجای حرف به آنطرف؟ این است سؤال: انبیا برای پیراستن و آراستن مردم از چه راهی استفاده کردند؟ چهکار کردند؟ آیا آمدند پیش مردم، دانهدانه گوش افراد را گرفتند، دست افراد را گرفتند، تنها بردند در خلوتِ خانه و صندوقخانه و مدرسه و مکتب، بنا کردند آنها را تعلیم و تربیت دادن؟ آیا انبیا مثل زاهدان و عارفان عالَم نشستند در خانقاهِ خودشان تا مردم بیایند، حال معنوی آنها را ببینند و با آنها همعقیده و همراه و همگام بشوند؟ آیا انبیا مثل فلاسفۀ عالم مدرسه باز کردند، تابلو زدند، دعوت هم کردند؛ هرکه میخواهد از ما حرف یاد بگیرد، بیاید اینجا پیش ما حرف یاد بگیرد، اینجوری بودند؟ یا نه، انبیا معتقد به تربیت فردی نیستند، انبیا معتقد به دانهدانه انسانسازی نیستند، انبیا معتقد به کارهای اتوکشیده و نظیف نیستند؛ که خیال کنی مثل سقراط و افلاطون، مینشست ابراهیم خلیلالرّحمان یا موسی یا عیسی یا پیغمبر ما، در مدرسه، مردم میرفتند از او استفاده میکردند، اینجوری نیستند، و البته اولیا مثل انبیا؛ که در باب امامت خواهم گفت که امام صادق ما هم، آنجوری است. خطاست اگر کسی خیال کند که امام صادق مینشست روی منبر، چهارهزار شاگرد پای منبرش مینشستند؛ همچنانیکه بعضی از افراد بیتوجه، اینجوری تعبیر میکنند. چون چهارهزار نفر آدم را، ابنعُقده، عرض کنم که رجالیِ معروف قدیم، جزو شاگردان و رُوّات[14] حدیث امام جعفر صادق علیهالسلام شمرده، عدهای خیال کردند که این چهارهزار نفر میآمدند مینشستند، مثلاً فرض کنید در یک محوطهای دو برابر این محوطه، چهارهزار نفر آدم مینشستند، آقا امام صادق صلواتاللهعلیه روی منبر حدیث میگفتند، مسئله میگفتند، موعظه میکردند، خیال میکنند اینجوری بود.
نه امام جعفر صادق، نه جدش پیغمبر اسلام و نه همۀ انبیای عالم، روششان این روشها نبوده؛ مدرسهبازی و موعظهکاری و تربیت فردی، کار انبیا نیست. انبیا فقط یک پاسخ دارند به این سؤال، که چگونه میتوان انسانها را ساخت؟ چگونه میتوان انسانها را برطبق الگوهایِ صحیحِ الهی تربیت کرد؟ یک جواب دارند، آن جواب این است، انبیا میگویند برای ساختن انسان باید محیطِ متناسب، محیط سالم، محیطی که بتواند او را در خود بپروراند، تربیت کرد و بس. انبیا میگویند دانهدانه نمیشود قالب گرفت، کارخانه باید درست کرد. انبیا میگویند اگر بخواهیم ما یکییکی آدمها را درست کنیم، شب میشود و عمر میگذرد؛ جامعه لازم است، نظامی لازم است، باید در منگنۀ یک نظام، انسانها بهشکل دلخواه ساخته بشوند و بس، فقط همین است و بس.
انبیا میگویند که انسان مثل یک درخت است، مثل یک نهال است. یک نهال، یک درخت خرما را در نظر بگیرید، یک نهال پرتقال را در نظر بگیرید، این یک شرایطی دارد، یک خصوصیاتی دارد، این خصوصیات ایجاب میکند که در هوای گرم باشد، در هوای متناسب باشد. درخت خرما را در جنوب ایران بکاری، در مناطق جنوبی ایران یا در طبس یا در بعضی از کشورهای عربی، ببین چه خرمای لذتبخش عالیای میدهد، چیز جالبیست دیگر، چرا؟ برای خاطر اینکه این نهال احتیاج دارد به هوایی در فلانقدر درجه، به رطوبتی فلانقدر درصد از هوا، به خاکی به فلانشکل، به شرایط دیگری، دهها شرایط دیگر؛ و این شرایط در طبس جمع است، این شرایط در خوزستان جمع است، این شرایط در مشهد جمع نیست. چهکارش میشود کرد، شما برو هزاران اصله نهال خرما را بردار، بِکَن بیاور اینجا، بکار توی زمین، آبش هم بده، هوایش هم بده، مگر میشود؟
شما فقط یک کار میتوانی بکنی، یک کار فقط میشود کرد و آن این است که یک دانه درخت خرما را بیاورید اینجا در باغچۀ خانهتان، یا یک پرتقال را در اتاق ببرید، زحمت بکشید، مراقبت بکنید، کود بهش بدهید، آب بهش بدهید، اینقدر رویش کار بکنید تا بعد از مدتی یا علی مدد! یکی، دوتا خرما بده؛ بگویی بله، ما در مشهد هم نهال خرما آوردیم، دوتا دانه، سهتا دانه خرما گرفتیم، خب چرا این کار را بکنیم؟ چرا این کار را بکنیم؟ ما اگر میتوانستیم، محیطی خرماپز، خرما تربیتکُن تشکیل میدادیم، درست میکردیم، لازم به اینهمه مراقبت نبود، لازم به اینقدر خون جگر نبود، لازم به اینقدر وسواس نبود، تازه دوتا دانه خرما نمیداد، خروارها، تُنها خرما میداد. آیا عاقلانه نیست که انسان بهجای اینکه به یک دانه یک دانه درخت خرما، در محیط نامناسب بپردازد، اگر بتواند، محیط مناسب درست کند؟ اگر بتواند، یک محیطی درست کند که این محیط خودش خرما را بپروراند.
البته روشن است، زحمتی و خون دلی که برای ساختن محیطِ متناسب، انسان بایستی متحمل بشود، به مراتب بیشتر است از زحمتی که برای یک دانه نخل خرما، یک دانه اصلۀ خرما، انسان متحمل میشود. آن زحمت خیلی بیشتر از این است، اما فایدهاش را حساب کن، بازدهاش را حساب کن. اینجا شما زحمت میکشی روی یک فرد، یک دانه آدم درست میکنی، آنجا یک جامعه درست میکنی، یک نظام درست میکنی، میلیونها انسان، نسلها بشر میسازی، انبیا کارشان این بود.
این مطلبی که گفتم، از حرفهاییست که رویش ایستادیم، از حرفهاییست که رویش اصرار داریم و معتقدیم که باید پیروان نبوتها این حرف را بفهمند. این مسئلهایست که باید روی آن تدبر کنید، بهآسانی از رویش رد نشوید، به آیات قرآن مراجعه کنید، به تاریخ انبیا مراجعه کنید، به روایتی که در باب نبوتها هست، مراجعه کنید، دقت کنید، تدبر کنید، نه زود قبول کنید، نه زود رد کنید؛ مطلب خیلی مهم است. همۀ اشکالها همینجا درمیآید. یک عدهای نمیتوانند این را بفهمند که انبیا میخواستند محیط متناسب و مساعد درست کنند، خیال میکنند انبیا میخواستند دانهدانه آدم درست کنند، درحالیکه دانهدانه آدم درستکردن از شأن انبیا به دور است.
آنیکه ما از قرآن میفهمیم این است که انبیا پاسخشان به این سؤال که چگونه میشود انسانها را ساخت؟ یعنی پیراست و آراست، پاسخشان به این سؤال این است که باید جامعۀ الهی، جامعۀ توحیدی، محیط متناسب درست کرد، تا انسان در این محیطِ متناسب، نه یکیاش، نه دهتایش، نه هزارتایش بلکه گروهگروهش ساخته بشوند به خودیِ خود، با حرارت طبیعیِ نور نیّر معارف اسلامی.
﴿اِذا جآءَ نَصرُ اللهِ وَ الفَتحُ وَ رَاَيتَ النّاسَ يَدخُلونَ في دينِ اللهِ اَفواجاً﴾[15]؛ در محیط جاهلی مکه، پیغمبر وقتی میخواهد آدم درست بکند، مجبور است یکییکی درست کند؛ برای خاطر اینکه از برای ایجاد آنچنان نظامی، یک عده خواص لازمند، یک عده سنگِ زاویه و زیربنا لازمند، اینها قبلاً دانهدانه درست میشوند؛ این منافات ندارد با نقشۀ کلی انبیا. پیغمبر برای اینکه سنگهای زاویۀ جامعۀ مدنی را درست بکند و بتراشد، مجبور است در مکه آدمسازیِ فردی بکند؛ یکدانه ابوذر؛ یک عبداللهمسعود، یکی دیگر، یکی دیگر و ازاینقبیل، صد نفر، دویست نفر فوقش آدم درست میکند. اینها میشوند سنگهای بنا از برای تشکیل جامعۀ مدنی آینده، یعنی جامعۀ توحیدی و اسلامی. پیغمبر آنجا آنجوری یکدانه یکدانه آدم درست میکند، با چه زحمتی، با چه رنجی، با چه خوندلی! پدرها مانع میشوند پسرها چیز بفهمند، پسرها دل به دنیا میبندند، نمیآیند دنبال پیغمبر حرف یاد بگیرند، هرکسی که یک مقداری گرایش پیدا میکند، رنجها و زحمتها و خوندلهاست. این کارها همه انجام میگیرد، اما وقتی نوبت به مدینه میرسد؛ آن جامعۀ الهی و اسلامی در مدینه تشکیل میشود، پیغمبر در رأس آن جامعه است و حاکم به احکام و فرمانهای خداست. آنجا، آنوقت خدای متعال اینجوری حرف میزند: ﴿اِذا جآءَ نَصرُ اللهِ وَ الفَحُ﴾ چون به یاری و پیروزی خدا برسد و فتح بیاید، ﴿وَ رَاَيتَ النّاسَ يَدخُلونَ في دينِ اللهِ اَفواجاً﴾ و ببینی مردم را که فوجفوج به دین خدا داخل میشوند. این حاصل مطلب در زمینۀ هدفهای انبیاست.
خلاصه میکنم مطلب را، که خلاصه را هم البته اینجا نوشتیم، خلاصۀ مطلب این است: انبیا دو هدف دارند، دو هدف مهم؛ یکی هدف اساسیست، ساختن انسان، پیراستن انسان از بدیها، آراستن انسان به نیکیها و فضیلتها و خوبیها؛ خلاصه انسان را انسان کردن؛ این هدف بالا، اما هدف دیگری که انبیا دارند، که در نیمهراه این هدف قرار دارد، این است؛ تشکیل جامعۀ توحیدی، تشکیل نظام الهی، تشکیل حکومت خدا، تشکیل تشکیلاتی که با قوانین و مقررات الهی اداره بشود، این هدف همۀ انبیاست. اگر کسی خیال کند که انبیای بزرگ الهی این هدف را نداشتند، بایستی بیشتر در قرآن، در حدیث، در تاریخ مطالعه کند.
حالا ما دوتا آیه اینجا آوردیم، البته آیات بسیاری هست در کتاب عظیم پروردگار که این مطلب از آن استفاده میشود. ما فقط دو آیه را اینجا ذکر کردیم، منتها لازم است تدبر کنید در این دو آیه، لازم است یکقدری دقت کنید و تأمل کنید.
آیۀ اول همانطورکه عرض کردیم، از سورۀ حدید است. بنده آیه را فقط ترجمه میکنم و مختصر توضیحی میدهم. ﴿لَقَد اَرسَلنا رُسُلَنا﴾[16] به یقین فرستادیم پیامبران خود را، ﴿بِالبَيِّناتِ﴾ همراه با دلایل روشن و روشنگر. حرف انبیا، حجتهای انبیا، حجتهای روشن است، چیزی نیست که آدم عاقل و متفکر نفهمد؛ میفهمند، حرف انبیا را همه میفهمند. ﴿وَ اَنزَلنا مَعَهُمُ الكِتاَ﴾ و فروفرستادیم با انبیا کتاب را. کتاب چیست؟ مکرراً گفتیم، کتاب یعنی مجموعۀ معارف و مقرراتی که اصلِ دین از آنها تشکیل میشود، آموزشهای دینی و معارف دینی، این کتاب است؛ خلاصه، جامعِ ایدئولوژیِ دین. کتاب را میتوانیم با یک تعبیری، با مختصر مسامحهای[17]، تطبیق کنیم با آنچه که امروز در عرف مکاتب جدید به آن میگویند ایدئولوژی، یعنی اصول و معارف سازنده، اصول فکری که در زمینههای عملی، اثر محسوس دارد و سازنده است.
با آنها فرستادیم کتاب را، این یک. ﴿وَ الميزانَ﴾ با آنها میزان هم فرستادیم. میزان یعنی ترازو، یعنی چه؟ یعنی هر پیغمبری که آمد، یک ترازو زیر بغلش بود، بزرگ یا کوچک؟ نه. میزان یعنی دستگاه ایجاد تعادل و توازن اجتماعی، میزان معنایش این است. میزان یعنی وسیلهای که با او میتوان تعادل و توازن اجتماعی بهوجود آورد. اینجا ضمناً معلوم میشود که نظر به اجتماع است؛ اگر پیغمبر قرار بود که در رأس یک جامعهای قرار نگیرد و جامعهای را تشکیل ندهد، میزان میخواست چهکار؟ آنچه که بتواند تعادل و توازن اجتماعی برقرار کند میخواست چهکار؟ یک وسیلهای با پیغمبر فرستادهاند که آن میتواند تعادل و توازن اجتماعی ایجاد کند، چیست آن وسیله؟ دستگاههای قضایی الهی، این یکی است، مقررات قضایی، این یکی است، اجراکنندۀ قانون، ضامنِ اجرا، میزان میتواند با این هم تطبیق کند. مقرراتی وجود دارد و ضامن اجرا و شاهد اجرای مقرراتی. همانی که امروز در عرف کشورهای دموکراسی، به آن میگویند قوۀ مجریه که عبارت است از دولت به اصطلاح. در کشورهایی که دولتی هست و مجلسی هست و قانونگذاری هست و اجراکنندهای، قوۀ مجریه آن چیزیست که اشراف دارد و نظارت دارد بر اجرای مقررات در جامعه؛ قوۀ مجریه ممکن است میزان این باشد.
و بنده مراجعه کردم در ذیل این آیه به احادیثی که وارد شده، دیدم یکی از چیزهایی که میزان را معنا کردند، میفرماید که «الميزانُ الاِمام»[18] و دیدم درست است کاملاً، تطبیق میکند، الهام میگیریم ما از این حدیث. میزان امام است، امام آن کسیست که در جامعه، باید حق را از باطل جدا کند، اوست که باید صفها را مشخص کند، اوست که باید تعادل و توازن اجتماعی را برقرار کند، چرا؟ چون حاکم جامعه است. البته برداشتهای غلط عامیانه هم از این جمله و از آن حدیث ممکن است کسانی داشته باشند، ما به آن برداشتها کاری نداریم، ما همینجور که خودمان میگوییم، همینجور معتقدیم. امام میزان است، معیار است، بدیها و خوبیها با او سنجیده میشود، راهها با او تطبیق میشود، بهعلاوه، اوست که ناظر است در اجتماع به اینکه از توازن و تعادل، مردم خارج نشوند؛ و بر مقررات نظارت میکند، روایت هم این را تأیید میکند. پس میزان یعنی آن وسیلهای که با او تعادل و توازن اجتماعی برقرار بشود، اینهم با پیغمبر فرستادیم.
چرا این کارها را کردیم؟ کتاب میخواست چهکار کند پیغمبر؟ اصلاً خود پیغمبر لازم بود برای چه؟ میزان میخواست چهکار؟ کتاب میخواست چهکار؟ علتش این است؛ ﴿لِيَقومَ النّاسُ بِالقِسطِ﴾. ﴿لِيَقومَ النّاسُ بِالقِسطِ﴾ را بهحسب عبارتپردازی فارسی و ترجمه، دوجور میشود معنا کرد که هر دوجور البته یک معنا دارد. ﴿لِيَقومَ النّاسُ بِالقِسطِ﴾؛ که ما یکجورش را انتخاب کردیم اینجا معنا کردیم، آن معنای دیگرش را هم عرض میکنم. ﴿لِيَقومَ النّاسُ بِالقِسطِ﴾ تا انسانها زندگی عادلانه بر پا کنند، در پرانتز نوشتیم: و محیط عدالت و برابری. انسانها زندگی عادلانه را بر پا کنند؛ این یک معنا، یک معنای دیگر این است: تا انسانها قائم بشوند بر اساس قسط، زندگی کنند بر اساس برابری. عرض کردم دوجور معناست، که اگر دقت بشود، این دوجور معنا باهم تفاوت دارد ازلحاظ تجزیه، ترکیب عربی، إلّ اینکه مفاد هر دو معنا یکی است. این را خواستم توضیح بدهم که در بعضی از کانَ یَکونهایش[19] کسی ایرادی، اشکالی به نظرش نیاید.
﴿لِيَقومَ النّاسُ بِالقِسطِ﴾، حاصل معنایش این است که انسانها در یک محیط عادلانه زندگی بکنند، در یک جامعه و نظام عادلانه زندگی کنند، پیغمبر برای این آمده اصلاً. پس پیغمبر آمده برای چه؟ برای تشکیل نظام و محیط عادلانه. آمده تا دنیا را عادلانه درست کند، آمده تا جامعه و نظام عادلانه بهوجود بیاورد، اصلاً برای این آمده پیغمبر، و البته در نظام عادلانه است که انسانها فرصت پیدا میکنند به تکامل و تعالی برسند؛ ﴿لِيَقومَ النّاسُ بِالقِسطِ﴾.
بعد دنبالش میفرماید که ﴿وَ اَنزَلنَا الحَديدَ﴾ آهن را هم فرستادیم. بله! آهن هم آوردیم؛ بهصِرف حرف زدن، بهصِرف موعظهکردن؛ مردم بیایید نظام عادلانه درست بکنید، به همین کافیست؟ بهفرض نظام عادلانه درست کردند، شیطانها و گرگها و دزدها و درّندهها مگر میگذارند این نظامِ عادلانه باقی بماند؟ آهن را هم لذا فرستادیم، برای چه فرستادیم؟ برای اینکه از ارزشهای اصیل بهوسیلۀ آهن دفاع بشود. که باز مراجعه کردیم به کتب حدیث، میبینیم که آیه را وقتی معنا میکند امام علیهالسلام، به اینجا که میرسد ﴿وَ اَنزَلنَا الحَديدَ﴾، میگوید: «السِّلاح»[20]؛ شمشیر، نیزه، اسلحه، که از آهن است. خدای متعال در کنار دعوت نبوت از سلاح یاد میکند. در کنار موعظهگری که برای پیغمبرها فرض میشود، در کنار ایدۀ تشکیل نظام توحیدی و الهی، از اسلحه و قوۀ قهریه یاد میکند پروردگار عالم، ﴿وَ اَنزَلنَا الحَديدَ﴾ و فرستادیم آهن را، و بهقول امام علیهالسلام اسلحه و سلاح را. ﴿فيهِ بَأسٌ شَديدٌ﴾ که در آن است آسیب و صلابتی سخت، ﴿وَ مَنافِعُ لِلنّاسِ﴾ و سودهایی برای مردم. خیلی فایده دارد برای مردم، ﴿وَ لِيَعلَمَ اللهُ مَن يَنصُرُهُ وَ رُسُلَهُ بِالغَيبِ﴾ و تا معلوم شود، خدا بداند. تعبیر خدا بداند ـ خدا که میداند ـ معنایش این است که مشخص بشود، معلوم بشود، در خارج معین بشود، ﴿مَن يَنصُرُهُ وَ رُسُلَهُ بِالغَيِ﴾ آنکسانیکه یاری میکنند خدا را و پیامبرانش را به غیب، با ایمان به غیب، با داشتن ایمان به غیب، یا ندیده؛ خدا را که ندیدند، بعضیها پیغمبر را هم ندیدند؛ ایمان به او بیاورند و او را یاری کنند. ﴿اِنَّ اللهَ قَوِىٌّ عَزيٌ﴾ همانا خدا نیرومند و شکستناپذیر است.
ضمناً ببینید، این دنبالههای آیات خیلی معنیدار است. اینیکه میبینید آخر هر آیهای ﴿اِنَّ اللهَ سَميعٌ عَليمٌ﴾، ﴿اِنَّ اللهَ قَوِىٌّ عَزيزٌ﴾، ﴿اِنَّ اللهَ غَفُورٌ رَحيمٌ﴾؛ اینها همینطور تصادفی نیست که آخر یک بیت شعری، یک قافیهای بالاخره انسان پیدا کند، آنجا بچسباند، اینجوری نیست. هر جملهای از این جملات که در آخر آیهای آمده، با تناسبِ مضمون آیه، یک معنایی و یک نکتهای را حامل است، توجه کردید؟ بنابراین در این آیۀ شریفه هم، مطلب هم همین است. ﴿اِنَّ اللهَ قَوِىٌّ﴾، خیال نکنید که پیغمبرها آمدند و نمیتوانند این جامعهای را که ترسیم کردیم، بهوجود بیاورند و اقامۀ مردم به قسط بکنند، نه، خدا که فرستندۀ آنهاست، قویست. نترسی از اینکه با پیغمبران خدا مبارزه و معارضه میکنند، بکنند، ﴿عَزيزٌ﴾ خدا شکستناپذیر است. عزیز را بنده اخیراً به شکستناپذیر معنا میکنم. آنچه که در معنای عزیز در لغت آمده، اَلغالِبُ الَّذی لا یُغلَب، است. عزیز یعنی آنکسیکه غلبه پیدا میکند، اما کسی بر او غلبه پیدا نمیکند. تعبیر فارسی که برای این پیدا کردیم ما، کلمۀ شکستناپذیر است که هم زیباست، هم خلاصه است. خدا نیرومند است و شکستناپذیر، این یک آیه.
و اما آیۀ سورۀ اعراف؛ در آیات قبل صحبت موسی علیهالسلام است. ما به مقدمات این ماجرایی که این آیه دنبال آن آمده، کاری نداریم، چون این آیه را میخواستیم معنا بکنیم، یک آیه هم از جلوترش آوردیم که مطلب روشن باشد.
سخن از مؤمن یا مؤمنینیست که با خدا دارند حرف میزنند، چه میگویند؟ حالا دقت بکنید، آیه را گوش بکنید تا برسیم به جاهای مورد نظر. میگویند: ﴿وَ اكتُب لَنا﴾[21] بنویس برای ما پروردگارا، ﴿في هذِهِ الدُّنيا حَسَنَةً وَفِی الْآخِرَةِ﴾ در این دنیا و در آن جهان نیکی را، ﴿اِنّا هُدنا اِلَيكَ﴾ ما راه یافتیم بهسوی تو. ﴿قالَ﴾ خدا در پاسخشان فرمود، ﴿عَذابي اُصيبُ بِهِ مَن اَشآءُ﴾ عذابم را میرسانم به هرکه بخواهم و اراده کنم. البته ارادۀ خدا کَترهای[22] و الکی هم نیست، یکی را دلش بخواهد عذاب کند، یکی را نخواهد عذاب کند، نه، ارادۀ پروردگار هم تابع معیارها و ملاکهاییست که خودش قرار داده. آدمِ بد و بدکاره را، خدای متعال عذاب میخواهد بکند. ﴿اُصيبُ بِهِ مَن اَشآءُ﴾ آسیب میرسانم؛ نهاینکه آسیب، همان اُصیبُ است، نه، ﴿اُصيبُ﴾ یعنی مورد اصابت قرار میدهم، منتها در تعبیر فارسی کلمۀ آسیب را آوردیم؛ آسیب میرسانم بهوسیلۀ این عذابم هرکه را اراده کنم، ﴿وَ رَحمَتي وَسِعَت كُلَّ شَيءٍ﴾ و رحمتِ من، همهچیز را فرا گرفته و بر همهچیز گسترده است، ﴿فَسَاَكتُبُها لِلَّذينَ يَتَّقونَ﴾ خواهم برنوشت رحمتم را بر آنکسانیکه تقوا پیشه میکنند، ﴿وَ يُؤتونَ الزَّكاةَ﴾ زکات میدهند، ﴿وَ الَّذينَ هُم بِآياتِنا يُؤمِنوَ﴾ و آنانی که به آیههای ما ایمان میآورند.
چه کسانی؟ ﴿اَلَّذينَ يَتَّبِعونَ الرَّسولَ النَّبِيَّ الاُمِّيَّ﴾ آنان که پیروی میکنند از پیامبر باخبرِ اُمّی. اُمّی را همان صورت اُمّی ترجمه کردیم؛ چون در معنای اُمّی اختلاف است. بعضی میگویند اُمّی یعنی بیسواد؛ بعضی میگویند اُمّی یعنی عوام، تودهای، آنیکه مربوط به تودۀ مردم است، نسبت به مادر فقط دارد، تحت تأثیر فرهنگها قرار نگرفته؛ بعضی میگویند اُمّی یعنی اهل اُمّالقُری، مربوط به اُمّالقُریست، یعنی مکه؛ چون این اختلافات بود، بنده نخواستم تحقیقی دراینزمینه ارائه داده باشم، این بود که همان کلمۀ اُمّی را معنا کردیم. ﴿الاُمِّي﴾ آن پیامبر اُمّی، ﴿اَلَّذي يَجِدونَهُ﴾ که مییابند او را، ﴿مَكتوباً عِندَهُم﴾ در نزد خود نوشته شده، ﴿فِي التَّوراةِ وَ الاِنجيلِ﴾ در کتاب تورات و کتاب انجیل، که اینها، این دو کتاب، بشارتِ آمدن پیغمبر را دادند.
خصوصیت این پیغمبر چیست؟ از اینجایش دقت کنید. ﴿يَأمُرُهُم بِالمَعروفِ﴾ آنان را امر میکند به نیکیها، به فضیلتهای شناخته شدۀ درمقابل عقل و برای فطرت انسان، ﴿وَ يَنهاهُم عَنِ المُنكَرِ﴾ نهی میکند آنها را از منکرات، چیزهای ناشناختۀ از نظر عقل و فطرت انسانی، ﴿وَ يُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّباتِ﴾ حلال میکند، ممکن میسازد، روا میسازد برای آنان طیبات و چیزهای خوب را، هرچیز خوبی در دین هست، ﴿وَ يُحَرِّمُ عَلَيهِمُ الخَباِئثَ﴾ و چیزهای پلید را بر آنان حرام میکند، یعنی آنها را محروم میکند، دستشان را کوتاه میکند از چیزهای بد، و جامعۀ اسلامی اینجوری است.
در جامعۀ اسلامی همۀ چیزهایی که برای انسان، برای فکرش، برای قلبش، برای روحش، برای جسمش خوب است در دسترس و اختیار همه است. علم، سواد، تقوا، پول، هرچه که برای انسان خوب و مفید است، در اختیار همه است. هرچه که برای انسان بد است، در اختیار هیچکس نیست. ﴿وَ يُحَرِّمُ عَلَيهِمُ الخَباِئثَ﴾ یا دم دستشان نیست، یا بهصورت قانونهای الزامی از دسترسشان خارج شده.
﴿وَ يَضَعُ عَنهُم اِصرَهُم﴾ برمیدارد از دوش آنان بار گرانشان را. از جملۀ خصوصیات پیغمبر این است که بار گران را برمیدارد، بار گران جهالتها، بار گران سنتهای غلط، بار گران نظامهای پلید غیر انسانی، بار گران دیکتاتوریها و استبدادها و زورگوییها و استثمارها، هر بار گرانی را از دوششان برمیدارد. ﴿وَ الاَغلالَ الَّتي كاَنت عَلَيهِم﴾ غل و زنجیرهایی که به پای اینهاست باز میکند. چه غل و زنجیری مگر بوده؟ آیا وقتی پیغمبر مبعوث شد، به پای همۀ مردم مکه، هرکدام یک زنجیر بسته شده بود؟ به گردنشان یک غل گذاشته بودند؟ همه زندانی بودند؟ خب معلوم است که غل و زنجیر آهنی نبود. غل و زنجیر بود، چه غل و زنجیری؟ خودت فکر کن و پیدا کن. چه غل و زنجیری بود بر دست و پا و گردن این مردم؟ غلها و زنجیرهای اسارتها، غل و زنجیر زورشنویها، غل و زنجیر سنتها و مقررات و تحکمات بشری؛ پیغمبر میآید اینها را باز میکند. اینها چیست جز تشکیل یک نظام انسانی و توحیدی. ﴿وَ الاَغلالَ الَّتي كاَنت عَلَيهِم فَالَّذينَ آمَنوا ِهِ﴾ پس آنکسانیکه ایمان آورند و بگروند به این پیامبر، ﴿وَ عَزَّروهُ﴾ او را بزرگ بدارند و ارجمند، ﴿وَ نَصَروهُ﴾ او را یاری کنند، ﴿وَ اتَّبَعُوا النّورَ الَّذي اُنزِلَ مَعَهُ﴾ نور و فروغ روشنگری که با او نازل شده، یعنی این قرآن، آن را پیروی کنند، دنبالهروی بکنند، ﴿اُولٰٓئِكَ هُمُ المُفلِحوَ﴾ آنانند پیروزمندان، آنانند برخورداران از فلاح و به هدف و مقصد رسیدگان.
پاورقیها
۱.جلوهگاه، جای ظاهرشدن چیزی
۲.پرواز
۳.سعدی
۴.مولوی
۵.جانور درنده
۶.(عجز) عاجزکننده، به عجز درآورنده
۷.(حلی) زینت یافته، آراسته شونده
۸.کمیت لنگ بودن کنایه است از ناقص و ناتوان بودن.
۹.سوره مبارکه بقره/ آیه 156
۱۰.سوره مبارکه آلعمران/ آیه 164
۱۱.حدیث شماره 6
۱۲.(هذب) پاکیزهکردن، پاک داشتن
۱۳.جنگ هفتادودو ملت همه را عذر بنه / چو ندیدند حقیقت ره افسانه زدند (حافظ)
۱۴.(روی) جمع راوی
۱۵.سوره مبارکه نصر/ آیات 1 و 2
۱۶.سوره مبارکه حدید/ آیه 25
۱۷.(سمح) آسان گرفتن، به نرمی رفتارکردن
۱۸.تفسیر نورالثقلین/ ذیل آیه 25 سوره حدید
۱۹.اصطلاحی که منظور از آن دقت در ظرایف ترجمۀ لغات عربی است.